Ο μοντερνισμός
Ελεύθερος στίχος, εσωτερικός μονόλογος, θραύσματα: η λογοτεχνία που σπάει τους κανόνες.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι άλλαξε ο μοντερνισμός στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα και γιατί.
- Να αναγνωρίζεις τις τεχνικές του: ροή συνείδησης, εσωτερικό μονόλογο, κατακερματισμό, ελεύθερο στίχο, ανατροπή της χρονικής σειράς.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τη Βιρτζίνια Γουλφ και τον Τζέιμς Τζόις σε δική μας μετάφραση, και την «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη ως πρόδρομο.
- Να συγκρίνεις μια μοντερνιστική αφήγηση με μια παραδοσιακή και να λες τι κερδίζει και τι ζητά από τον αναγνώστη.
Όταν ο κόσμος σπάει, σπάει και η αφήγηση
Ο ρεαλισμός του 19ου αιώνα πίστευε ότι ο κόσμος μπορεί να περιγραφεί: ένας αφηγητής που ξέρει τα πάντα, γεγονότα με χρονολογική σειρά, πρόσωπα που καταλαβαίνουμε. Στις αρχές του 20ού αιώνα αυτή η βεβαιότητα κλονίζεται. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, οι μεγάλες πόλεις, η ψυχανάλυση, οι νέες επιστήμες: ο κόσμος μοιάζει πια κομματιασμένος, και ο άνθρωπος ακατανόητος ακόμη και για τον εαυτό του.
Ο μοντερνισμός είναι η απάντηση της τέχνης. Αν η εμπειρία είναι κομματιασμένη, η μορφή που την αποδίδει πρέπει κι αυτή να σπάσει. Η κορύφωσή του στην πεζογραφία είναι η δεκαετία του 1920.
| Τεχνική | Τι κάνει |
|---|---|
| Ροή συνείδησης | αποδίδει τη σκέψη όπως κυλά: σκόρπια, με συνειρμούς, χωρίς λογική σειρά |
| Εσωτερικός μονόλογος | ο ήρωας «μιλά» μέσα του, χωρίς παρέμβαση αφηγητή, συχνά χωρίς στίξη |
| Ανατροπή του χρόνου | το παρόν και η ανάμνηση μπλέκονται· ο χρόνος της ψυχής δεν είναι του ρολογιού |
| Κατακερματισμός | κομμάτια εικόνων, φωνών, κειμένων χωρίς συνδετικό ιστό |
| Ελεύθερος στίχος | ποίηση χωρίς σταθερό μέτρο και ομοιοκαταληξία |
| Πολλαπλή οπτική | η ίδια στιγμή μέσα από πολλές συνειδήσεις |
Η Βιρτζίνια Γουλφ: μια μέρα, μια ζωή
Η Βιρτζίνια Γουλφ (1882–1941) δημοσιεύει το 1925 την Κυρία Νταλογουέι. Όλο το μυθιστόρημα κρατά μία μέρα στο Λονδίνο. Ξεκινά έτσι:
Η κυρία Νταλογουέι είπε ότι θα αγόραζε μόνη της τα λουλούδια.
Γιατί η Λούσι είχε αρκετή δουλειά. Θα έβγαζαν τις πόρτες από τους μεντεσέδες· θα έρχονταν οι άνθρωποι του ζαχαροπλαστείου. Και τότε, σκέφτηκε η Κλαρίσα Νταλογουέι, τι πρωινό — φρέσκο σαν να το είχαν μοιράσει σε παιδιά σε μια ακρογιαλιά.
Τι χαρά! Τι βουτιά! Γιατί έτσι της φαινόταν πάντα όταν, με ένα μικρό τρίξιμο των μεντεσέδων, που το άκουγε και τώρα, άνοιγε διάπλατα τις τζαμόπορτες και βουτούσε στον ανοιχτό αέρα, στο Μπόρτον.
— Βιρτζίνια Γουλφ, Η κυρία Νταλογουέι (1925), αρχή· μετάφραση δική μας από το αγγλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)
Μέσα σε τρεις παραγράφους, η Κλαρίσα πηγαίνει από ένα σημερινό σχέδιο (τα λουλούδια) σε μια αίσθηση (το πρωινό), και από εκεί, μέσα από έναν ήχο (το τρίξιμο των μεντεσέδων), σε ένα πρωί της νιότης της, δεκαετίες πριν, σε άλλο σπίτι. Δεν υπάρχει «θυμήθηκε ότι». Η ανάμνηση μπαίνει όπως μπαίνει στο μυαλό: χωρίς προειδοποίηση. Αυτό είναι ροή συνείδησης, και ο αφηγητής μιλά σε τρίτο πρόσωπο αλλά με τα λόγια και τον ρυθμό της Κλαρίσας («Τι χαρά! Τι βουτιά!»).
Ο Τζέιμς Τζόις: η φωνή χωρίς τελείες
Ο Τζέιμς Τζόις (1882–1941) δημοσιεύει τον Οδυσσέα το 1922. Όλο το βιβλίο κρατά επίσης μία μέρα, στο Δουβλίνο. Το τελευταίο κεφάλαιο είναι ο μονόλογος μιας γυναίκας, της Μόλι, που ξαγρυπνά στο κρεβάτι της. Δεκάδες σελίδες σχεδόν χωρίς στίξη. Λίγο πριν από το τέλος θυμάται τα νιάτα της στο Γιβραλτάρ:
…και η θάλασσα η θάλασσα κατακόκκινη καμιά φορά σαν φωτιά και τα λαμπρά ηλιοβασιλέματα και οι συκιές στους κήπους της Αλαμέδα ναι και όλα τα παράξενα στενά δρομάκια και τα ροζ και τα γαλάζια και τα κίτρινα σπίτια […] ναι είπα ναι θέλω Ναι.
— Τζέιμς Τζόις, Οδυσσέας (1922), τελευταίο κεφάλαιο· μετάφραση δική μας από το αγγλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)
Αυτός είναι εσωτερικός μονόλογος στην πιο ακραία του μορφή. Δεν υπάρχει αφηγητής. Οι λέξεις ενώνονται με «και», όπως ενώνονται οι εικόνες στο μυαλό λίγο πριν από τον ύπνο. Το «ναι» επανέρχεται σαν ρυθμός, και το βιβλίο κλείνει με ένα «Ναι» με κεφαλαίο. Ο τίτλος, Οδυσσέας, δεν είναι τυχαίος: το βιβλίο ξαναγράφει την Οδύσσεια σε μια μέρα του 1904. Θα το δεις στην επόμενη ενότητα, για τη διακειμενικότητα.
Ο Καρυωτάκης: ένας πρόδρομος
Η ελληνική λογοτεχνία συναντά τον μοντερνισμό κυρίως με τη γενιά του '30. Πριν από αυτήν, ο Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928) γράφει ακόμη με μέτρο και ομοιοκαταληξία, αλλά ανοίγει την πόρτα. Στην «Πρέβεζα», ένα από τα τελευταία του ποιήματα:
Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.
Την Κυριακή θ' ακούσουμε την μπάντα.
Επήρα ένα βιβλιάριο Τραπέζης
πρώτη κατάθεσις δραχμαί τριάντα.Περπατώντας αργά στην προκυμαία,
«υπάρχω;» λες, κ' ύστερα «δεν υπάρχεις!»
Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.
Ίσως έρχεται ο Κύριος Νομάρχης.— Κ. Καρυωτάκης, «Πρέβεζα» (Βικιθήκη)
Τι είναι νέο εδώ: ο πρώτος στίχος είναι τρεις πινακίδες δημόσιων υπηρεσιών, κολλημένες σαν κολάζ. Η καθαρεύουσα της γραφειοκρατίας («κατάθεσις δραχμαί») μπαίνει στο ποίημα ως ειρωνεία. Ανάμεσα στην μπάντα και τον νομάρχη, μια υπαρξιακή ερώτηση («υπάρχω;») πέφτει χωρίς καμία προετοιμασία, και η απάντηση είναι σε άλλο πρόσωπο. Οι προτάσεις είναι κοφτές, σχεδόν σημειώσεις. Η μορφή είναι παραδοσιακή· το βλέμμα είναι ήδη μοντέρνο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο απόσπασμα της Γουλφ, πώς περνά η αφήγηση από το παρόν στο παρελθόν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω τη γέφυρα: «με ένα μικρό τρίξιμο των μεντεσέδων, που το άκουγε και τώρα». Ο ήχος ανήκει ταυτόχρονα στο σήμερα (οι πόρτες που θα βγάλουν) και στο τότε (οι τζαμόπορτες στο Μπόρτον).
Η μετάβαση γίνεται με συνειρμό, όχι με δήλωση του αφηγητή. Ο αναγνώστης βρίσκεται στο παρελθόν πριν το καταλάβει, όπως ακριβώς η Κλαρίσα.
Αυτό είναι το κέρδος της ροής συνείδησης: δεν μας λέει ότι η Κλαρίσα ζει με τις αναμνήσεις της· μας βάζει να το ζήσουμε.
Παράδειγμα 2
Στην «Πρέβεζα», τι πετυχαίνει ο στίχος «Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παρατηρώ: τρία ουσιαστικά σε καθαρεύουσα, χωρίς ρήμα, με κεφαλαία. Είναι πινακίδες δημόσιων υπηρεσιών της πόλης.
Ερμηνεύω: η πόλη ορίζεται από τη γραφειοκρατία και τον στρατό. Δεν υπάρχει άνθρωπος, μόνο υπηρεσίες. Η παράθεση χωρίς σχόλιο είναι ειρωνική: η επίσημη γλώσσα φανερώνει, μόνη της, πόσο άδεια είναι η ζωή.
Και είναι μοντερνιστική τεχνική: κομμάτι από την πραγματικότητα κολλημένο μέσα στο ποίημα, όπως σε κολάζ.
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε σε παραδοσιακή αφήγηση το απόσπασμα του Τζόις, και πες τι χάνεται.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παραδοσιακά: «Η Μόλι θυμήθηκε τα νιάτα της στο Γιβραλτάρ: τη θάλασσα που κοκκίνιζε στα ηλιοβασιλέματα, τις συκιές στους κήπους της Αλαμέδα, τα στενά δρομάκια με τα χρωματιστά σπίτια. Ήταν ευτυχισμένη.»
Χάνεται η φωνή: η επανάληψη «η θάλασσα η θάλασσα», τα «ναι» που χτυπούν σαν καρδιά, η βιασύνη της ανάμνησης που δεν περιμένει τελεία. Και χάνεται η άμεση πρόσβαση: εδώ ένας αφηγητής μάς λέει ότι «ήταν ευτυχισμένη», ενώ στον Τζόις το νιώθουμε μέσα από τον ρυθμό της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος έγραψε τον «Οδυσσέα» και ποια χρονιά δημοσιεύτηκε;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι άλλαξε ο μοντερνισμός στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα και γιατί.
- Να αναγνωρίζεις τις τεχνικές του: ροή συνείδησης, εσωτερικό μονόλογο, κατακερματισμό, ελεύθερο στίχο, ανατροπή της χρονικής σειράς.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τη Βιρτζίνια Γουλφ και τον Τζέιμς Τζόις σε δική μας μετάφραση, και την «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη ως πρόδρομο.
- Να συγκρίνεις μια μοντερνιστική αφήγηση με μια παραδοσιακή και να λες τι κερδίζει και τι ζητά από τον αναγνώστη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.