Διακειμενικότητα
Όταν ένα κείμενο συνομιλεί με ένα άλλο: μύθοι, παραθέματα, παρωδία.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η διακειμενικότητα και να διακρίνεις τις μορφές της: παράθεμα, νύξη, ξαναγραφή μύθου, παρωδία.
- Να συγκρίνεις τα «Άλογα του Αχιλλέως» του Καβάφη με το επεισόδιο της Ιλιάδας από το οποίο ξεκινούν.
- Να διαβάζεις την «Ιθάκη» και το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» σε σχέση με τις πηγές τους, Όμηρο και Πλούταρχο.
- Να δείχνεις τι αλλάζει ο νέος συγγραφέας στο παλιό κείμενο, και τι νόημα παράγει η αλλαγή.
Κανένα κείμενο δεν είναι μόνο του
Κάθε κείμενο γράφεται από κάποιον που έχει διαβάσει άλλα κείμενα. Συχνά αυτό φαίνεται: ένας τίτλος που θυμίζει κάτι, ένας μύθος που ξαναλέγεται, ένας στίχος που επαναλαμβάνεται αλλαγμένος. Η σχέση ενός κειμένου με άλλα κείμενα λέγεται διακειμενικότητα.
| Μορφή | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Παράθεμα | φέρνει αυτούσια λόγια ενός άλλου κειμένου | ο τίτλος «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», φράση του Πλουτάρχου |
| Νύξη (υπαινιγμός) | θυμίζει ένα κείμενο χωρίς να το παραθέτει | «Αυτό το πτυχίο ήταν η δική του Ιθάκη.» |
| Ξαναγραφή μύθου | ξαναλέει μια γνωστή ιστορία, αλλάζοντάς τη | ο Οδυσσέας του Τζόις: η Οδύσσεια σε μια μέρα στο Δουβλίνο |
| Παρωδία | μιμείται ένα γνωστό κείμενο για να γελάσει μαζί του ή με κάτι άλλο | ένα σατιρικό «Σα βγεις στον πηγαιμό για το φροντιστήριο…» |
Ο Καβάφης διαβάζει τον Όμηρο: τα άλογα του Αχιλλέα
Στη ραψωδία Ρ της Ιλιάδας, ο Πάτροκλος σκοτώνεται. Τα αθάνατα άλογα του Αχιλλέα, δώρο των θεών στον πατέρα του τον Πηλέα, σταματούν στη μάχη και κλαίνε. Ο Δίας τα λυπάται:
καὶ ἀνάμερ' ἀπ' τὸν πόλεμον οἱ ἵπποι τοῦ Ἀχιλλέως
ἐκλαίγαν ἅμα ἐγνώριζαν πόπεσ' ὁ κυβερνήτης
νεκρὸς ἀπὸ τοῦ Ἕκτορος τὴν λόγχην, τοῦ ἀνδροφόνου.
[…]
Τοὺς εἶδε κι ἐσυμπόνεσε τὸ κλάϋμα τους ὁ Δίας,
τὴν κεφαλὴν ἐκίνησε κι ἔλεγε μέσα ὁ νοῦς του:
«Δύστυχοι, τί σᾶς δώσαμε τοῦ σεβαστοῦ Πηλέως
θνητοῦ ἀνθρώπου, ἀγέραστοι καὶ ἀθάνατοι ὅπως εἶσθε;
Ἢ γιὰ νὰ πάσχετε καὶ σεῖς μὲ τῶν θνητῶν τὸ γένος;
Διότι θλιβερώτερο τοῦ ἀνθρώπου δὲν ὑπάρχει,
κανέν' ἀπ' ὅσα ἐκεῖ στὴν γῆν κινοῦνται καὶ ἀναπνέουν.— Όμηρος, Ιλιάδα Ρ 426–428, 441–447, μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά (Βικιθήκη)
Αμέσως μετά, ο Δίας τούς δίνει δύναμη, και τα άλογα ξαναμπαίνουν στη μάχη «ὡς ἀστραπή». Η θλίψη είναι ένα σύντομο επεισόδιο· ο πόλεμος συνεχίζεται.
Ο Καβάφης παίρνει το ίδιο επεισόδιο και γράφει:
Τον Πάτροκλο σαν είδαν σκοτωμένο,
που ήταν τόσο ανδρείος, και δυνατός, και νέος,
άρχισαν τ' άλογα να κλαίνε του Αχιλλέως·
η φύσις των η αθάνατη αγανακτούσε
για του θανάτου αυτό το έργον που θωρούσε.
Τίναζαν τα κεφάλια των και τες μακρυές χαίτες κουνούσαν,
την γη χτυπούσαν με τα πόδια, και θρηνούσαν
τον Πάτροκλο που ενοιώθανε άψυχο -αφανισμένο-
μια σάρκα τώρα ποταπή -το πνεύμα του χαμένο-
ανυπεράσπιστο -χωρίς πνοή-
εις το μεγάλο Τίποτε επιστραμένο απ' την ζωή.Τα δάκρυα είδε ο Ζευς των αθανάτων
αλόγων και λυπήθη. «Στου Πηλέως τον γάμο»
είπε «δεν έπρεπ' έτσι άσκεπτα να κάμω·
καλύτερα να μην σας δίναμε άλογά μου
δυστυχισμένα! Τι γυρεύατ' εκεί χάμου
στην άθλια ανθρωπότητα πούναι το παίγνιον της μοίρας.
Σεις που ουδέ ο θάνατος φυλάγει, ουδέ το γήρας
πρόσκαιρες συμφορές σας τυραννούν. Στα βάσανά των
σας έμπλεξαν οι άνθρωποι». -Όμως τα δάκρυά των
για του θανάτου την παντοτεινή
την συμφοράν εχύνανε τα δυο τα ζώα τα ευγενή.— Κ. Π. Καβάφης, «Τα άλογα του Αχιλλέως» (Βικιθήκη)
Τι κρατά και τι αλλάζει ο Καβάφης:
| Όμηρος | Καβάφης | |
|---|---|---|
| Το επεισόδιο | τα άλογα κλαίνε, ο Δίας τα λυπάται | το ίδιο |
| Ο θάνατος | αφορμή θλίψης μέσα σε μια μάχη | το κέντρο του ποιήματος: «το μεγάλο Τίποτε» |
| Ο Δίας | δίνει δύναμη, και τα άλογα γυρίζουν στη μάχη | μιλά για «πρόσκαιρες συμφορές» και αποτυγχάνει να παρηγορήσει |
| Το τέλος | ο πόλεμος συνεχίζεται | τα άλογα κλαίνε για την «παντοτεινή» συμφορά του θανάτου |
Η κρίσιμη λέξη είναι το «Όμως». Ο Δίας λέει ότι οι συμφορές είναι «πρόσκαιρες». Τα άλογα, αθάνατα, καταλαβαίνουν καλύτερα από τον θεό: ο θάνατος ενός ανθρώπου δεν είναι πρόσκαιρος, είναι παντοτεινός. Ο Καβάφης κόβει τη συνέχεια της μάχης και κρατά μόνο τον θρήνο. Έτσι ένα επεισόδιο του έπους γίνεται στοχασμός για τη θνητότητα.
Η «Ιθάκη»: ο προορισμός γίνεται ταξίδι
Στην Οδύσσεια η Ιθάκη είναι ο στόχος: ο Οδυσσέας παλεύει δέκα χρόνια για να γυρίσει. Οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες, ο θυμός του Ποσειδώνα είναι εμπόδια. Ο Καβάφης (1911) αντιστρέφει το σχήμα:
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
[…]
Η Ιθάκη σ' έδωσε το ωραίο ταξίδι.
Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.
Άλλο δεν έχει να σε δώσει πια.Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν.— Κ. Π. Καβάφης, «Ιθάκη» (1911, Βικιθήκη)
Ο Οδυσσέας θέλει να φτάσει γρήγορα· ο αναγνώστης του Καβάφη πρέπει να εύχεται να αργήσει. Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες δεν είναι πια τέρατα απ' έξω: «δεν θα τους συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου». Και στο τέλος ο πληθυντικός «οι Ιθάκες» κάνει έναν τόπο σύμβολο: κάθε στόχος ζωής.
Ένα παράθεμα στον τίτλο: «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον»
Ο Πλούταρχος, στον Βίο του Αντωνίου (κεφ. 75), διηγείται ότι τη νύχτα πριν πέσει η Αλεξάνδρεια στον Οκταβιανό, ακούστηκε μουσική και θόρυβος σαν από βακχικό θίασο που έφευγε από την πόλη, και όσοι το ερμήνευσαν είπαν ότι «ἀπολείπειν ὁ θεὸς Ἀντώνιον», ο θεός εγκατέλειπε τον Αντώνιο. Ο Καβάφης κάνει αυτή τη φράση τίτλο, και το περιστατικό ποίημα (1911): «Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ', ακουσθεί / αόρατος θίασος να περνά…». Μόνο που ο Πλούταρχος διηγείται, ενώ ο Καβάφης συμβουλεύει τον Αντώνιο, σε β΄ πρόσωπο, πώς να αποχαιρετήσει με αξιοπρέπεια ό,τι χάνει. Το ιστορικό περιστατικό γίνεται στάση ζωής.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στα «Άλογα του Αχιλλέως», ποια είναι η λειτουργία του «Όμως» στον στίχο «σας έμπλεξαν οι άνθρωποι». -Όμως τα δάκρυά των»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πριν από το «Όμως» μιλά ο Δίας: οι συμφορές των αλόγων είναι «πρόσκαιρες», γιατί τα άλογα δεν πεθαίνουν.
Μετά το «Όμως» μιλά ο ποιητής: τα άλογα κλαίνε «για του θανάτου την παντοτεινή την συμφοράν». Η αντίθεση δείχνει ότι ο θεός σφάλλει. Ο θάνατος του Πατρόκλου δεν είναι πρόσκαιρος· είναι οριστικός.
Σε σχέση με τον Όμηρο: εκεί ο λόγος του Δία ολοκληρώνεται με πράξη, και τα άλογα υπακούουν. Εδώ ο λόγος του διαψεύδεται. Ο Καβάφης δίνει την τελευταία λέξη στον θρήνο, όχι στον θεό.
Παράδειγμα 2
Στην «Ιθάκη», τι σημαίνει ο πληθυντικός στον τελευταίο στίχο: «ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε όλο το ποίημα η Ιθάκη είναι ενικός: το νησί του Οδυσσέα, ένας τόπος. Στον τελευταίο στίχο γίνεται πληθυντικός.
Ο πληθυντικός μετατρέπει το όνομα σε κοινό ουσιαστικό, δηλαδή σε σύμβολο. «Ιθάκες» είναι όλοι οι προορισμοί που βάζει ένας άνθρωπος στη ζωή του. Ο μύθος του Οδυσσέα γίνεται πρότυπο για κάθε αναγνώστη.
Παράδειγμα 3
Γράψε δύο στίχους παρωδίας της αρχής της «Ιθάκης» με θέμα τις Πανελλαδικές, και πες τι κράτησες και τι άλλαξες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Π.χ.: «Σα βγεις στον πηγαιμό για τις Πανελλαδικές, / να εύχεσαι νάναι μακρύς ο Μάιος.»
Κράτησα τη σύνταξη και τον ρυθμό («Σα βγεις στον πηγαιμό…», «να εύχεσαι νάναι…»), ώστε να αναγνωρίζεται αμέσως το πρωτότυπο. Άλλαξα τον προορισμό και τον χρόνο: η μεγάλη περιπέτεια γίνεται εξέταση, και η ευχή για μακρύ δρόμο γίνεται ευχή για περισσότερο χρόνο διαβάσματος.
Το αστείο βγαίνει από την απόσταση ανάμεσα στο υψηλό πρότυπο και στο καθημερινό θέμα. Αυτό είναι το κλειδί της παρωδίας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τέσσερις μορφές διακειμενικότητας.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η διακειμενικότητα και να διακρίνεις τις μορφές της: παράθεμα, νύξη, ξαναγραφή μύθου, παρωδία.
- Να συγκρίνεις τα «Άλογα του Αχιλλέως» του Καβάφη με το επεισόδιο της Ιλιάδας από το οποίο ξεκινούν.
- Να διαβάζεις την «Ιθάκη» και το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» σε σχέση με τις πηγές τους, Όμηρο και Πλούταρχο.
- Να δείχνεις τι αλλάζει ο νέος συγγραφέας στο παλιό κείμενο, και τι νόημα παράγει η αλλαγή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.