Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το θεατρικό κείμενο

Διάλογος, σκηνικές οδηγίες, σύγκρουση: πώς διαβάζεις κάτι που γράφτηκε για να παιχτεί.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τα μέρη του θεατρικού κειμένου: πρόσωπα, διάλογο, μονόλογο, σκηνικές οδηγίες, πράξεις.
  2. Να εξηγείς πώς χτίζονται η σύγκρουση και οι χαρακτήρες χωρίς αφηγητή.
  3. Να διαβάζεις το υπονοούμενο: αυτό που τα πρόσωπα δεν λένε, μέσα από παύσεις, αλλαγές θέματος και σκηνικές οδηγίες.
  4. Να ερμηνεύεις αποσπάσματα από τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ, σε δική μας μετάφραση από το ρωσικό πρωτότυπο.

Ένα κείμενο που περιμένει τη σκηνή

Το θεατρικό κείμενο είναι ημιτελές με έναν ιδιαίτερο τρόπο: γράφεται για να παιχτεί. Δεν έχει αφηγητή που να μας πει τι σκέφτεται ένα πρόσωπο, πώς είναι ο χώρος, τι ώρα είναι. Όλα αυτά πρέπει να φανούν από ό,τι λένε τα πρόσωπα και ό,τι κάνουν.

ΜέροςΤι είναι
Πρόσωπαο κατάλογος στην αρχή, συχνά με ηλικία, σχέσεις, ιδιότητα
Διάλογοςτα λόγια των προσώπων μεταξύ τους· η βασική ύλη του έργου
Μονόλογοςένα πρόσωπο μιλά μόνο του, φανερώνοντας σκέψεις που αλλιώς δεν θα ακούγαμε
Σκηνικές οδηγίεςοι σημειώσεις του συγγραφέα, συνήθως σε παρένθεση ή πλάγια: χώρος, κινήσεις, τόνος, ήχοι, παύσεις
Πράξεις και σκηνέςοι ενότητες του έργου· η πράξη είναι μεγάλο κομμάτι, η σκηνή αλλάζει συνήθως όταν μπαίνει ή βγαίνει κάποιος
Σύγκρουσηη αντίθεση (ανάμεσα σε πρόσωπα, ή μέσα σε ένα πρόσωπο) που κινεί τη δράση

Ο Τσέχοφ και ο «Βυσσινόκηπος»

Ο Ρώσος Άντον Τσέχοφ (1860–1904) γράφει τον «Βυσσινόκηπο» το 1903· το έργο ανεβαίνει στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας στις 17 Ιανουαρίου 1904, λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του. Ο υπότιτλος είναι «κωμωδία σε τέσσερις πράξεις», αν και τα περισσότερα ανεβάσματα το παίζουν σαν δράμα.

Η υπόθεση σε δύο γραμμές: μια αρχοντική οικογένεια, χρεωμένη, χάνει σε πλειστηριασμό το κτήμα της με τον μεγάλο βυσσινόκηπο. Το αγοράζει ο Λοπάχιν, έμπορος, γιος δουλοπάροικου του ίδιου κτήματος, και θα κόψει τα δέντρα για να χτίσει εξοχικά. Η μεγάλη σύγκρουση είναι ανάμεσα σε έναν κόσμο που φεύγει και σε έναν που έρχεται.

Μια πρόταση γάμου που δεν γίνεται

Στην τέταρτη πράξη, όλοι φεύγουν. Η Βάρια, θετή κόρη της οικογένειας, 24 χρονών, ελπίζει εδώ και καιρό ότι ο Λοπάχιν θα της ζητήσει να παντρευτούν. Όλοι το περιμένουν. Οι δύο μένουν μόνοι:

ΒΑΡΙΑ (κοιτάζει για ώρα τα πράγματα). Παράξενο, δεν μπορώ να το βρω…
ΛΟΠΑΧΙΝ. Τι ψάχνετε;
ΒΑΡΙΑ. Το μάζεψα η ίδια και δεν θυμάμαι πού.
(Παύση.)
ΛΟΠΑΧΙΝ. Πού θα πάτε τώρα, Βαρβάρα Μιχαήλοβνα;
ΒΑΡΙΑ. Εγώ; Στους Ραγκούλιν… Συμφώνησα να τους κοιτάζω το νοικοκυριό… για οικονόμος, ας πούμε.
ΛΟΠΑΧΙΝ. Στο Γιάσνεβο; Θα 'ναι καμιά εβδομηνταριά βέρστια.
(Παύση.)
Ώστε τέλειωσε η ζωή σε αυτό το σπίτι…
ΒΑΡΙΑ (κοιτάζοντας τα πράγματα). Πού να 'ναι… Ή μήπως το έβαλα στο μπαούλο… Ναι, η ζωή σε αυτό το σπίτι τέλειωσε… δεν θα ξαναγίνει…
ΛΟΠΑΧΙΝ. Κι εγώ φεύγω τώρα για το Χάρκοβο… μ' αυτό το τρένο. Έχω πολλή δουλειά. Εδώ στο κτήμα αφήνω τον Επιχόντοφ… Τον προσέλαβα.
ΒΑΡΙΑ. Καλά!
ΛΟΠΑΧΙΝ. Πέρσι τέτοιον καιρό χιόνιζε ήδη, αν θυμάστε, ενώ τώρα είναι ήσυχα, λιακάδα. Μόνο που κάνει κρύο… Τρεις βαθμούς υπό το μηδέν.
ΒΑΡΙΑ. Δεν κοίταξα. (Παύση.) Άλλωστε έχει σπάσει το θερμόμετρό μας…
(Παύση.)
(Μια φωνή από την πόρτα της αυλής: «Γερμολάι Αλεξέγιτς!…»)
ΛΟΠΑΧΙΝ (σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα). Αμέσως! (Βγαίνει γρήγορα.)
(Η Βάρια, καθισμένη στο πάτωμα, με το κεφάλι πάνω σε έναν μπόγο με ρούχα, κλαίει σιγανά.)

— Άντον Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος» (1904), Πράξη Δ΄· μετάφραση δική μας από το ρωσικό πρωτότυπο (Βικιθήκη, ru.wikisource.org)

Κανείς δεν λέει τη λέξη «γάμος». Όλα λέγονται από κάτω:

  • Η Βάρια ψάχνει κάτι που δεν βρίσκει, και δεν λέμε ποτέ τι. Ψάχνει έναν λόγο να μείνει στο δωμάτιο.
  • Ο Λοπάχιν μιλά για τον καιρό και το θερμόμετρο. Η κουβέντα για το τίποτα είναι ο τρόπος του να αποφύγει το μόνο θέμα που μετράει.
  • Οι παύσεις είναι στιγμές όπου η πρόταση θα μπορούσε να γίνει, και δεν γίνεται.
  • Η οδηγία «σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα» είναι η απάντηση: ο Λοπάχιν ανακουφίζεται που τον φωνάζουν. Δεν θα κάνει ποτέ την πρόταση.
  • Το σπασμένο θερμόμετρο είναι μια μικρή λεπτομέρεια με μεγάλο βάρος: τίποτα πια στο σπίτι δεν λειτουργεί, ούτε καν αυτό που μετρά πόσο κρύο κάνει.

Το τέλος: ένας άνθρωπος που ξεχάστηκε

Λίγο αργότερα, όλοι έχουν φύγει. Η σκηνή είναι άδεια:

(Η σκηνή είναι άδεια. Ακούγεται πώς κλειδώνουν όλες τις πόρτες, και πώς μετά φεύγουν οι άμαξες. Απλώνεται ησυχία. Μέσα στην ησυχία αντηχεί ο υπόκωφος χτύπος του τσεκουριού πάνω στο δέντρο, μοναχικός και θλιμμένος.)
(Ακούγονται βήματα. Από την πόρτα δεξιά εμφανίζεται ο Φιρς. Είναι ντυμένος όπως πάντα, με σακάκι και άσπρο γιλέκο, και φορά παντόφλες. Είναι άρρωστος.)
ΦΙΡΣ (πλησιάζει την πόρτα, πιάνει το πόμολο). Κλειδωμένα. Έφυγαν… (Κάθεται στον καναπέ.) Με ξέχασαν… Δεν πειράζει… θα καθίσω εδώ λιγάκι… Κι ο Λεονίντ Αντρέγιτς σίγουρα δεν φόρεσε τη γούνα του, έφυγε με το παλτό… (Αναστενάζει ανήσυχος.) Δεν πρόσεξα… Νιάτα, άγουρα μυαλά! (Μουρμουρίζει κάτι που δεν καταλαβαίνεται.) Η ζωή πέρασε, σαν να μην έζησα… (Ξαπλώνει.) Θα ξαπλώσω λιγάκι… Δεν σου 'μεινε δύναμη, τίποτα δεν σου 'μεινε, τίποτα… Ε, εσύ… ανεπρόκοπε!… (Μένει ξαπλωμένος, ακίνητος.)
(Ακούγεται ένας μακρινός ήχος, σαν από τον ουρανό, ο ήχος μιας χορδής που σπάει, και σβήνει θλιμμένα. Απλώνεται ησυχία, και ακούγεται μόνο, μακριά στον κήπο, το τσεκούρι να χτυπά τα δέντρα.)
Αυλαία.

— Άντον Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος» (1904), Πράξη Δ΄, τέλος· μετάφραση δική μας από το ρωσικό πρωτότυπο (Βικιθήκη, ru.wikisource.org)

Ο Φιρς είναι ο γέρος υπηρέτης της οικογένειας, 87 χρονών. Τον ξέχασαν κλειδωμένο στο σπίτι, και η πρώτη του σκέψη είναι αν ο αφέντης του φόρεσε τη γούνα του. Εδώ οι σκηνικές οδηγίες κάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς: οι ήχοι (κλειδιά, άμαξες, τσεκούρι, η χορδή που σπάει) λένε ότι ένας κόσμος τελείωσε, χωρίς κανείς να το πει.

Πώς μιλά η σκηνή;

Κάθε κάρτα είναι ένα κομμάτι από τα δύο αποσπάσματα. Πάτα τι κάνει περισσότερο: δείχνει χώρο και ήχο, δείχνει κίνηση και τόνο, ή είναι λόγος που κρύβει κάτι άλλο;

Τι κάνει αυτό το κομμάτι;

«σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα»

0 από 8

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στη σκηνή της Βάριας και του Λοπάχιν, τι αποκαλύπτει η σκηνική οδηγία «σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα»;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο τέλος του έργου, τι λειτουργία έχει ο ήχος του τσεκουριού;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Γιατί ο Τσέχοφ αφήνει τον Φιρς να πει «Με ξέχασαν… Δεν πειράζει…» και αμέσως μετά να ανησυχεί για τη γούνα του αφέντη του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι οι σκηνικές οδηγίες;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Πώς λέγεται ο λόγος ενός προσώπου που μιλά μόνο του στη σκηνή, φανερώνοντας τις σκέψεις του;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τα μέρη του θεατρικού κειμένου: πρόσωπα, διάλογο, μονόλογο, σκηνικές οδηγίες, πράξεις.
  • Να εξηγείς πώς χτίζονται η σύγκρουση και οι χαρακτήρες χωρίς αφηγητή.
  • Να διαβάζεις το υπονοούμενο: αυτό που τα πρόσωπα δεν λένε, μέσα από παύσεις, αλλαγές θέματος και σκηνικές οδηγίες.
  • Να ερμηνεύεις αποσπάσματα από τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ, σε δική μας μετάφραση από το ρωσικό πρωτότυπο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;