Ρομαντισμός, ρεαλισμός, συμβολισμός
Τρία ρεύματα, τρεις τρόποι να κοιτάξεις τον κόσμο, και πώς τα αναγνωρίζεις σε ένα κείμενο.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να γνωρίζεις τι ζητούσε ο ρομαντισμός, ο ρεαλισμός και ο συμβολισμός, και πώς απαντούσε ο καθένας στον προηγούμενο.
- Να αναγνωρίζεις σε ένα απόσπασμα τα γνωρίσματα κάθε ρεύματος: θέματα, αφηγητή ή ποιητικό υποκείμενο, γλώσσα, εικόνες.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τον «Κρητικό» του Σολωμού, τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη και τα «Κεριά» του Καβάφη.
- Να τεκμηριώνεις την ένταξη ενός κειμένου σε ρεύμα με στοιχεία από το ίδιο το κείμενο, όχι μόνο από τη χρονολογία του.
Τρεις τρόποι να κοιτάξεις τον κόσμο
Ένα λογοτεχνικό ρεύμα είναι ένας κοινός τρόπος να γράφεις, που μοιράζονται πολλοί συγγραφείς μιας εποχής: τι θεωρούν άξιο να ειπωθεί, και πώς. Τα ρεύματα συχνά γεννιούνται ως αντίδραση στο προηγούμενο. Ο 19ος αιώνας είδε τρία από τα πιο σημαντικά να διαδέχονται το ένα το άλλο.
| Ρομαντισμός | Ρεαλισμός | Συμβολισμός | |
|---|---|---|---|
| Στην Ευρώπη | αρχές 19ου αιώνα | μέσα 19ου αιώνα | τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα |
| Τι ζητά | το συναίσθημα, τη φαντασία, το ασυνήθιστο | την πραγματικότητα όπως είναι | αυτό που δεν λέγεται ευθέως, την ψυχή πίσω από τα πράγματα |
| Θέματα | πάθος, φύση, νύχτα, θάνατος, πατρίδα, το υπερφυσικό | καθημερινοί άνθρωποι, φτώχεια, κοινωνικές συνθήκες | εσωτερικός κόσμος, μελαγχολία, πέρασμα του χρόνου |
| Πώς | έντονες εικόνες, υπερβολή, ήρωες σε ακραίες καταστάσεις | λεπτομερής περιγραφή, ψύχραιμος αφηγητής, ακρίβεια | σύμβολα, μουσικότητα, υποβολή αντί για δήλωση |
| Αντιδρά σε | στη λογική ψυχρότητα του κλασικισμού | στις φαντασιώσεις του ρομαντισμού | στην «επιφάνεια» του ρεαλισμού |
Στην Ελλάδα τα ρεύματα φτάνουν με καθυστέρηση και μπλέκονται με το γλωσσικό ζήτημα. Ο ρομαντισμός ανθεί στα Επτάνησα και στην Αθήνα μετά το 1830. Από τη δεκαετία του 1880 κυριαρχεί η ηθογραφία, η ελληνική μορφή του ρεαλισμού, με τη ζωή της υπαίθρου και των νησιών. Ο συμβολισμός μπαίνει στην ποίηση στη δεκαετία του 1890. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: το μανιφέστο του συμβολισμού δημοσιεύτηκε στο Παρίσι το 1886 από έναν Έλληνα, τον Ζαν Μορεάς, κατά κόσμον Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο.
Ρομαντισμός: ο «Κρητικός» του Σολωμού
Ο Διονύσιος Σολωμός (1798–1857) γράφει τον «Κρητικό» το 1833. Ένας Κρητικός πρόσφυγας, ναυαγός σε μια νύχτα με καταιγίδα, κρατά στη θάλασσα την αγαπημένη του. Ξαφνικά η θάλασσα ησυχάζει, και κάτι υπερφυσικό εμφανίζεται. Το ποίημα είναι ημιτελές, σωσμένο σε αποσπάσματα:
Κ' η θάλασσα, που σκίρτησε σαν το χοχλό που βράζει,
Ησύχασε και έγινε όλο ησυχία και πάστρα,
Σαν περιβόλι ευώδησε κ' εδέχτηκε όλα τ' άστρα
Κάτι κρυφό μυστήριο εστένεψε τη φύση
Κάθε ομορφιά να στολιστή και το θυμό ν' αφήση.
Δεν είν' πνοή 'ς τον ουρανό, 'ς τη θάλασσα, φυσώντας
Ούτε όσο κάνει 'ς τον ανθό η μέλισσα περνώντας
Όμως κοντά 'ς την κορασιά, που μ' έσφιξε κ' εχάρη,
Εσειότουν τ' ολοστρόγγυλο και λαγαρό φεγγάρι
Και ξετυλίζει ογλήγορα κάτι που εκείθε βγαίνει,
Κι' ομπρός μου ιδού που βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη.— Δ. Σολωμός, «Ο Κρητικός», απόσπ. 20 (Άπαντα Σολωμού, Βικιθήκη· σε μονοτονικό, με την ορθογραφία της έκδοσης)
Τα ρομαντικά σημάδια: η φύση ως ζωντανό πρόσωπο που «αφήνει τον θυμό» της· η νύχτα και το φεγγάρι· το μυστήριο και το υπερφυσικό («φεγγαροντυμένη»)· ο ήρωας σε ακραία κατάσταση, ανάμεσα σε ζωή και θάνατο. Η αφήγηση γίνεται σε α΄ πρόσωπο («ομπρός μου»): ο κόσμος φτάνει σε εμάς μέσα από το συναίσθημα του ήρωα.
Ρεαλισμός και ηθογραφία: η «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911) δημοσιεύει τη «Φόνισσα» το 1903. Η ηρωίδα, μια ηλικιωμένη γυναίκα σε ένα φτωχό νησί, αγρυπνά δίπλα σε ένα άρρωστο μωρό και θυμάται τη ζωή της:
Η Χαδούλα, η λεγομένη Φράγκισσα, ή άλλως Φραγκογιαννού, ήτο γυνή σχεδόν εξηκοντούτις, καλοκαμωμένη, με αδρούς χαρακτήρας, με ήθος ανδρικόν, και με δύο μικράς άκρας μύστακος άνω των χειλέων της. Εις τους λογισμούς της, συγκεφαλαιούσα όλην την ζωήν της, έβλεπεν ότι ποτέ δεν είχε κάμει άλλο τίποτε ειμή να υπηρετή τους άλλους. Όταν ήτο παιδίσκη, υπηρέτει τους γονείς της. Όταν υπανδρεύθη, έγινε σκλάβα του συζύγου της […]· όταν απέκτησε τέκνα, έγινε δούλα των τέκνων της· όταν τα τέκνα της απέκτησαν τέκνα, έγινε πάλιν δουλεύτρια των εγγόνων της.
— Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), κεφ. Α΄ (Βικιθήκη, σε μονοτονικό)
Τα ρεαλιστικά σημάδια: μια καθημερινή, φτωχή γυναίκα, όχι ήρωας· η ακριβής, σχεδόν σκληρή περιγραφή (ηλικία, «ήθος ανδρικόν», ακόμα και το μουστάκι)· ο τριτοπρόσωπος αφηγητής που καταγράφει χωρίς να συγκινείται φανερά. Και πίσω από την ιστορία, οι κοινωνικές συνθήκες: η κλιμάκωση «υπηρετή — σκλάβα — δούλα — δουλεύτρια» δείχνει τη θέση της γυναίκας σε όλη της τη ζωή. Ο ρεαλισμός δεν σχολιάζει· αφήνει τα γεγονότα να μιλήσουν.
Η γλώσσα είναι καθαρεύουσα στην αφήγηση· στους διαλόγους του, ο Παπαδιαμάντης δίνει τη ντοπιολαλιά της Σκιάθου. Είναι η χαρακτηριστική ισορροπία της ηθογραφίας.
Συμβολισμός: τα «Κεριά» του Καβάφη
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) δεν περιγράφει μέρες. Τις κάνει κεριά:
Του μέλλοντος η μέρες στέκοντ' εμπροστά μας
σαν μια σειρά κεράκια αναμένα —
χρυσά, ζεστά, και ζωηρά κεράκια.Η περασμένες μέρες πίσω μένουν,
μια θλιβερή σειρά κεριών σβυσμένων·
τα πιο κοντά βγάζουν καπνόν ακόμη,
κρύα κεριά, λυωμένα, και κυρτά.Δεν θέλω να τα βλέπω· με λυπεί η μορφή των,
και με λυπεί το πρώτο φως των να θυμούμαι.
Εμπρός κυττάζω τ' αναμένα μου κεριά.Δεν θέλω να γυρίσω να μη δω και φρίξω
τι γρήγορα που η σκοτεινή γραμμή μακραίνει,
τι γρήγορα που τα σβυστά κεριά πληθαίνουν.— Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά» (όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη», 1926· Βικιθήκη, σε μονοτονικό, με την ορθογραφία του ποιητή)
Τα συμβολιστικά σημάδια: ένα σύμβολο που κρατά όλο το ποίημα (κεριά = μέρες της ζωής)· ο ποιητής δεν λέει «φοβάμαι τον θάνατο», το υποβάλλει με τη «σκοτεινή γραμμή» που μακραίνει· η μελαγχολία για τον χρόνο· η μουσικότητα της επανάληψης («τι γρήγορα που… τι γρήγορα που…»). Ο κόσμος του ποιήματος είναι εσωτερικός: δεν υπάρχει τοπίο, γεγονός ή πρόσωπο, μόνο μια ψυχή που κοιτάζει τον χρόνο της.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στη «Φόνισσα», τι πετυχαίνει η κλιμάκωση «υπηρετή — σκλάβα — δούλα — δουλεύτρια»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παρατηρώ: τέσσερις φάσεις της ζωής (παιδί, σύζυγος, μητέρα, γιαγιά), και σε καθεμία μια λέξη για την υποταγή. Η σύνταξη επαναλαμβάνεται: «όταν…, έγινε…».
Ερμηνεύω: η επανάληψη κάνει τη ζωή της να μοιάζει κύκλος χωρίς διέξοδο. Αλλάζει μόνο ο αφέντης. Ο αφηγητής δεν λέει «η ζωή της ήταν άδικη»· το δείχνει με τη δομή της ίδιας της πρότασης.
Συνδέω με το ρεύμα: αυτή είναι η τεχνική του ρεαλισμού. Η κοινωνική κριτική βγαίνει από την καταγραφή, όχι από σχόλια.
Παράδειγμα 2
Στα «Κεριά», γιατί ο ποιητής γράφει «Δεν θέλω να γυρίσω να μη δω και φρίξω» αντί να πει ότι φοβάται τον θάνατο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ποίημα δεν ονομάζει ποτέ τον θάνατο. Μιλά για κεριά, για μια γραμμή που «μακραίνει», για ένα βλέμμα που αποφεύγει να γυρίσει.
Αυτή είναι η υποβολή του συμβολισμού: το συναίσθημα δεν δηλώνεται, προκαλείται. Ο αναγνώστης βλέπει τη σειρά των σβησμένων κεριών και νιώθει μόνος του τον φόβο. Αν ο ποιητής το έλεγε, θα το διάβαζε· τώρα το ζει.
Παράδειγμα 3
Στον «Κρητικό», πώς παρουσιάζεται η φύση στους στίχους «Κάτι κρυφό μυστήριο εστένεψε τη φύση / Κάθε ομορφιά να στολιστή και το θυμό ν' αφήση», και γιατί είναι ρομαντικό στοιχείο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φύση προσωποποιείται: έχει θυμό που τον «αφήνει», στολίζεται σαν άνθρωπος. Και την «στενεύει», την αναγκάζει, ένα «κρυφό μυστήριο».
Ρομαντικά στοιχεία: η φύση δεν είναι σκηνικό αλλά ζωντανή δύναμη· και πίσω της υπάρχει κάτι υπερφυσικό, που δεν εξηγείται. Η ξαφνική ηρεμία μετά την καταιγίδα προετοιμάζει την εμφάνιση της «φεγγαροντυμένης».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βάλε τα τρία ρεύματα στη χρονική σειρά που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη.
Τα κατάφερες;
- Να γνωρίζεις τι ζητούσε ο ρομαντισμός, ο ρεαλισμός και ο συμβολισμός, και πώς απαντούσε ο καθένας στον προηγούμενο.
- Να αναγνωρίζεις σε ένα απόσπασμα τα γνωρίσματα κάθε ρεύματος: θέματα, αφηγητή ή ποιητικό υποκείμενο, γλώσσα, εικόνες.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τον «Κρητικό» του Σολωμού, τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη και τα «Κεριά» του Καβάφη.
- Να τεκμηριώνεις την ένταξη ενός κειμένου σε ρεύμα με στοιχεία από το ίδιο το κείμενο, όχι μόνο από τη χρονολογία του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.