Σκλαβηνίες, Καρολίδες και οι δύο αυτοκρατορίες
Οι Σλάβοι στα Βαλκάνια, ο Καρλομάγνος, και η ρήξη Ανατολής και Δύσης.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, §7, 8
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν οι σκλαβηνίες και πώς εξελίχθηκαν τον 9ο αιώνα στα βόρεια και στα νότια της Χερσονήσου του Αίμου.
- Να περιγράφεις πώς οι Καρολίδες διαδέχτηκαν τους Μεροβίγγειους και πώς δέθηκε ο παπισμός με τους Φράγκους.
- Να αναφέρεις τα μέτρα του Καρλομάγνου για την εσωτερική οργάνωση του κράτους του.
- Να αναλύεις το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών μετά τη στέψη του 800, από τη σκοπιά των Φράγκων και των Βυζαντινών.
Ένας κόσμος που σπάει στα δύο
Τα Χριστούγεννα του 800, στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, ο πάπας στέφει αυτοκράτορα έναν Φράγκο βασιλιά. Στην Κωνσταντινούπολη υπάρχει ήδη αυτοκράτορας των Ρωμαίων· για τους Βυζαντινούς δεν μπορεί να υπάρχει δεύτερος. Πώς έφτασαν τα πράγματα εκεί;
Η απάντηση έχει δύο σκηνικά. Στα Βαλκάνια, οι Σλάβοι έχουν εγκατασταθεί μόνιμα σε εδάφη της αυτοκρατορίας και το Βυζάντιο προσπαθεί να τους ενσωματώσει. Στη Δύση, μια νέα δυναστεία, οι Καρολίδες, χτίζει το ισχυρότερο κράτος της εποχής και δένεται με τον πάπα. Στο τέλος της ενότητας θα ξέρεις γιατί από το 800 υπάρχουν δύο αυτοκρατορίες.
Οι σκλαβηνίες
Οι αβαροσλαβικές επιδρομές του 6ου και του 7ου αιώνα κατέστρεψαν πόλεις στη Χερσόνησο του Αίμου. Οι Σλάβοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε εδάφη της σημερινής Ελλάδας. Οι εγκαταστάσεις αυτές λέγονται σκλαβηνίες.
- Στον ελλαδικό χώρο ήταν αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, μικρές ή μεγάλες, σκορπισμένες ανάμεσα στους ντόπιους.
- Ο ελληνικός πληθυσμός λιγόστεψε στο εσωτερικό, αλλά κράτησε τις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις.
- Αρχικά οι σκλαβηνίες ήταν ημιαυτόνομες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας.
Τον 9ο αιώνα οι σκλαβηνίες πήραν δύο δρόμους:
| Πού | Τι έγιναν |
|---|---|
| Βορειοδυτικά της Χερσονήσου του Αίμου | Εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και των Κροατών, κάτι που διευκόλυνε τον εκχριστιανισμό τους επί Βασιλείου Α΄. |
| Νότια της Χερσονήσου του Αίμου | Άρχισαν να ενσωματώνονται στη θεματική διοίκηση του Βυζαντίου, που απλωνόταν. |
Το Βυζάντιο βοήθησε την ενσωμάτωση με μετακινήσεις πληθυσμών: Σλάβοι μεταφέρθηκαν από τις σκλαβηνίες στη Μικρά Ασία, και μικρασιάτες εγκαταστάθηκαν στη Θράκη, στη Μακεδονία και στη Νότια Ελλάδα. Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι Σλάβοι άρχισαν να μπαίνουν στη βυζαντινή κοινωνία και σιγά σιγά να αφομοιώνονται. Ακόμα και τον 10ο αιώνα ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος γράφει ότι δύο σλαβικές φυλές της Πελοποννήσου, οι Μηλιγγοί και οι Εζερίτες, πλήρωναν στο κράτος σταθερό φόρο: οι πρώτοι 60 νομίσματα, οι δεύτεροι 300.
Οι Καρολίδες και η ακμή των Φράγκων
Από τον αυλάρχη στον βασιλιά
Το ισχυρότερο «βαρβαρικό» κράτος της Δύσης ήταν το χριστιανικό Βασίλειο των Φράγκων, που είχε ιδρύσει ο Χλωδοβίκος, γενάρχης των Μεροβιγγείων. Οι εμφύλιοι πόλεμοι των διαδόχων του αποδυνάμωσαν τη βασιλεία. Μεγάλη δύναμη απέκτησε τότε το αξίωμα του αυλάρχη (majordomus).
- Ο αυλάρχης Κάρολος Μαρτέλος σταμάτησε την προέλαση των Αράβων στο Πουατιέ (732). Το αξίωμα απέκτησε νέο κύρος, και ο Κάρολος έγινε ιδρυτής νέας δυναστείας, των Καρολιδών.
- Ο πάπας, που απειλούνταν από τους Λογγοβάρδους, αναγκάστηκε να αφήσει το Βυζάντιο και να στραφεί στους Φράγκους. Το 754 έστεψε τον γιο του Καρόλου Μαρτέλου, Πιπίνο, «ελέω Θεού» βασιλέα των Φράγκων.
- Η παπική ευλογία έδωσε στη φραγκική βασιλεία μεγάλο ηθικό κύρος, και από τότε επικράτησε στην Ευρώπη η αντίληψη της ελέω Θεού βασιλείας.
Ο Πιπίνος ανταπέδωσε. Δώρισε στην Αγία Έδρα την περιοχή από τη Ραβέννα ως τη Ρώμη, που έγινε ο πυρήνας του Παπικού Κράτους. Ο ίδιος και οι γιοι του ονομάστηκαν πατρίκιοι των Ρωμαίων, τίτλος που τους υποχρέωνε να προστατεύουν τη Ρώμη. Ο παπισμός δέθηκε έτσι στενά με τους Φράγκους, και το χάσμα Ανατολής και Δύσης, που είχε ανοίξει με την Εικονομαχία, έγινε πολύ βαθύ.
Ο Καρλομάγνος
Όταν πέθανε ο Πιπίνος, το βασίλειο περιλάμβανε τη σημερινή Γαλλία και μέρος της Γερμανίας. Ο διάδοχός του, Κάρολος ο Μέγας (Καρλομάγνος), κατέκτησε πολλά ακόμα εδάφη. Για να οργανώσει το κράτος του:
- Το χώρισε σε περίπου 200 κομητείες. Οι κόμητες, με τη βοήθεια των επισκόπων, είχαν τη στρατιωτική και την πολιτική διοίκηση και ήταν συγχρόνως δικαστές και φοροεισπράκτορες.
- Καθιέρωσε τους βασιλικούς απεσταλμένους, που επέβλεπαν πώς εφαρμόζονταν οι νόμοι και τα διατάγματά του.
- Έκανε εκκλησιαστική μεταρρύθμιση, που συμπλήρωσε τη διοικητική. Η Εκκλησία έγινε από τότε παράγοντας συνοχής και ενότητας.
Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών
Ο Κάρολος μπήκε στα πράγματα της Ιταλίας το 774, όταν κατέλυσε το κράτος των Λογγοβάρδων. Το Φραγκικό Κράτος ξεπέρασε όλα τα παλιότερα γερμανικά βασίλεια και έγινε ένα ισχυρό κράτος με πολλούς λαούς.
Το Βυζάντιο δοκίμασε πρώτα τη διπλωματία. Το 781 έγιναν οι αρραβώνες του Κωνσταντίνου ΣΤ΄ με τη Ροτρούδη, κόρη του Καρόλου. Οι σχέσεις όμως χάλασαν και το συνοικέσιο ακυρώθηκε. Αργότερα ο πάπας Λέων Γ΄, πιεσμένος από εσωτερικές διαμάχες στη Ρώμη, ζήτησε τη βοήθεια του Καρόλου και του υποσχέθηκε το στέμμα. Ο Κάρολος δέχτηκε.
Τα Χριστούγεννα του 800, στον Άγιο Πέτρο, ο Κάρολος στέφθηκε κατά το βυζαντινό τυπικό «Μέγας και ειρηνοποιός αυτοκράτωρ, κυβερνήτης του Ρωμαϊκού Κράτους», με τις επευφημίες του λαού και του κλήρου. Έδρα του όμως δεν έκανε τη Ρώμη αλλά το Άαχεν, όπου έχτισε ανάκτορο και παρεκκλήσι στολισμένο με έργα από τη Ραβέννα.
Τι σήμαινε η στέψη:
- Από το 800 συνυπάρχουν, αντιμέτωπες, δύο αυτοκρατορίες, μια ανατολική και μια δυτική.
- Για τους Βυζαντινούς ήταν σκάνδαλο και σφετερισμός των νόμιμων και αποκλειστικών δικαιωμάτων τους στη ρωμαϊκή κληρονομιά, κυρίως στον τίτλο βασιλεύς των Ρωμαίων.
- Η διάσταση Ανατολής και Δύσης πέρασε και στην πολιτική. Η οικουμένη χωρίστηκε γλωσσικά, πολιτικά και θρησκευτικά σε δύο αντίπαλους κόσμους.
Οι Βυζαντινοί περίμεναν ότι ο Κάρολος θα προσπαθούσε να τους υποτάξει. Εκείνος όμως επιδίωξε και πέτυχε συμβιβασμό με τον βυζαντινό αυτοκράτορα, ύστερα από μακρές και δύσκολες διαπραγματεύσεις. Ο Κάρολος πέθανε το 814· οι εγγονοί του μοίρασαν το κράτος του με τη Συνθήκη του Βερντέν (843).
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε πώς δέθηκε ο παπισμός με το Βασίλειο των Φράγκων τον 8ο αιώνα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Τρία βήματα: γιατί ο πάπας χρειάστηκε τους Φράγκους, τι τους έδωσε, τι πήρε. Κλείσε με τη συνέπεια για το Βυζάντιο.
Η ανάγκη. Οι Λογγοβάρδοι ετοιμάζονταν να βαδίσουν κατά της Ρώμης. Ο πάπας, ήδη δυσαρεστημένος από την Εικονομαχία, άφησε το Βυζάντιο και στράφηκε στους Φράγκους, όπου οι Καρολίδες είχαν κύρος από τη νίκη του Πουατιέ.
Η ανταλλαγή. Ο πάπας έστεψε τον Πιπίνο «ελέω Θεού» βασιλέα (754) και του έδωσε ηθικό κύρος. Ο Πιπίνος δώρισε την περιοχή από τη Ραβέννα ως τη Ρώμη, πυρήνα του Παπικού Κράτους, και ως πατρίκιος των Ρωμαίων ανέλαβε να προστατεύει τη Ρώμη.
Η συνέπεια. Ο παπισμός δέθηκε στενά με τους Φράγκους, και το χάσμα Ανατολής και Δύσης βάθυνε πολύ. Η στέψη του 800 ήταν η κατάληξη αυτού του δρόμου.
Παράδειγμα 2
«Επειδή από την πλευρά των Ελλήνων είχε πια εκλείψει το όνομα του αυτοκράτορα, και η αυτοκρατορική εξουσία ήταν στα χέρια μιας γυναίκας, φάνηκε σωστό στον ίδιο τον αποστολικό Λέοντα, σε όλους τους άγιους πατέρες της συνόδου και στον υπόλοιπο χριστιανικό λαό να ονομάσουν αυτοκράτορα τον Κάρολο, βασιλιά των Φράγκων, που κρατούσε τη Ρώμη, όπου πάντα συνήθιζαν να κατοικούν οι καίσαρες, και τις άλλες έδρες στην Ιταλία, στη Γαλατία και στη Γερμανία.» — Χρονικά του Λορς (Annales Laureshamenses), έτος 801, δική μας απόδοση. Με ποια επιχειρήματα δικαιολογεί η φραγκική πηγή τη στέψη, και γιατί οι Βυζαντινοί δεν μπορούσαν να τα δεχτούν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρώτο επιχείρημα: ο θρόνος είναι «κενός». Στην Κωνσταντινούπολη κυβερνά τότε η Ειρήνη. Για τον Φράγκο χρονογράφο, μια γυναίκα δεν μπορεί να φέρει το όνομα του αυτοκράτορα· άρα ο τίτλος είναι ελεύθερος.
Το δεύτερο: ο Κάρολος κρατά ήδη την αυτοκρατορία. Ελέγχει τη Ρώμη, την παλιά έδρα των καισάρων, και την Ιταλία, τη Γαλατία, τη Γερμανία. Ο τίτλος απλώς αναγνωρίζει μια δύναμη που υπάρχει.
Το τρίτο: η συναίνεση. Τον ονομάζουν ο πάπας, η σύνοδος και «ο χριστιανικός λαός». Η στέψη παρουσιάζεται ως απόφαση όλης της Χριστιανοσύνης, όχι ως φιλοδοξία ενός βασιλιά.
Η βυζαντινή απάντηση. Για τους Βυζαντινούς ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων υπάρχει πάντα στην Κωνσταντινούπολη, και η ρωμαϊκή κληρονομιά είναι αποκλειστικά δική τους. Γι' αυτό είδαν τη στέψη ως σκάνδαλο και σφετερισμό. Η πηγή δείχνει ότι κάθε πλευρά διάβαζε τον ίδιο τίτλο με διαφορετικούς κανόνες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια πόλη έκανε έδρα του ο Κάρολος μετά τη στέψη του 800;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν οι σκλαβηνίες και πώς εξελίχθηκαν τον 9ο αιώνα στα βόρεια και στα νότια της Χερσονήσου του Αίμου.
- Να περιγράφεις πώς οι Καρολίδες διαδέχτηκαν τους Μεροβίγγειους και πώς δέθηκε ο παπισμός με τους Φράγκους.
- Να αναφέρεις τα μέτρα του Καρλομάγνου για την εσωτερική οργάνωση του κράτους του.
- Να αναλύεις το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών μετά τη στέψη του 800, από τη σκοπιά των Φράγκων και των Βυζαντινών.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.