Η ακμή του Βυζαντίου: κοινωνία, διπλωματία και Σχίσμα
Η μακεδονική δυναστεία, η βυζαντινή διπλωματία και το Σχίσμα του 1054.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τον εκχριστιανισμό των Σλάβων (Ρώσοι, Μοραβοί, Βούλγαροι) και τον ανταγωνισμό των δύο Εκκλησιών ως το Πρώτο Σχίσμα (867).
- Να εξηγείς πώς άλλαξαν η ανώτερη αριστοκρατία, η μεσαία τάξη και η κοινωνία του χωριού, και τι ήταν οι δυνατοί, οι πάροικοι και το αλληλέγγυον.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα της βυζαντινής διπλωματίας και τον ρόλο του λογοθέτη του Δρόμου.
- Να διακρίνεις τις αφορμές από την κύρια αιτία του Σχίσματος του 1054.
Η αυτοκρατορία που μοιάζει ανίκητη
Μετά το 843 το Βυζάντιο μπαίνει στην πιο λαμπρή του εποχή. Ο στρατός νικά στη Μικρά Ασία, οι πόλεις γεμίζουν εμπόρους, και οι ξένοι πρέσβεις που φτάνουν στην Πόλη μένουν άφωνοι μπροστά στον θρόνο του αυτοκράτορα. Μέσα στην ίδια εποχή όμως ωριμάζουν δύο προβλήματα: οι δυνατοί στην ύπαιθρο και η ρήξη με τη Ρώμη, που θα κορυφωθεί το 1054.
Η ενότητα έχει τέσσερα κομμάτια: πώς το Βυζάντιο εκχριστιάνισε τους Σλάβους, πώς ήταν η κοινωνία του, πώς έκανε διπλωματία, και γιατί έγινε το Σχίσμα.
Προοίμιο της ακμής (843–867)
Στα χρόνια του Μιχαήλ Γ΄ (842–867) προόδευσαν η παιδεία και η οικονομία, και ο στρατός πέτυχε σημαντικές νίκες κατά των Αράβων στη Μικρά Ασία. Το Βυζάντιο στράφηκε τότε προς τον σλαβικό κόσμο και επιδίωξε τον εκχριστιανισμό του.
Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων
| Λαός | Πώς έγινε |
|---|---|
| Ρώσοι | Μετά από μια ανεπιτυχή ρωσική επίθεση κατά της Κωνσταντινούπολης (860), βυζαντινοί ιεραπόστολοι έριξαν τους πρώτους σπόρους του Χριστιανισμού στο νεοσύστατο Ρωσικό Κράτος. |
| Μοραβοί | Το 863, μετά από πρόσκληση του ηγεμόνα Ραστισλάβου, φτάνει αποστολή με επικεφαλής τους Θεσσαλονικείς Κωνσταντίνο-Κύριλλο και Μεθόδιο. |
| Βούλγαροι | Οι Βούλγαροι ζητούν ιεραποστόλους από τον πάπα. Το Βυζάντιο επεμβαίνει αστραπιαία: στρατός και στόλος αποκλείουν σύνορα και παράλια. Ο ηγεμόνας Βόρης ενδίδει και το 864 βαπτίζεται στην Κωνσταντινούπολη με ανάδοχο τον αυτοκράτορα, παίρνοντας το όνομα Μιχαήλ. |
Ο Κωνσταντίνος ήταν λόγιος και ήξερε τη σλαβονική, την αρχαία σλαβική γλώσσα. Επινόησε το γλαγολιτικό αλφάβητο και μετέφρασε την Αγία Γραφή στα σλαβονικά. Έτσι η Λειτουργία και το κήρυγμα στη Μοραβία άρχισαν να γίνονται στη γλώσσα του λαού. Αργότερα οι μαθητές τους εκδιώχθηκαν και κυριάρχησε ο φραγκικός κλήρος, αλλά το έργο των δύο αδελφών έμεινε: οι Σλάβοι τους οφείλουν τις απαρχές της εθνικής τους φιλολογίας, και ο βυζαντινός πολιτισμός ρίζωσε βαθιά.
Ο ανταγωνισμός των Εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα
- Μετά τη βάπτιση του Βόρη, ο ελληνικός κλήρος οργάνωσε τη βουλγαρική Εκκλησία κατά τις οδηγίες του πατριάρχη Φωτίου.
- Ο Βόρης συνέτριψε τους βογιάρους, τους ευγενείς που έμεναν πιστοί στην παλιά θρησκεία. Απογοητεύτηκε όμως που η Εκκλησία του δόθηκε σε Έλληνα επίσκοπο και στράφηκε ξανά προς τη Ρώμη.
- Ο Φώτιος, με τη στήριξη του αυτοκράτορα, απέκρουσε τη νέα επέμβαση και κατηγόρησε τη Ρώμη για θέματα λατρείας και εκκλησιαστικής τάξης, κυρίως όμως για το δόγμα ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό (filioque).
- Η σύνοδος του 867 απέρριψε το filioque και αναθεμάτισε τον πάπα Νικόλαο: το Πρώτο Σχίσμα.
- Η σύνοδος του 870 στην Κωνσταντινούπολη έκλεισε το ζήτημα: η Βουλγαρία θα υπαγόταν στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.
Η κοινωνία της ακμής
Η ανώτερη αριστοκρατία
Ήδη από τον 8ο αιώνα το κράτος προσπαθούσε να βάλει στη θέση των παλιών μεγαλογαιοκτημόνων μια παλατιανή αριστοκρατία, που πληρωνόταν για τα αξιώματα που κατείχε. Οι οικογένειες των νέων γαιοκτημόνων έτρεχαν στην Πόλη για ένα προσοδοφόρο αξίωμα.
Από τα τέλη του 10ου αιώνα η αριστοκρατία της γης και η αριστοκρατία των αξιωμάτων ενώνονται με επιγαμίες. Μέσα στην ενιαία πια κυρίαρχη τάξη ξεχωρίζουν οι βασιλικοί, που μονοπωλούν τα ανώτατα στρατιωτικά και πολιτικά αξιώματα. Είναι ακόρεστοι για πλούτο, γιατί ξέρουν ότι μια μέρα μπορεί να χάσουν την εύνοια του αυτοκράτορα. Οι αγροτικές κοινότητες και ο δήμος πέφτουν σιγά σιγά κάτω από την προστασία των δυνατών.
Η μεσαία τάξη
Τον 10ο και τον 11ο αιώνα διαμορφώνεται μια εμποροβιοτεχνική τάξη, πηγή της ευημερίας της εποχής. Απόδειξη είναι η αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας. Την αποτελούν τολμηροί μεγαλέμποροι, που αφήνουν για καιρό την οικογένειά τους για μακρινά ταξίδια και κερδίζουν τεράστια ποσά από τα πολύτιμα προϊόντα της Ανατολής: μπαχαρικά, πολύτιμους λίθους, υφάσματα. Η ακμή της τοποθετείται στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα. Τότε μπαίνει και στην πολιτική: μπορεί να ενθρονίζει και να εκθρονίζει αυτοκράτορες, όπως τον Μιχαήλ Ε΄ Καλαφάτη (1041–1042), και τα μέλη της γίνονται δεκτά στη Σύγκλητο.
Το χωριό και η πάλη κατά των δυνατών
Στο βυζαντινό χωρίον (κοινότητα) ξεχωρίζει ο ιερέας, με το αδιαμφισβήτητο ηθικό του κύρος. Τη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη την έχουν οι δυνατοί, που ζουν συχνά λίγο έξω από το χωριό. Τον κορμό αποτελούν οι ελεύθεροι μικροϊδιοκτήτες, συχνά με τη βοήθεια δούλων.
Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι διαφορές βαθαίνουν και μια νέα αριστοκρατία ανεβαίνει και πλουτίζει. Οι μικροκαλλιεργητές, βουλιαγμένοι στους φόρους, προτιμούν να δώσουν τη γη τους και να γίνουν πάροικοι των δυνατών, παραιτούμενοι μόνοι τους από μια οδυνηρή ελευθερία.
Ο φόρος όσων εγκατέλειπαν τη γη τους έπεφτε στους γείτονες, που, μη μπορώντας να πληρώσουν, έφευγαν κι αυτοί. Η αλληλεγγύη της κοινότητας γύριζε εναντίον της. Γι' αυτό ο αγώνας κατά των δυνατών ήταν από τα σημαντικότερα μέτωπα της πολιτικής των Μακεδόνων. Το μεγαλύτερο πλήγμα για τους δυνατούς ήταν το αλληλέγγυον, νόμος που υποχρέωνε τους εύπορους γείτονες να πληρώνουν τους φόρους των φτωχών αγροτών της κοινότητας.
Η βυζαντινή διπλωματία
Σήμερα κάθε κράτος έχει μόνιμες πρεσβείες σε άλλα. Στον Μεσαίωνα αυτό δεν υπήρχε: κάθε διακρατικό ζήτημα το έλυνε μια ευκαιριακή αποστολή πρέσβεων. Οι πρέσβεις πάντως ήταν, κατά το εθιμικό δίκαιο της εποχής, σεβαστοί και απαραβίαστοι.
Για την ασφάλεια και τη διεθνή του δύναμη, το Βυζάντιο στηριζόταν σε μια πολύ επιδέξια διπλωματία. Εκτός από τις συχνές πρεσβείες, χρησιμοποιούσε:
- χορηγίες σε χρήμα ή σε δώρα στους ξένους ηγεμόνες·
- συμμαχίες, που βασίζονταν συχνά σε επιγαμίες·
- εμπορικές συνθήκες·
- και, το σπουδαιότερο, τον εκχριστιανισμό άλλων λαών.
Τις κατευθύνσεις της εξωτερικής πολιτικής τις χάραζε ο αυτοκράτορας. Ο λογοθέτης του Δρόμου, στενός του συνεργάτης ήδη από τον 7ο αιώνα, υποδεχόταν τους ξένους πρέσβεις και όριζε τα μέλη των βυζαντινών πρεσβειών.
Το Σχίσμα του 1054
Η ρήξη του 867 δεν έκλεισε ποτέ πραγματικά. Το 1054 έγινε το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών.
- Οι αφορμές: διαφωνίες σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα: η νηστεία του Σαββάτου, η αγαμία του κλήρου, η χρήση των αζύμων στη Θεία Λειτουργία, και κυρίως το filioque.
- Η κύρια αιτία: η διεκδίκηση από τη Ρώμη της πρωτοκαθεδρίας στον χριστιανικό κόσμο, που η Κωνσταντινούπολη δεν μπορούσε να δεχτεί.
- Τα πρόσωπα: μεγάλες ευθύνες έχουν ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος και ο καρδινάλιος Ουμβέρτος, εκπρόσωπος της Ρώμης. Οι δύο αδιάλλακτοι ιεράρχες έφεραν τα πράγματα στα άκρα, και οι συζητήσεις τελείωσαν με αμοιβαίους αφορισμούς.
Οι σύγχρονοι δεν έδωσαν μεγάλη σημασία στο γεγονός. Η κοσμοϊστορική του σημασία φάνηκε αργότερα, κυρίως τις παραμονές της Άλωσης από τους Τούρκους. Άμεση συνέπεια πάντως ήταν μια έντονη αντιβυζαντινή διάθεση στην Ιταλία, που διευκόλυνε έμμεσα τη νορμανδική κατάκτηση των βυζαντινών κτήσεων εκεί (1071).
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί ο αγώνας κατά των δυνατών ήταν από τα σημαντικότερα μέτωπα της εσωτερικής πολιτικής των Μακεδόνων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Ξεκίνα από το πρόβλημα στο χωριό, πέρνα στο πώς το πρόβλημα χειροτέρευε μόνο του, και κλείσε με το μέτρο του κράτους.
Το πρόβλημα. Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι διαφορές μεγαλώνουν. Οι μικροκαλλιεργητές, βουλιαγμένοι στους φόρους, δίνουν τη γη τους στους δυνατούς και γίνονται πάροικοι.
Ο φαύλος κύκλος. Ο φόρος όσων έφευγαν έπεφτε στους γείτονες· εκείνοι, μη μπορώντας να τον πληρώσουν, έφευγαν κι αυτοί. Η αλληλεγγύη της κοινότητας στρεφόταν εναντίον της, και η μικρή ιδιοκτησία λιγόστευε.
Γιατί αυτό αφορούσε το κράτος. Ο μικροϊδιοκτήτης πλήρωνε φόρους και έδινε στρατιώτες· αν χανόταν, χάνονταν και τα δύο. Γι' αυτό οι Μακεδόνες πολέμησαν τους δυνατούς, με κορυφαίο μέτρο το αλληλέγγυον, που φόρτωνε τους φόρους των φτωχών στους εύπορους γείτονες.
Παράδειγμα 2
«Μπροστά στον θρόνο του αυτοκράτορα στεκόταν ένα δέντρο από επιχρυσωμένο χαλκό· στα κλαδιά του κάθονταν πουλιά, κι αυτά από επιχρυσωμένο χαλκό, που κελαηδούσαν το καθένα με τη φωνή του είδους του. Ο θρόνος ήταν φτιαγμένος με τέτοια τέχνη, που τη μια στιγμή φαινόταν χαμηλός, την άλλη ψηλότερος, και αμέσως μετά πανύψηλος. Τον φύλαγαν τεράστια λιοντάρια [...] που χτυπούσαν με την ουρά το δάπεδο και βρυχώνταν με ανοιχτό στόμα. [...] Όταν, μετά την τρίτη προσκύνηση, σήκωσα το κεφάλι, εκείνον που λίγο πριν είχα δει να κάθεται σε μέτριο ύψος τον είδα, ντυμένο με άλλα ρούχα, να κάθεται σχεδόν στο ύψος της οροφής.» — Λιουτπράνδος της Κρεμόνας, Ανταπόδοσις, VI, 5 (γύρω στο 960), δική μας απόδοση. Τι ήθελε να πετύχει η βυζαντινή αυλή με αυτή την υποδοχή, και πώς συνδέεται με τη διπλωματία της αυτοκρατορίας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος γράφει. Ο Λιουτπράνδος, Ιταλός κληρικός, περιγράφει την πρώτη του πρεσβεία στην Πόλη, στα μέσα του 10ου αιώνα. Είναι ξένος και θαμπώνεται· αυτό ακριβώς ήθελαν οι οικοδεσπότες του.
Τι βλέπει. Μηχανήματα: πουλιά που κελαηδούν, λιοντάρια που βρυχώνται, θρόνος που ανεβαίνει. Και τελετουργικό: τριπλή προσκύνηση, ο αυτοκράτορας αλλάζει ρούχα χωρίς να το δει κανείς.
Τι ήθελε η αυλή. Να δείξει πλούτο, τεχνική υπεροχή και έναν ηγεμόνα που στέκεται πάνω από τους ανθρώπους. Ο πρέσβης θα γύριζε και θα έλεγε στον κύριό του ότι αυτή η αυτοκρατορία δεν συγκρίνεται με καμία.
Η σύνδεση. Η βυζαντινή διπλωματία δεν χρησιμοποιούσε μόνο πρεσβείες, χορηγίες, επιγαμίες και εμπορικές συνθήκες. Χρησιμοποιούσε και την εντύπωση: ένα κράτος που πείθει ότι είναι ισχυρό χρειάζεται λιγότερο να πολεμήσει. Η υποδοχή των πρέσβεων ήταν αρμοδιότητα του λογοθέτη του Δρόμου.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονταν οι αγρότες που παραχωρούσαν τη γη τους στους δυνατούς και εξαρτιόνταν από αυτούς;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τον εκχριστιανισμό των Σλάβων (Ρώσοι, Μοραβοί, Βούλγαροι) και τον ανταγωνισμό των δύο Εκκλησιών ως το Πρώτο Σχίσμα (867).
- Να εξηγείς πώς άλλαξαν η ανώτερη αριστοκρατία, η μεσαία τάξη και η κοινωνία του χωριού, και τι ήταν οι δυνατοί, οι πάροικοι και το αλληλέγγυον.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα της βυζαντινής διπλωματίας και τον ρόλο του λογοθέτη του Δρόμου.
- Να διακρίνεις τις αφορμές από την κύρια αιτία του Σχίσματος του 1054.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.