Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Άλωση του 1204, τα ελληνικά κράτη και η Άλωση του 1453

Η Δ΄ Σταυροφορία, η Νίκαια και η Ήπειρος, οι Οθωμανοί, και το τέλος.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς η Τέταρτη Σταυροφορία, με προορισμό την Αίγυπτο ή τη Συρία, κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης (13 Απριλίου 1204).
  2. Να συγκρίνεις την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, το κράτος της Ηπείρου και την Αυτοκρατορία της Νίκαιας, και να εξηγείς πώς ανακτήθηκε η Πόλη το 1261.
  3. Να περιγράφεις την οργάνωση και την προέλαση των Οθωμανών από την Προύσα ως τον Δούναβη.
  4. Να αναλύεις τις τελευταίες προσπάθειες του Βυζαντίου, την Άλωση του 1453 και τη συνέχεια της βυζαντινής παράδοσης.

Δύο αλώσεις, διακόσια πενήντα χρόνια μακριά

Η Κωνσταντινούπολη έπεσε δύο φορές. Τον Απρίλιο του 1204 την πήραν χριστιανοί σταυροφόροι, που είχαν ξεκινήσει για την Αίγυπτο. Τον Μάιο του 1453 την πήραν οι Οθωμανοί, ύστερα από έναν αιώνα προέλασης. Ανάμεσα στις δύο ημερομηνίες, οι Βυζαντινοί ξαναέστησαν την αυτοκρατορία τους από την εξορία, την ξαναπήραν, και την είδαν να μικραίνει ώσπου έμεινε σχεδόν μόνο η πόλη.

Το ερώτημα της ενότητας είναι διπλό: πώς φτάσαμε στο 1204, και γιατί η ανασύσταση του 1261 δεν μπόρεσε να αποτρέψει το 1453.

Η Τέταρτη Σταυροφορία

Το κλίμα

Στα τέλη του 12ου αιώνα η ατμόσφαιρα στην Πόλη ήταν βαριά. Οι Νορμανδοί είχαν απειλήσει σοβαρά την αυτοκρατορία, οι σχέσεις με τους Βενετούς ήταν οξυμένες, και ο Γερμανός αυτοκράτορας Ερρίκος ΣΤ΄ σχεδίαζε επέκταση εις βάρος της. Η πολιτική, στρατιωτική και οικονομική αδυναμία της αυτοκρατορίας ήταν ολοφάνερη.

Από τη Βενετία στον Βόσπορο

  • Την ιδέα είχε ο φιλόδοξος και δυναμικός πάπας Ιννοκέντιος Γ΄. Ένα διάχυτο πνεύμα θρησκευτικότητας, ανακατεμένο με το ιπποτικό αίσθημα, ντύνει έναν ασαφή σκοπό.
  • Αρχηγός των φεουδαρχών ορίζεται ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός. Τόπος συγκέντρωσης η Βενετία, προορισμός η Αίγυπτος ή η Συρία.
  • Απρίλιος 1201: με σύμβαση, η Βενετία αναλαμβάνει, έναντι αμοιβής, να μεταφέρει τον στρατό στην Ανατολή και να τον εφοδιάζει με τρόφιμα για ένα έτος.
  • Ιανουάριος 1203: οι σταυροφόροι δέχονται την πρόταση του έκπτωτου αυτοκράτορα Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου να τον ξαναβάλουν στον θρόνο. Η απόφαση να χτυπήσουν την Πόλη φαίνεται ότι οριστικοποιήθηκε στην Κέρκυρα.
  • Ιούνιος 1203: φτάνουν μπροστά στα τείχη.

Η άλωση

Όλοι πίστευαν ότι η παραμονή θα ήταν προσωρινή: θα αποκαθιστούσαν τον Ισαάκιο και θα έφευγαν για τους Αγίους Τόπους. Στις 17 Ιουλίου 1203 πήραν την Πόλη και αποκατέστησαν τον Ισαάκιο. Έμειναν όμως να ξεχειμωνιάσουν. Η συμπεριφορά τους ήταν αλαζονική και επέβαλαν βαρύτατη φορολογία, και η σύγκρουση με τον πληθυσμό οξύνθηκε. Το χάος το εκμεταλλεύτηκε ο Αλέξιος Ε΄ Δούκας Μούρτζουφλος για να αρπάξει τον θρόνο με πραξικόπημα.

Στα τέλη Μαρτίου 1204 οι σταυροφόροι υπέγραψαν μεταξύ τους τη συμφωνία διανομής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (Partitio Romaniae), πριν καν την κατακτήσουν. Η άλωση έγινε στις 13 Απριλίου 1204. Ο Αλέξιος Ε΄ είχε ήδη φύγει. Οι νικητές επέβαλαν το δίκαιο του κατακτητή: σφαγές και λεηλασίες χωρίς προηγούμενο, και πολύτιμα έργα τέχνης στάλθηκαν στη Δύση, για να στολίσουν καθεδρικούς ναούς και πύργους ευγενών. Τα χάλκινα άλογα του Ιπποδρόμου βρίσκονται ακόμα στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας.

Με το 1204 αρχίζει η μακρά Φραγκοκρατία στον ελλαδικό χώρο, που σε ορισμένες περιοχές κράτησε ως τον 17ο αιώνα.

Τα ελληνικά κράτη

Η αυτοκρατορία διαλύθηκε, αλλά οι Βυζαντινοί δεν εξαφανίστηκαν. Τρία ελληνικά κράτη διεκδίκησαν την κληρονομιά της.

Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας

Ιδρύθηκε αμέσως μετά το 1204 στις νοτιοανατολικές ακτές του Εύξεινου Πόντου, από τους Μεγάλους Κομνηνούς. Πήρε τη Σινώπη, την Παφλαγονία και την Ηράκλεια του Πόντου. Όταν οι Σελτζούκοι κατέλαβαν τη Σινώπη, η αυτοκρατορία αποκόπηκε από τη δυτική Μικρά Ασία. Έζησε έτσι απομονωμένη για 250 χρόνια και δεν επηρέασε πολύ τις τύχες του Βυζαντίου.

Το κράτος της Ηπείρου

Το ίδρυσε ο Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας. Ο αδελφός και διάδοχός του Θεόδωρος (1215) το επέκτεινε νικηφόρα και το έκανε σοβαρό ανταγωνιστή της Νίκαιας. Κορυφαία του επιτυχία ήταν η άλωση της Θεσσαλονίκης και η κατάλυση του λατινικού βασιλείου της (1224). Στέφθηκε εκεί αυτοκράτωρ Ρωμαίων. Το 1230 όμως στράφηκε κατά του Βούλγαρου τσάρου Ιωάννη Ασάν Β΄, ηττήθηκε συντριπτικά κοντά στον Έβρο και αιχμαλωτίστηκε. Ο Ασάν έστησε μια βραχύβια αυτοκρατορία ως το Δυρράχιο.

Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας

Το σημαντικότερο κράτος, στη δυτική Μικρά Ασία. Εκεί, γύρω από τον Θεόδωρο Λάσκαρη, μαζεύτηκαν όλες οι δυνάμεις που έμειναν πιστές στο κράτος. Όταν το 1205 οι Λατίνοι ηττήθηκαν από τους Βουλγάρους, η Νίκαια σταθεροποιήθηκε. Το 1208 ο Θεόδωρος στέφθηκε αυτοκράτορας και βασιλιάς των Ρωμαίων.

Ο διάδοχός του Ιωάννης Βατάτζης έκανε τη μικρή αυτοκρατορία μεγάλη δύναμη:

  • Εσωτερικά: πάταξε τις καταχρήσεις στη διοίκηση, ίδρυσε φιλανθρωπικά ιδρύματα για τους φτωχούς, και με στρατιωτικά κτήματα οργάνωσε την άμυνα των ανατολικών συνόρων.
  • Οικονομικά: στόχος του ήταν η αυτάρκεια. Στήριξε την αγροτική οικονομία και απαγόρευσε την εισαγωγή ειδών πολυτελείας από τις ιταλικές πόλεις.
  • Εξωτερικά: όταν πέθανε, η Μικρά Ασία ήταν ασφαλής, μεγάλο μέρος των Βαλκανίων ήταν δικό του, η Ήπειρος και η Βουλγαρία δεν απειλούσαν πια, και η Λατινική Αυτοκρατορία ήταν σε άθλια κατάσταση.

Την τελευταία κίνηση την έκανε ο Μιχαήλ Παλαιολόγος. Το 1261 συμφώνησε με τους Γενουάτες: θα τον βοηθούσαν κατά της Βενετίας, και θα έπαιρναν τελωνειακές και φορολογικές απαλλαγές, λιμάνια και εμπορικές περιοχές. Έτσι θεμελιώθηκε η δύναμη της Γένουας στην Ανατολή. Στις 25 Ιουλίου 1261 η Πόλη έπεσε σαν ώριμος καρπός στα χέρια του στρατηγού Αλέξιου Στρατηγόπουλου. Τον Σεπτέμβριο 1261 ο Μιχαήλ στέφθηκε στην Αγία Σοφία ως Μιχαήλ Η΄: η αυτοκρατορία γεννιόταν ξανά στον Βόσπορο.

Ποιο ελληνικό κράτος;

Κάθε κάρτα είναι ένα γεγονός ή ένα πρόσωπο μετά το 1204. Βάλ' το στο κράτος όπου ανήκει.

Σε ποιο κράτος;

Απομόνωση 250 χρόνων μετά την απώλεια της Σινώπης

0 από 8

Οι Οθωμανοί και η ραγδαία προέλασή τους

Από τη νομαδική ορδή στο κράτος

Οι νομάδες Τούρκοι που έγιναν γνωστοί ως Οθωμανοί ήρθαν από την Κεντρική Ασία. Πιεσμένοι από τους Μογγόλους, κινήθηκαν δυτικά και εγκαταστάθηκαν κοντά στην Προύσα (1281). Η μικροσκοπική ηγεμονία τράβηξε μισθοφόρους που ζητούσαν λάφυρα και καλλιεργητές που ζητούσαν γη.

  • Οσμάν (1289–1326): θεωρείται ο ιδρυτής. Αξιοποίησε τον παλιό ισλαμικό θεσμό των γαζήδων, φανατικών πολεμιστών της πίστης. Τον βοήθησε η διάλυση των βυζαντινών ακριτικών σωμάτων μετά το 1261. Πρώτη νίκη κατά των Βυζαντινών κοντά στην Προύσα, το 1301.
  • Ορχάν (1326–1362): παίρνει την Προύσα (1326) και την κάνει πρωτεύουσα, μετά τη Νίκαια (1331) και τη Νικομήδεια. Είναι ο πρώτος εμίρης που πήρε τον τίτλο του σουλτάνου, και με αυτόν η ορδή γίνεται οργανωμένο κράτος.
  • Μουράτ Α΄ (1362–1389): συνεχίζει την οργάνωση και την επέκταση.

Τρία στοιχεία εξηγούν τη δύναμή τους:

  1. Η σχετική θρησκευτική ανεκτικότητα απέναντι στους αγροτικούς χριστιανικούς πληθυσμούς περιόρισε τις αντιδράσεις και διευκόλυνε την ενσωμάτωσή τους.
  2. Οι νομάδες εθελοντές ιππείς αντικαταστάθηκαν από ιππείς-τιμαριούχους. Το τιμάριο τους έδενε με τον σουλτάνο και ενίσχυε τη δίψα τους για κατακτήσεις.
  3. Αντίβαρο και συμπλήρωμα ήταν οι γενίτσαροι: εθελοντές μισθοφόροι ή στρατιώτες που στρατολογούνταν με τη βία από τους υποτελείς χριστιανικούς πληθυσμούς. Ήταν στην προσωπική υπηρεσία του σουλτάνου και έδιναν ατέλειωτη πηγή στρατιωτών και διοικητικών υπαλλήλων.

Στην Ευρώπη. Το Βυζάντιο υποτελές

Η αυτοκρατορία ήταν σε απελπιστική κατάσταση: ακρωτηριασμένη, με άδειο ταμείο, διαλυμένη διοίκηση, υποτιμημένο νόμισμα. Ο Ορχάν πέρασε πρώτος στην Ευρώπη.

  • 1354: με αφορμή έναν μεγάλο σεισμό, οι Τούρκοι παίρνουν το φρούριο της Καλλίπολης· πανικός στην Πόλη.
  • 1361: Διδυμότειχο, λίγο μετά η Αδριανούπολη, όπου ο σουλτάνος μεταφέρει την πρωτεύουσά του (περίπου 1365).
  • Οι Σλάβοι ηγεμόνες και η Βουλγαρία αναγνωρίζουν την ηγεμονία του σουλτάνου. Το Βυζάντιο πληρώνει φόρο υποτέλειας και δίνει στρατό στον σουλτάνο.
  • 1389, Κοσσυφοπέδιο: ο Σέρβος ηγεμόνας Λάζαρος συγκρούεται με τον Μουράτ. Ο σουλτάνος δολοφονείται, αλλά ο διάδοχός του Βαγιαζήτ κερδίζει. Οι Σέρβοι γίνονται υποτελείς.

Τώρα ο σουλτάνος ελέγχει ακόμα και τη διαδοχή στον βυζαντινό θρόνο. Το 1390 επιβάλλει τον Ιωάννη Ζ΄, ενώ ο Μανουήλ ζει στην αυλή του και αναγκάζεται να πάρει μέρος στην εκστρατεία κατά της Φιλαδέλφειας, της τελευταίας βυζαντινής πόλης της Μικράς Ασίας. Ο Μανουήλ δραπετεύει και το 1391 αναλαμβάνει μια Βασιλεύουσα με μόλις 50.000 κατοίκους. Ακολουθεί ο πρώτος αποκλεισμός της Πόλης (1393–1394), ενώ τα οθωμανικά σύνορα φτάνουν στον Δούναβη.

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης

Η αναζήτηση βοήθειας

Ο Μανουήλ Β΄ (1391–1425) ταξίδεψε στη Δύση: Βενετία, Παρίσι, Λονδίνο. Παντού τον υποδέχτηκαν με τιμές και θαυμασμό, αλλά χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Στο Παρίσι έμαθε την είδηση που άλλαξε τα πάντα: ο Βαγιαζήτ είχε συντριβεί στη μάχη της Άγκυρας (1402) από τους Μογγόλους του Ταμερλάνου. Το οθωμανικό κράτος μπήκε σε κρίση, το Βυζάντιο σταμάτησε να πληρώνει φόρο, και κέρδισε μισό αιώνα ζωής.

Ο κίνδυνος γύρισε με τον Μουράτ Β΄ (1421): πολιορκία της Πόλης το 1422, εισβολή στην Πελοπόννησο το 1423, που έγινε φόρου υποτελής το 1426.

Ο Ιωάννης Η΄ (1425–1448) έκανε μια τελευταία προσπάθεια. Στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439) δέχτηκε την πλήρη υποταγή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Καθολική. Ο βυζαντινός λαός δεν δέχτηκε την Ένωση. Ο μέγας δούκας Λουκάς Νοταράς είπε, κατά την παράδοση, ότι προτιμά να δει στην Πόλη το φακιόλι (τουρμπάνι) των Τούρκων παρά τη λατινική καλύπτρα.

Στα Βαλκάνια ο Ιωάννης Ουνυάδης της Τρανσυλβανίας και ο Αλβανός Γεώργιος Σκεντέρμπεης νίκησαν τους Τούρκους, αλλά η σταυροφορία που οργάνωσε η Δύση συντρίφτηκε στη Βάρνα (1444).

Η πολιορκία και το τέλος

  • Ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ χτίζει στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου το Ρούμελη Χισάρ, που κόβει την Πόλη από τα λιμάνια και τα σιτηρά του Εύξεινου.
  • Εισβάλλει στην Πελοπόννησο, για να μη βοηθήσει ο Δεσπότης του Μορέως.
  • Την άμυνα αναλαμβάνει με αυτοθυσία ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1449–1453). Η βοήθεια της Δύσης είναι ισχνή· ανάμεσα σε όσους ήρθαν είναι ο Γενουάτης Ιουστινιάνης.
  • Η τουρκική υπεροπλία είναι συντριπτική: 10 προς 1 σε ανθρώπους, και ακόμα μεγαλύτερη σε υλικό. Τα κανόνια έκριναν τα πάντα.
  • 29 Μαΐου 1453: με τη γενική επίθεση η Πόλη πέφτει, παρά την ηρωική αντίσταση των λίγων υπερασπιστών. Ακολουθούν φοβερές σφαγές και λεηλασίες. Τελευταία υποκύπτει η Τραπεζούντα (1461).

Μετά την Άλωση

Η πνευματική παράδοση του Βυζαντίου δεν έσβησε. Στήριξε την ταυτότητα των βαλκανικών λαών και άφησε το σημάδι της στην Ευρώπη:

  • Η Ρωσία θέλησε να γίνει η κληρονόμος του. Η Μόσχα θεωρήθηκε Τρίτη Ρώμη, ιδίως όταν ο τσάρος Ιβάν Γ΄ παντρεύτηκε την ανιψιά του τελευταίου αυτοκράτορα, υιοθέτησε τον δικέφαλο αετό και το βυζαντινό τελετουργικό.
  • Η Δυτική Ευρώπη του Ανθρωπισμού και της Αναγέννησης βρήκε στο Βυζάντιο την πηγή του αρχαίου πνεύματος.

Από τη μία άλωση στην άλλη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το κενό μετά το 1402: ήταν ο μισός αιώνας που κέρδισε το Βυζάντιο. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Η άλωση από τους σταυροφόρους · 13 Απριλίου 1204Σφαγές, λεηλασίες, διανομή της αυτοκρατορίας· αρχίζει η Φραγκοκρατία.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε πώς η Τέταρτη Σταυροφορία, με προορισμό την Αίγυπτο ή τη Συρία, κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Ακόμα και οι Σαρακηνοί ήταν πιο ήμεροι και πιο επιεικείς από αυτούς που φέρουν τον σταυρό του Χριστού στους ώμους τους. Εκείνοι, όταν κυρίεψαν την Ιερουσαλήμ, δεν άγγιξαν τις γυναίκες των Λατίνων, δεν γέμισαν με νεκρούς τον τάφο του Κυρίου· άφησαν ελεύθερους όλους, με λίγα χρυσά νομίσματα τον καθένα.» — Νικήτας Χωνιάτης, Χρονική διήγησις, έκδ. J.-L. van Dieten, Βερολίνο 1975, 575–576, συντομευμένη δική μας απόδοση. Με ποια σύγκριση καταγγέλλει ο συγγραφέας τους σταυροφόρους του 1204, και πόσο αξιόπιστος είναι ως μάρτυρας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ανέλαβε η Βενετία με τη σύμβαση του Απριλίου 1201;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιος στρατηγός της Νίκαιας μπήκε στην Κωνσταντινούπολη στις 25 Ιουλίου 1261;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς η Τέταρτη Σταυροφορία, με προορισμό την Αίγυπτο ή τη Συρία, κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης (13 Απριλίου 1204).
  • Να συγκρίνεις την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, το κράτος της Ηπείρου και την Αυτοκρατορία της Νίκαιας, και να εξηγείς πώς ανακτήθηκε η Πόλη το 1261.
  • Να περιγράφεις την οργάνωση και την προέλαση των Οθωμανών από την Προύσα ως τον Δούναβη.
  • Να αναλύεις τις τελευταίες προσπάθειες του Βυζαντίου, την Άλωση του 1453 και τη συνέχεια της βυζαντινής παράδοσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;