Η φεουδαρχία και η κρίση της
Άρχοντες, υποτελείς και δουλοπάροικοι, οι οικονομικές μεταβολές της Δύσης και η κρίση του 14ου αιώνα.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκαν οι δεσμοί εξάρτησης στη Δύση και τι ήταν το φέουδο, ο υποτελής και η τελετή της περιβολής.
- Να περιγράφεις τη φεουδαρχική πυραμίδα και τη θέση των ελεύθερων γεωργών, των παροίκων και των δούλων.
- Να αναλύεις τις οικονομικές μεταβολές του 11ου–12ου αιώνα: γεωργική επανάσταση, πόλεις, εμπόριο, εμποροπανηγύρεις, ναυτικές εταιρείες.
- Να εξηγείς τις αιτίες και τις συνέπειες της κρίσης της φεουδαρχίας (1270–14ος αιώνας).
Γιατί ένας ελεύθερος άνθρωπος βάζει τα χέρια του στα χέρια ενός άλλου;
Φαντάσου έναν ιππότη του 12ου αιώνα που γονατίζει, βάζει τα δύο του χέρια μέσα στα χέρια ενός κόμη και λέει «θέλω». Από εκείνη τη στιγμή είναι άνθρωπός του. Θα τον υπηρετεί, και εκείνος θα τον προστατεύει και θα του δώσει γη. Σε αυτή τη χειρονομία χωράει ένα ολόκληρο κοινωνικό σύστημα, η φεουδαρχία.
Η ενότητα έχει τρία μέρη: πώς γεννήθηκε και λειτουργούσε η φεουδαρχία, πώς άλλαξε η οικονομία της Δύσης από τον 11ο αιώνα, και πώς ήρθε η κρίση του 14ου αιώνα.
Το σύστημα της φεουδαρχίας
Οι δεσμοί εξάρτησης
Η κοινωνία του Φραγκικού Κράτους ήταν κυρίως αγροτική. Η ανασφάλεια της εποχής των Μεροβιγγείων ανάγκασε τους αδύναμους να ζητήσουν την προστασία των ισχυρών, των αρχόντων. Οι κοινωνικές ομάδες δέθηκαν έτσι μεταξύ τους με δεσμούς εξάρτησης:
- Ο ανώτερος άρχοντας παραχωρούσε σε έναν υποτελή (βασάλο) γη.
- Ο υποτελής χρωστούσε πίστη, υποτέλεια και υπηρεσίες.
- Ο άρχοντας χρωστούσε προστασία και κάθε είδους βοήθεια.
Η γη που παραχωρούνταν λεγόταν φέουδο. Από αυτή τη λέξη η μεσαιωνική κοινωνία της Ευρώπης ονομάστηκε φεουδαρχική και οι άρχοντές της φεουδάρχες. Η επίσημη αναγνώριση ενός άρχοντα ως υποτελούς ενός ισχυρότερου γινόταν με την τελετή της περιβολής. Αν ο υποτελής παραμελούσε τις υποχρεώσεις του, έχανε το φέουδο.
Η φεουδαρχική πυραμίδα
| Θέση | Ποιοι | Τι ίσχυε γι' αυτούς |
|---|---|---|
| Κορυφή | Βασιλιάς | Ο ανώτατος άρχοντας. |
| Αριστοκρατία | Κόμητες, βαρώνοι, μαρκήσιοι | Άμεσοι υποτελείς του βασιλιά, και φεουδάρχες οι ίδιοι. Φέουδα είχαν και εκκλησιαστικοί άρχοντες. |
| Κατώτεροι υποτελείς | Ιππότες και μικρότεροι άρχοντες | Έπαιρναν κι αυτοί γη για τις υπηρεσίες τους. |
| Ελεύθεροι γεωργοί | Μικροϊδιοκτήτες | Ελεύθεροι, με δική τους γη. |
| Πάροικοι (δουλοπάροικοι) | Η πλειονότητα των αγροτών | Περιορισμένη ελευθερία: δεμένοι με τη γη, πλήρωναν τέλη στον φεουδάρχη, δεν παντρεύονταν χωρίς την άδειά του. |
| Βάση | Δούλοι | Νομικά, κινητά αντικείμενα. |
Πώς επικράτησε
Το σύστημα αναπτύχθηκε τον 8ο αιώνα, μετά την κατάρρευση των Μεροβιγγείων. Σταθμός ήταν οι μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου:
- Ο στρατός έγινε φεουδαρχικός. Παλιότερα τον αποτελούσαν ελεύθεροι αγρότες υπό τον αυτοκράτορα. Τώρα κάθε φεουδάρχης ερχόταν με τους υποτελείς του και τον οπλισμό τους· το μπορούσε χάρη στη δύναμη που του έδινε τοπικά το φέουδο.
- Η διοίκηση ακολούθησε τον ίδιο δρόμο: στους βασιλικούς αξιωματούχους παραχωρούνταν γαίες.
Οι τρεις λειτουργίες της φεουδαρχίας, στρατιωτική, οικονομικοκοινωνική και πολιτική, αναπτύχθηκαν πλήρως στο κράτος του Καρόλου και στους διαδόχους του. Τον 10ο και τον 11ο αιώνα, όταν τα καρολίγγεια κράτη διαλύθηκαν και οι εχθρικές επιδρομές έφεραν ανασφάλεια, το σύστημα γενικεύτηκε.
Οικονομικές μεταβολές στη Δύση (11ος–12ος αιώνας)
Στα μέσα του 11ου αιώνα η Δυτική Ευρώπη και η Βόρεια Ιταλία δείχνουν τα πρώτα σημάδια ακμής: ο πληθυσμός αυξάνεται, οι καλλιέργειες απλώνονται με εκχερσώσεις και αποξηράνσεις, ζωντανεύουν το εμπόριο και η βιοτεχνία, και το χρήμα μπαίνει ξανά στις συναλλαγές.
Η γεωργική επανάσταση
Αυξάνονται οι καλλιεργούμενες εκτάσεις και η σοδειά, και έρχονται τεχνικές καινοτομίες: το τροχοφόρο άροτρο και η τετράτροχη άμαξα. Επειδή λείπει το λίπασμα, επικρατεί η τριζωνική καλλιέργεια: το χωράφι χωρίζεται σε τρεις ζώνες που καλλιεργούνται εκ περιτροπής. Η γη αξιοποιείται καλύτερα και ο πληθυσμός τρώει περισσότερο και καλύτερα. Οι αλλαγές αυτές βοήθησαν τον αγροτικό εποικισμό και τη δημιουργία αστικών κοινοτήτων.
Οι πόλεις
Ιδρύονται πολλές νέες πόλεις, μεγαλώνουν οι παλιές, χτίζονται φρούρια. Βάση της ζωής στην πόλη είναι ο καταμερισμός της εργασίας. Ο νερόμυλος γίνεται η κύρια πηγή ενέργειας, και στα τέλη του 12ου αιώνα προστίθεται ο ανεμόμυλος. Οι πόλεις παράγουν, εμπορεύονται, διαδίδουν τεχνικές και ιδέες· παίρνουν τον ρόλο που είχαν τα μοναστήρια στον Πρώιμο Μεσαίωνα.
Το εμπόριο
- Εμφανίζεται στα μέσα του 11ου αιώνα και απογειώνεται τον 12ο, με μεγάλη ακτίνα: από τα άκρα της Χριστιανοσύνης ως τα μουσουλμανικά και βυζαντινά κέντρα της Μεσογείου.
- Κέντρα: οι ιταλικές ναυτικές πόλεις, και στον Βορρά η Μπριζ και η Βρέμη. Πρωταγωνιστούν εβραίοι και χριστιανοί έμποροι από τη Βενετία και την Πράγα.
- Στη στεριά: τετράτροχες άμαξες και καραβάνια ημιόνων. Στη θάλασσα: γαλέρες και κόγκες. Γύρω στο 1200 καθιερώνονται η πυξίδα και το πρυμναίο πηδάλιο.
- Από τα τέλη του 12ου αιώνα απλώνονται οι εμποροπανηγύρεις, κυρίως στη Φλάνδρα και στην Καμπανία. Είναι μια διαρκής αγορά: εκεί αργυραμοιβοί- τραπεζίτες αλλάζουν νομίσματα και δίνονται πιστώσεις, κυρίως από εβραίους επιχειρηματίες και πλούσιες μονές. Είναι οι πρώτες μορφές του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
- Στη Βενετία και στη Γένουα, από τον 12ο αιώνα, γενικεύονται οι ναυτικές εταιρείες, που επενδύουν στο θαλάσσιο εμπόριο με τεράστια κέρδη.
Η κρίση της φεουδαρχίας
Ο 13ος αιώνας ήταν για τη Δύση εποχή ευημερίας, και ο πληθυσμός της σχεδόν διπλασιάστηκε. Από το 1270 περίπου ως το 1330 όμως ήρθε η κρίση:
- Περισσότερα στόματα από ψωμί. Ο πληθυσμός αυξανόταν πιο γρήγορα από την αγροτική παραγωγή: σοβαρό πρόβλημα επισιτισμού.
- Καλλιέργειες για το εμπόριο. Οι αγρότες προτιμούσαν προϊόντα για το διεθνές εμπόριο (κρασί, λινάρι) αντί για δημητριακά. Η οικονομία εξαρτήθηκε από την εμπορική συγκυρία και το πρόβλημα του φαγητού βάθυνε.
- Φυσικές καταστροφές, όπως πλημμύρες, χτύπησαν τη γεωργία, το εμπόριο και τη βιοτεχνία· οι γεννήσεις μειώθηκαν.
- Ο Μαύρος Θάνατος, το μεγαλύτερο πλήγμα: επιδημία βουβωνικής πανώλης που από το 1347 ως το τέλος του αιώνα απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη και εξόντωσε περίπου τα δύο πέμπτα του πληθυσμού.
- Ο Εκατονταετής Πόλεμος (1339–1453) ανάμεσα σε Γαλλία και Αγγλία συμπλήρωσε τη φθορά.
Η εξαθλίωση των φτωχών και οι νέοι φόροι έφεραν εξεγέρσεις, στις πόλεις (όπως η Φλωρεντία) και στην ύπαιθρο. Καταπνίγηκαν βίαια, αλλά είχαν μακροπρόθεσμα δύο θετικά αποτελέσματα:
- τη συμμετοχή των συντεχνιών στα δημοτικά συμβούλια των πόλεων·
- την αύξηση των μισθών στις βιοτεχνίες.
Οι συγκρούσεις αυτές εξέφρασαν τη γενικότερη κρίση της φεουδαρχίας και προετοίμασαν την αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η φεουδαρχία, που διαμορφώθηκε τον 8ο αιώνα, γενικεύτηκε τον 10ο και τον 11ο αιώνα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο χρόνοι: τι έφτιαξε το σύστημα τον 8ο αιώνα, και τι το έκανε γενικό αργότερα. Ο κοινός παρονομαστής είναι η ανασφάλεια.
Η ρίζα. Ήδη στην εποχή των Μεροβιγγείων οι αδύναμοι ζητούσαν προστασία από τους ισχυρούς, και γεννήθηκαν δεσμοί εξάρτησης: γη με αντάλλαγμα πίστη και υπηρεσίες.
Η θεσμοθέτηση. Ο Καρλομάγνος έκανε τον στρατό φεουδαρχικό, με κάθε φεουδάρχη να φέρνει τους υποτελείς του, και παραχώρησε γαίες στους αξιωματούχους του. Οι τρεις λειτουργίες, στρατιωτική, οικονομικοκοινωνική, πολιτική, αναπτύχθηκαν πλήρως.
Η γενίκευση. Τον 10ο–11ο αιώνα τα καρολίγγεια κράτη διαλύθηκαν και οι εχθρικές επιδρομές πλήθυναν. Χωρίς ισχυρή κεντρική εξουσία, η ανάγκη για τοπική προστασία μεγάλωσε, και το φεουδαρχικό σύστημα απλώθηκε παντού.
Παράδειγμα 2
«Πρώτα έδωσαν τον όρκο υποτέλειας με αυτόν τον τρόπο: ο κόμης ρώτησε τον καθένα αν ήθελε ανεπιφύλακτα να γίνει άνθρωπός του, κι εκείνος απάντησε ‹θέλω›· και, με τα χέρια του κλεισμένα μέσα στα χέρια του κόμη, ενώθηκαν με ένα φίλημα. Δεύτερο, έδωσε την πίστη του στον εκπρόσωπο του κόμη με αυτά τα λόγια: ‹Υπόσχομαι στην πίστη μου ότι από εδώ και πέρα θα είμαι πιστός στον κόμη Γουλιέλμο και θα τηρώ την υποτέλειά μου ακέραιη απέναντι σε όλους, με καλή πίστη και χωρίς δόλο›. Τρίτο, ορκίστηκε το ίδιο πάνω στα λείψανα των αγίων. Ύστερα ο κόμης, με τη ράβδο που κρατούσε, έδωσε την περιβολή σε όλους.» — Γκαλμπέρ της Μπριζ, Η δολοφονία του Καρόλου του Καλού, κόμη της Φλάνδρας, κεφ. 56 (1127), δική μας απόδοση. Ποια στάδια έχει η τελετή, και τι δείχνει το καθένα για τη σχέση άρχοντα και υποτελούς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρώτο στάδιο: ο όρκος υποτέλειας. Ερώτηση, «θέλω», χέρια μέσα στα χέρια, φίλημα. Ο υποτελής γίνεται με τη θέλησή του «άνθρωπος» του κόμη. Τα χέρια δείχνουν υποταγή, το φίλημα δείχνει δεσμό ανάμεσα σε ελεύθερους.
Το δεύτερο: η υπόσχεση πίστης. Ο υποτελής δεσμεύεται «με καλή πίστη και χωρίς δόλο». Αυτή είναι η πίστη που ζητούσε ο άρχοντας ως αντάλλαγμα για το φέουδο.
Το τρίτο: ο όρκος στα λείψανα. Η υπόσχεση γίνεται ιερή. Όποιος την παραβεί δεν αθετεί μόνο μια συμφωνία· επιορκεί μπροστά στον Θεό.
Η περιβολή. Μόνο τώρα, με τη ράβδο, ο κόμης δίνει την περιβολή, δηλαδή το φέουδο ή το αξίωμα. Η σειρά λέει πολλά: πρώτα η πίστη, μετά η γη. Γι' αυτό, όπως λέει και το βιβλίο, όποιος παραμελούσε τις υποχρεώσεις του έχανε το φέουδο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσο περίπου του πληθυσμού της Ευρώπης εξόντωσε ο Μαύρος Θάνατος;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκαν οι δεσμοί εξάρτησης στη Δύση και τι ήταν το φέουδο, ο υποτελής και η τελετή της περιβολής.
- Να περιγράφεις τη φεουδαρχική πυραμίδα και τη θέση των ελεύθερων γεωργών, των παροίκων και των δούλων.
- Να αναλύεις τις οικονομικές μεταβολές του 11ου–12ου αιώνα: γεωργική επανάσταση, πόλεις, εμπόριο, εμποροπανηγύρεις, ναυτικές εταιρείες.
- Να εξηγείς τις αιτίες και τις συνέπειες της κρίσης της φεουδαρχίας (1270–14ος αιώνας).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.