Οι σταυροφορίες
Γιατί ξεκίνησαν: η Δύση, το Βυζάντιο, οι Σελτζούκοι και το κάλεσμα του πάπα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς από ποιους δύο παράγοντες γεννήθηκε η ιδέα των Σταυροφοριών στη Δύση τον 11ο αιώνα.
- Να διακρίνεις την εξήγηση των δυτικών χρονογράφων από τα συμπεράσματα της ιστορικής έρευνας για την πρωτοβουλία των παπών.
- Να αναλύεις τα συμφέροντα του παπισμού και του Αλέξιου Α΄ Κομνηνού, και γιατί οι σταυροφόροι έγιναν δεκτοί με δυσπιστία.
- Να διαβάζεις κριτικά τις πηγές για το κήρυγμα του 1095 και να ξεχωρίζεις τα θρησκευτικά από τα υλικά κίνητρα.
Ποιος ήθελε τις Σταυροφορίες;
Τον Νοέμβριο του 1095 ένας πάπας μιλά σε πλήθος ιπποτών και κληρικών και τους καλεί να πάρουν τον δρόμο για την Ιερουσαλήμ. Οι χρονογράφοι γράφουν ότι το πλήθος φώναξε με μια φωνή: «Ο Θεός το θέλει!». Μέσα σε λίγους μήνες χιλιάδες άνθρωποι ξεκινούν για την Ανατολή.
Το εύκολο συμπέρασμα είναι ότι οι Σταυροφορίες ήταν απάντηση σε μια επίθεση, ότι οι Τούρκοι έκαναν κάτι και η Δύση αντέδρασε. Η ενότητα δείχνει ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Θα δεις πού γεννήθηκε η ιδέα, ποιος την ήθελε και γιατί, και γιατί το Βυζάντιο, που υποτίθεται ότι θα βοηθούσαν, τους υποδέχτηκε με δυσπιστία.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα
Η ιδέα των Σταυροφοριών γεννήθηκε στη Δυτική Ευρώπη τον 11ο αιώνα, από τον συνδυασμό δύο παραγόντων:
- Την αναβίωση των προσκυνημάτων. Τον 10ο αιώνα ξαναζωντάνεψε η παλιά παράδοση του ταξιδιού στους Αγίους Τόπους.
- Τις φήμες για ωμότητες. Από το τέλος της χιλιετίας απλώθηκε στη Δύση έντονη φημολογία ότι οι Άραβες και οι Τούρκοι κακοποιούσαν τους προσκυνητές.
Οι Τούρκοι (οι Σελτζούκοι) ήταν ήδη από το 1055 κύριοι της Βαγδάτης και προστάτες των Χαλιφών. Κατέκτησαν τη Συρία και κυρίευσαν τα Ιεροσόλυμα.
Τι λένε οι χρονογράφοι, τι λέει η έρευνα
Οι δυτικοί χρονογράφοι του 12ου αιώνα αναφέρουν ως κύρια αιτία τον φανατισμό των Τούρκων. Η ιστορική έρευνα όμως δεν επιβεβαιώνει αυτή την άποψη.
Η πρωτοβουλία ήρθε από τους πάπες. Είχαν ήδη δώσει χαρακτήρα ιερού πολέμου στην Reconquista, την ανάκτηση των χριστιανικών εδαφών της Ισπανίας από τους Άραβες. Η Σταυροφορία ήταν η ίδια ιδέα, με άλλο προορισμό.
Πρόσεξε τη διαφορά. Οι χρονογράφοι γράφουν μετά τα γεγονότα και δικαιολογούν μια εκστρατεία που έγινε στο όνομα της πίστης· γι' αυτό τονίζουν την απειλή. Ο ιστορικός ρωτά ποιος πήρε την απόφαση και τι κέρδιζε.
Τα συμφέροντα των δύο πλευρών
Ο παπισμός
Κατά την επικρατέστερη άποψη, η ιδέα της σταυροφορίας ήταν ξένη στο Βυζάντιο. Στη Δύση όμως πρόσφερε στον παπισμό μια ευκαιρία: να ενισχύσει τη θέση του απέναντι στους Γερμανούς ηγεμόνες, και κυρίως στον Ερρίκο Δ΄. Στον αγώνα τους εναντίον του, οι πάπες ζητούσαν τη στήριξη των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Μια εκστρατεία που ξεκινούσε από τον πάπα και ένωνε τους ιππότες της Δύσης έδειχνε ποιος ήταν ο ηγέτης της Χριστιανοσύνης.
Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός
Τα δύσκολα χρόνια του πολέμου με τους Πατζινάκες και τους Κομάνους, ο Αλέξιος Α΄ είχε προσπαθήσει να στρατολογήσει μισθοφόρους στη Δύση. Από τον πάπα περίμενε μισθοφόρους, όχι σταυροφόρους: στρατιώτες που θα υπηρετούσαν τον ίδιο, όχι ανεξάρτητες στρατιές με δικούς τους αρχηγούς και δικό τους σκοπό.
Υπήρχε και ένα πρόβλημα χρόνου. Οι σταυροφόροι εμφανίστηκαν μπροστά στην Πόλη όταν ο Αλέξιος είχε ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους και ετοιμαζόταν να εκστρατεύσει ο ίδιος στην Ανατολή. Η βοήθεια ερχόταν αργά, σε άλλη μορφή, και με αρχηγούς που δεν ήξερε αν μπορούσε να εμπιστευτεί. Γι' αυτό τους δέχτηκε με δυσπιστία.
Το κήρυγμα του 1095
Τον Νοέμβριο του 1095 ο πάπας Ουρβανός Β΄ κήρυξε την Πρώτη Σταυροφορία, στη σύνοδο του Κλερμόν στη Γαλλία. Ο λόγος του δεν σώζεται αυτούσιος. Τον ξέρουμε από μεταγενέστερους χρονογράφους, που μας δίνουν τη γενική ιδέα και όχι το ακριβές περιεχόμενο. Σύμφωνα με αυτούς, ο πάπας κάλεσε τους πιστούς σε ιερό πόλεμο κατά των Αράβων για την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων και έκλεισε με το σύνθημα «Ο Θεός το θέλει».
Ένας από αυτούς, ο Φουλχέριος της Σαρτρ, γράφει ότι ο πάπας υποσχέθηκε σε όσους πέθαιναν στον δρόμο ή στη μάχη άφεση αμαρτιών. Αυτό ήταν κάτι νέο: ο πόλεμος γινόταν τρόπος σωτηρίας της ψυχής.
Τι ακολούθησε το ξέρεις εν μέρει από την ενότητα για το 1204: η Πρώτη Σταυροφορία (1096–1099) πήρε την Ιερουσαλήμ, και η Τέταρτη κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης. Εδώ σε απασχολεί γιατί ξεκίνησαν.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί οι σταυροφόροι έγιναν δεκτοί με δυσπιστία από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η δυσπιστία έχει δύο ρίζες: τι περίμενε ο Αλέξιος και πότε ήρθαν οι σταυροφόροι. Πρόσθεσε στην αρχή μία πρόταση για το ότι η ιδέα ήταν ξένη στο Βυζάντιο.
Μια ξένη ιδέα. Κατά την επικρατέστερη άποψη, η σταυροφορία, ο ιερός πόλεμος που κηρύσσει ο πάπας, ήταν ξένη στο Βυζάντιο. Ο Αλέξιος δεν είχε ζητήσει κάτι τέτοιο.
Τι περίμενε. Στον πόλεμο με τους Πατζινάκες και τους Κομάνους είχε προσπαθήσει να στρατολογήσει μισθοφόρους στη Δύση. Από τον πάπα περίμενε μισθοφόρους, δηλαδή στρατό στην υπηρεσία του. Ήρθαν σταυροφόροι, με δικούς τους αρχηγούς και δικό τους σκοπό.
Πότε ήρθαν. Εμφανίστηκαν όταν είχε ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους και ετοίμαζε δική του εκστρατεία στην Ανατολή. Η «βοήθεια» ήταν πια μεγάλος και απρόβλεπτος στρατός πάνω στο έδαφός του. Γι' αυτό τους δέχτηκε με δυσπιστία.
Παράδειγμα 2
«Η γη αυτή που κατοικείτε, κλεισμένη από παντού από τη θάλασσα και από βουνοκορφές, έχει στενέψει από το πλήθος σας· δεν ξεχειλίζει από πλούτη και μόλις δίνει τροφή σε όσους την καλλιεργούν. Γι' αυτό αλληλοσπαράζεστε, πολεμάτε ο ένας τον άλλον. [...] Πάρτε τον δρόμο για τον Άγιο Τάφο, πάρτε τη γη από εκείνο το ανόσιο γένος και υποτάξτε την σε σας. [...] Αναλάβετε λοιπόν αυτόν τον δρόμο για την άφεση των αμαρτιών σας, βέβαιοι για την αμάραντη δόξα της βασιλείας των ουρανών.» — Ροβέρτος ο Μοναχός, Ιστορία της Ιερουσαλήμ, Ι, 1–2 (γύρω στο 1107), δική μας απόδοση. Ποια κίνητρα για τη συμμετοχή στη Σταυροφορία βάζει ο χρονογράφος στο στόμα του πάπα; Ξεχώρισε τα θρησκευτικά από τα υλικά, και πες πόσο ακριβώς μπορεί να αποδίδει ο λόγος τα λόγια του Ουρβανού.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα υλικά κίνητρα. Η Δύση είναι γεμάτη ανθρώπους, φτωχή, και μόλις τρέφει όσους την καλλιεργούν. Η Ανατολή δίνει γη: «υποτάξτε την σε σας». Ο ιππότης που πολεμά τον γείτονά του για λίγη γη βρίσκει διέξοδο.
Τα θρησκευτικά κίνητρα. Ο Άγιος Τάφος, η «άφεση των αμαρτιών», η «δόξα της βασιλείας των ουρανών». Ο πόλεμος γίνεται δρόμος σωτηρίας.
Ένα τρίτο, πιο κρυφό. «Αλληλοσπαράζεστε»: ο πάπας θέλει να βγάλει τη βία των ιπποτών έξω από την Ευρώπη. Αυτό δένει με το βιβλίο σου: η πρωτοβουλία ήταν του παπισμού, που κέρδιζε ρόλο ηγέτη της Χριστιανοσύνης.
Πόσο ακριβές είναι. Ο Ροβέρτος γράφει δέκα χρόνια μετά, ξέροντας ότι η Ιερουσαλήμ πάρθηκε. Όπως λέει το βιβλίο, οι χρονογράφοι δίνουν τη γενική ιδέα και όχι το ακριβές περιεχόμενο. Η πηγή δείχνει τι πίστευαν οι σύγχρονοι ότι κινούσε τους σταυροφόρους· όχι λέξη προς λέξη τι είπε ο πάπας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος πάπας κήρυξε την Πρώτη Σταυροφορία, τον Νοέμβριο του 1095;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς από ποιους δύο παράγοντες γεννήθηκε η ιδέα των Σταυροφοριών στη Δύση τον 11ο αιώνα.
- Να διακρίνεις την εξήγηση των δυτικών χρονογράφων από τα συμπεράσματα της ιστορικής έρευνας για την πρωτοβουλία των παπών.
- Να αναλύεις τα συμφέροντα του παπισμού και του Αλέξιου Α΄ Κομνηνού, και γιατί οι σταυροφόροι έγιναν δεκτοί με δυσπιστία.
- Να διαβάζεις κριτικά τις πηγές για το κήρυγμα του 1095 και να ξεχωρίζεις τα θρησκευτικά από τα υλικά κίνητρα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.