Αναγέννηση και Ανθρωπισμός
Η επιστροφή στους αρχαίους, ο άνθρωπος στο κέντρο, οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την Αναγέννηση και τον Ανθρωπισμό και να εξηγείς γιατί το κίνημα ξεκίνησε από τις πόλεις της Ιταλίας.
- Να εξηγείς σε τι διέφερε ο αναγεννησιακός λόγιος από όσους είχαν μελετήσει την αρχαιότητα πριν από αυτόν, και να περιγράφεις τον «καθολικό άνθρωπο».
- Να αξιολογείς τη συμβολή των Ελλήνων λογίων, από τον Χρυσολωρά ως τη Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439), στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων.
- Να εξηγείς τον ρόλο της τυπογραφίας στη διάδοση του κινήματος, με τους αριθμούς των βιβλίων, και τα όριά της.
Γιατί «αναγέννηση», αφού κανείς δεν είχε πεθάνει;
Η λέξη μοιάζει να λέει ότι κάτι είχε πεθάνει και ξαναζωντάνεψε. Οι άνθρωποι του 15ου αιώνα πίστευαν πράγματι ότι οι αξίες της κλασικής αρχαιότητας είχαν παραμεριστεί στον Μεσαίωνα και ότι ήταν η ώρα να τις ξαναφέρουν στο φως. Όμως δεν ήθελαν να ζήσουν σαν αρχαίοι. Έπαιρναν από τον αρχαίο κόσμο έμπνευση, και κοιτούσαν μπροστά.
Ο όρος παραπέμπει συνήθως στη ζωγραφική και στη γλυπτική. Η Αναγέννηση όμως ήταν κάτι πλατύτερο: ένα πνευματικό κίνημα του 15ου και 16ου αιώνα, με κύριο γνώρισμα την αναβίωση των αξιών της κλασικής αρχαιότητας. Η σκέψη ξέφυγε από τη μονομέρεια της θρησκευτικής μεσαιωνικής σκέψης και έγινε πιο ελεύθερη, πιο δημιουργική, πιο ερευνητική. Οι επινοήσεις της Αναγέννησης στην επιστήμη, στην τέχνη και στη λογοτεχνία έβαλαν την Ευρώπη στον δρόμο του νεότερου πολιτισμού της.
Οι νέοι δρόμοι δημιουργίας: γιατί στην Ιταλία
Η «πολιτιστική άνοιξη» δεν ξεκίνησε τυχαία από τις πλούσιες πόλεις της Ιταλίας, τη Φλωρεντία, τη Βενετία και τη Ρώμη. Από εκεί απλώθηκε αργότερα στην υπόλοιπη Δυτική Ευρώπη.
- Το χρήμα. Η οικονομική άνθηση των πόλεων έδωσε τα μέσα για την καλλιτεχνική και πνευματική δημιουργία.
- Οι προστάτες. Τη στήριξαν φιλόδοξοι αστοί και φιλόμουσοι ηγεμόνες, όπως οι Μέδικοι στη Φλωρεντία.
- Τα πανεπιστήμια. Πέρα από τις φιλοσοφικές αναζητήσεις, άρχισαν να ασχολούνται με την οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή της εποχής.
Έτσι, απαλλαγμένοι από το μεσαιωνικό πλαίσιο, οι άνθρωποι των γραμμάτων έφτιαξαν μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο, πάνω στην οποία ήθελαν να χτίσουν τον καινούργιο κόσμο.
Το κίνημα του Ανθρωπισμού
Η ρήξη με τον Μεσαίωνα
Για να εκφράσει τις νέες ιδέες, ο άνθρωπος της Αναγέννησης στράφηκε στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό: μελετούσε συστηματικά, μετέφραζε και σχολίαζε τους αρχαίους συγγραφείς. Αυτή η στροφή προς τη βαθύτερη γνώση των ελληνικών και λατινικών γραμμάτων ονομάστηκε Ανθρωπισμός.
Η μελέτη της αρχαιότητας δεν ήταν καινούργια:
- στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια του 12ου αιώνα διαβάζονταν ήδη αρχαία φιλοσοφικά κείμενα·
- οι Βυζαντινοί, από τον 10ο ως τον 15ο αιώνα και ιδίως στα χρόνια των Παλαιολόγων, μελετούσαν συστηματικά την αρχαία γραμματεία.
Η διαφορά βρίσκεται στον σκοπό. Ο αναγεννησιακός λόγιος δεν μελετά την αρχαιότητα μόνο θεωρητικά· θέλει να αντλήσει από αυτήν αξίες για να θεμελιώσει τον δικό του κόσμο. Την απομάκρυνση από το μεσαιωνικό παρελθόν τη δείχνουν ήδη οι τρεις πρόδρομοι του Ανθρωπισμού: ο Δάντης, ο Πετράρχης και ο Βοκκάκιος.
Ο καθολικός άνθρωπος
Οι ανθρωπιστές ήταν βαθιά θρησκευόμενοι. Αναζητούσαν όμως την αληθινή πίστη και έβαζαν τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου. Ο άνθρωπος που οραματίζονταν είχε πολύπλευρη προσωπικότητα, αγαπούσε τη δημιουργική και δραστήρια ζωή και πίστευε στις δυνάμεις του, σωματικές και πνευματικές. Ένιωθε ελεύθερος και έτοιμος να αναλάβει την ευθύνη για τον κόσμο του. Αυτός ο νέος τύπος είναι ο καθολικός άνθρωπος (homo universalis): δημιουργός του πολιτισμού του και υπεύθυνος για τη μοίρα του.
Εδώ «καθολικός» σημαίνει ολόπλευρος, που ξέρει και κάνει τα πάντα. Δεν έχει σχέση με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.
Οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία
Στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων στη Δύση καθοριστική ήταν η συμβολή των Ελλήνων λογίων που πήγαν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453).
- Ήδη την τελευταία δεκαετία του 14ου αιώνα ο Μανουήλ Χρυσολωράς βρίσκεται στη Βενετία, ως απεσταλμένος του αυτοκράτορα που ζητούσε βοήθεια εναντίον των Τούρκων.
- Λίγο αργότερα ήρθαν όσοι συνόδευσαν τον αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο στη Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439): ο Γεώργιος Σχολάριος (ο μετέπειτα Πατριάρχης Γεννάδιος), ο Μάρκος ο Ευγενικός, ο επίσκοπος Νικαίας Βησσαρίων και ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων.
- Την ίδια εποχή Έλληνες λόγιοι δίδασκαν ελληνικά στα ιταλικά πανεπιστήμια και ξεχώρισαν για το εκδοτικό τους έργο και για το ήθος τους.
Τον 15ο και 16ο αιώνα αυτή η δράση ενίσχυσε αποφασιστικά τις ανθρωπιστικές σπουδές. Ξύπνησε το ενδιαφέρον για εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και για τη συλλογή χειρογράφων από βιβλιοθήκες και ηγεμόνες. Έτσι σώθηκαν πολλά ελληνικά χειρόγραφα στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας και στη Λαυρεντιανή της Φλωρεντίας.
Αγωγή και επιστήμη
Ο Έρασμος, από τις μεγάλες μορφές του Ανθρωπισμού, το είπε σύντομα: οι άνθρωποι δεν γεννιούνται, γίνονται. Η φράση κλείνει μέσα της την πίστη της εποχής στη δύναμη της εκπαίδευσης. Και κάτι ακόμα: ο άνθρωπος της Αναγέννησης πίστευε ότι η επιστήμη προχωρά με την παρατήρηση, την εμπειρία και το πείραμα.
Η τυπογραφία και η διάδοση του κινήματος
Η Αναγέννηση και ο Ανθρωπισμός ξεπέρασαν γρήγορα την Ιταλία και έγιναν ευρωπαϊκό κίνημα. Εστίες τους έγιναν η Γαλλία, η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες και η Ιβηρική, και ιδίως οι πόλεις με πανεπιστήμια και εκδοτικά κέντρα: η Αμβέρσα, το Παρίσι, το Στρασβούργο, το Μιλάνο, η Βενετία.
Καταλυτική ήταν η τυπογραφία. Ως τα μέσα του 15ου αιώνα τα βιβλία ήταν χειρόγραφα, άρα πολύ ακριβά και σπάνια. Γύρω στο 1450 ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος από τη Μαγεντία της Γερμανίας τύπωσε βιβλία με κινητά μεταλλικά στοιχεία. Πρώτο τυπωμένο βιβλίο του ήταν η Βίβλος.
| Αιώνας | Βιβλία που τύπωσαν τα τυπογραφεία |
|---|---|
| 15ος | 30–35 χιλιάδες |
| 16ος | 150–200 χιλιάδες |
Η γνώση έγινε πιο προσιτή, αλλά όχι για όλους. Η φιλομάθεια του κοινού έμεινε στις πόλεις· στην ύπαιθρο οι περισσότεροι έμεναν αναλφάβητοι και μακριά από τις εξελίξεις. Θα χρειαζόταν ένα ανάλογο κίνημα δύο αιώνες αργότερα, ο Διαφωτισμός, για να ξυπνήσουν πλατύτερα οι συνειδήσεις.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε σε τι διέφερε ο Ανθρωπισμός της Αναγέννησης από την παλαιότερη μελέτη της αρχαιότητας στη Δύση και στο Βυζάντιο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση ζητά σύγκριση. Ξεκίνα από το κοινό σημείο (και πριν διαβάζονταν οι αρχαίοι), δείξε ποιοι τους διάβαζαν, και κλείσε με τη διαφορά. Μην απαριθμήσεις απλώς ονόματα.
Τι υπήρχε ήδη. Στα πανεπιστήμια του 12ου αιώνα μελετήθηκαν αρχαία φιλοσοφικά κείμενα. Οι Βυζαντινοί, από τον 10ο ως τον 15ο αιώνα και ιδίως επί Παλαιολόγων, ασχολήθηκαν συστηματικά με την αρχαία γραμματεία.
Η διαφορά. Ο αναγεννησιακός λόγιος δεν μένει στη θεωρητική γνώση. Αντλεί από την αρχαιότητα αξίες για να θεμελιώσει τον σύγχρονό του κόσμο: τον άνθρωπο στο κέντρο, την πίστη στις δυνάμεις του, την αγωγή, την έρευνα με παρατήρηση και πείραμα.
Το κλείσιμο. Γι' αυτό ο Ανθρωπισμός ήταν ρήξη με τον Μεσαίωνα και όχι συνέχεια, κάτι που φαίνεται ήδη στους προδρόμους του, τον Δάντη, τον Πετράρχη και τον Βοκκάκιο.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Πίκο ντέλλα Μιράντολα για την ελευθερία του ανθρώπου (1486).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Φλωρεντινός ανθρωπιστής Τζιοβάνι Πίκο ντέλλα Μιράντολα βάζει τον Θεό να μιλά στον Αδάμ: «Δεν σου δώσαμε, Αδάμ, ούτε δική σου θέση ούτε δική σου μορφή ούτε κανένα δικό σου χάρισμα, για να έχεις όποια θέση, όποια μορφή και όποια χαρίσματα θελήσεις… Σε φτιάξαμε ούτε ουράνιο ούτε γήινο, ούτε θνητό ούτε αθάνατο, για να πλάσεις εσύ ο ίδιος τον εαυτό σου, ελεύθερος και κυρίαρχος, στη μορφή που θα προτιμήσεις.» — Λόγος για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου (1486), δική μας απόδοση από τα λατινικά.
Ποιος μιλά και πώς. Τα λόγια τα λέει ο Θεός: ο Πίκο δεν αφήνει τη θρησκεία, μιλά μέσα από αυτήν. Αυτό ταιριάζει με όσα ξέρεις: οι ανθρωπιστές ήταν βαθιά θρησκευόμενοι.
Τι λέει. Ο άνθρωπος δεν έχει έτοιμη θέση στον κόσμο. Είναι ελεύθερος και υπεύθυνος να διαλέξει τι θα γίνει. Είναι η ίδια ιδέα με του Εράσμου, ότι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται αλλά γίνονται, και με το ιδανικό του καθολικού ανθρώπου, δημιουργού του πολιτισμού του.
Το συμπέρασμα. Η πηγή δείχνει γιατί ο Ανθρωπισμός λέγεται έτσι: ο άνθρωπος μπαίνει στο κέντρο, χωρίς να βγει ο Θεός από την εικόνα. Η μονομέρεια του Μεσαίωνα δεν αντικαθίσταται από αθεΐα αλλά από μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια πόλη και γύρω σε ποια χρονιά τύπωσε ο Γουτεμβέργιος βιβλία με κινητά μεταλλικά στοιχεία;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την Αναγέννηση και τον Ανθρωπισμό και να εξηγείς γιατί το κίνημα ξεκίνησε από τις πόλεις της Ιταλίας.
- Να εξηγείς σε τι διέφερε ο αναγεννησιακός λόγιος από όσους είχαν μελετήσει την αρχαιότητα πριν από αυτόν, και να περιγράφεις τον «καθολικό άνθρωπο».
- Να αξιολογείς τη συμβολή των Ελλήνων λογίων, από τον Χρυσολωρά ως τη Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439), στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων.
- Να εξηγείς τον ρόλο της τυπογραφίας στη διάδοση του κινήματος, με τους αριθμούς των βιβλίων, και τα όριά της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.