Οι Ανακαλύψεις και η Ευρώπη μετά από αυτές
Οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν τον κόσμο, και τι άλλαξε στην οικονομία και την πολιτική.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις δύο κατευθύνσεις των εξερευνήσεων, των Πορτογάλων γύρω από την Αφρική και των Ισπανών προς τα δυτικά, με τους θαλασσοπόρους και τις χρονολογίες τους.
- Να εξηγείς πώς ο Κολόμβος, ο Βεσπούτσι και ο Μαγγελάνος άλλαξαν την εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για τη γη.
- Να αναλύεις τις οικονομικές συνέπειες των Ανακαλύψεων: τη μετατόπιση προς τον Ατλαντικό, τα πολύτιμα μέταλλα, την άνοδο των τιμών και τις βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.
- Να εξηγείς τον κοινωνικό μετασχηματισμό με πρωταγωνίστρια την αστική τάξη και την ανάπτυξη νέων επιστημών.
Ένας κόσμος που μεγάλωσε σε τριάντα χρόνια
Το 1480 ένας μορφωμένος Ευρωπαίος ήξερε τρεις ηπείρους και ένα θαλάσσιο κέντρο του εμπορίου, τη Μεσόγειο. Το 1522 ένα καράβι είχε κάνει τον γύρο της γης, μια νέα ήπειρος είχε όνομα, και τα μπαχαρικά της Ινδίας έφταναν στη Λισαβόνα από τη θάλασσα. Τι άλλαξε σε τόσο λίγα χρόνια, και τι κόστισε αυτή η αλλαγή στην ίδια την Ευρώπη;
Το πλαίσιο, με δυο λόγια: οι Οθωμανοί έλεγχαν τους δρόμους προς την Ασία, οι Βενετοί και οι Άραβες κρατούσαν το εμπόριο των μπαχαρικών, και η καραβέλα, η πυξίδα και ο αστρολάβος επέτρεψαν στους ναυτικούς να αφήσουν τις ακτές. Αυτά όμως είναι εκτός εξεταστέας ύλης. Εδώ μας ενδιαφέρουν τα ταξίδια και τι άλλαξαν.
Οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν τον κόσμο
Πορτογάλοι και Ισπανοί ήθελαν το ίδιο πράγμα, να φτάσουν στην ανατολική Ασία, αλλά πήραν αντίθετες κατευθύνσεις.
Οι Πορτογάλοι: γύρω από την Αφρική
- Τα πρώτα ταξίδια τα χρηματοδότησε ο πρίγκιπας Ερρίκος ο Θαλασσοπόρος (1394–1460). Στόχος: ο θαλάσσιος δρόμος για τις Ινδίες, παραπλέοντας την Αφρική.
- Ο Βαρθολομαίος Ντιάζ έφτασε στο ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας το 1488.
- Ο Βάσκο ντα Γκάμα προχώρησε ως το Κάλικουτ των Ινδιών το 1498. Όταν γύρισε στη Λισαβόνα τον Σεπτέμβριο του 1499 με τα αμπάρια γεμάτα μπαχαρικά, ο νέος εμπορικός δρόμος ήταν πια πραγματικότητα.
- Το 1500 ο Αλβαρέζ Καμπράλ, πλέοντας για τις Ινδίες, παρασύρθηκε ως τη Βραζιλία και την κατέλαβε στο όνομα του βασιλιά του.
Οι Ισπανοί: προς τα δυτικά
- Ο Χριστόφορος Κολόμβος (1451–1506), Γενουάτης στην υπηρεσία του βασιλιά της Ισπανίας, ήταν πεπεισμένος ότι η γη είναι σφαιρική και έπλευσε δυτικά για να φτάσει στην Ασία (ταξίδια 1492–1504). Όταν αποβιβάστηκε στο Σαν Σαλβαδόρ (1492), πίστεψε ότι είχε φτάσει στις Ινδίες, και το πίστευε ως το τέλος.
- Το 1507 ο Φλωρεντινός Αμέρικο Βεσπούτσι, στην υπηρεσία του βασιλιά της Πορτογαλίας, διαπίστωσε ότι οι χώρες του Κολόμβου δεν ήταν Ασία αλλά νέα ήπειρος, και προσπάθησε να τη χαρτογραφήσει. Η ήπειρος πήρε αργότερα το όνομά του.
Ο πρώτος περίπλους της γης
Οι Ισπανοί δεν ήθελαν να αφήσουν στους Πορτογάλους το μονοπώλιο του εμπορίου με την Ανατολή και έψαχναν συντομότερο δρόμο. Το ταξίδι το ανέλαβε ένας Πορτογάλος στην υπηρεσία της Ισπανίας, ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος (1480–1521). Ταξίδεψε δυτικά, παρακάμπτοντας τη Νότια Αμερική. Το ταξίδι κράτησε δυόμισι χρόνια (1519–1522) και απέδειξε ότι η γη είναι σφαιρική. Ο ίδιος ο Μαγγελάνος σκοτώθηκε στον δρόμο, το 1521· το ταξίδι το ολοκλήρωσαν οι σύντροφοί του.
Πρόσεξε την ειρωνεία των υπηκοοτήτων: ο Κολόμβος, Γενουάτης, δούλευε για την Ισπανία· ο Βεσπούτσι, Φλωρεντινός, για την Πορτογαλία· ο Μαγγελάνος, Πορτογάλος, για την Ισπανία. Οι θαλασσοπόροι πήγαιναν όπου υπήρχε ηγεμόνας να χρηματοδοτήσει.
Μετά τα ταξίδια ήρθε η κατάκτηση. Η κατάληψη των νέων χωρών συνοδεύτηκε από σφαγές των ντόπιων πληθυσμών, λεηλασίες και, για τις φυτείες, από το εμπόριο σκλάβων από την Αφρική. Το βιβλίο τα εξετάζει σε ενότητα που είναι εκτός εξεταστέας ύλης, αλλά χωρίς αυτά οι «συνέπειες» που ακολουθούν δεν διαβάζονται σωστά: ο πλούτος που έφτασε στην Ευρώπη είχε κι αυτή την προέλευση.
Η Ευρώπη μετά τις Ανακαλύψεις
Οικονομικές μεταβολές
Το κέντρο μετακινείται. Το κέντρο της παγκόσμιας οικονομίας πέρασε από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό και στη Βόρεια Θάλασσα. Τα λιμάνια της Σεβίλλης, της Λισαβόνας και της Αμβέρσας ξεπέρασαν σε κίνηση τη Βενετία και τη Γένουα. Η δυτική και η βόρεια Ευρώπη έγιναν το κέντρο των διεθνών εξελίξεων.
Το χρήμα. Το ασήμι και το χρυσάφι που έφταναν αύξησαν την κυκλοφορία του χρήματος. Το νόμισμα έγινε το αποκλειστικό μέσο ανταλλαγής και το μέτρο όλων των αξιών.
Τα κεφάλαια. Τα κέρδη του εμπορίου άρχισαν να επενδύονται σε εμπορικές, τραπεζικές, χρηματιστηριακές και ασφαλιστικές επιχειρήσεις. Έτσι μπήκαν οι βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, ενώ η φεουδαρχική δομή της οικονομίας άρχισε να κλονίζεται.
Η βιοτεχνία προόδευσε στην υφαντουργία, στη μεταξουργία και στην τυπογραφία. Βοήθησε ο σταδιακός παραγκωνισμός των συντεχνιών, των μεσαιωνικών θεσμών που περιόριζαν την ελεύθερη δραστηριότητα του ατόμου.
Η γεωργία έμεινε το θεμέλιο της οικονομίας και εμπλουτίστηκε με αποικιακά προϊόντα άγνωστα ως τότε στην Ευρώπη.
Οι τιμές. Οι μεγάλες ποσότητες πολύτιμων μετάλλων έριξαν την αξία τους. Για τον ίδιο λόγο οι τιμές των αγαθών ανέβηκαν, σε πολλές περιπτώσεις κατά 300% με 400% ως τα τέλη του 16ου αιώνα. Αν ένα μέτρο σιτάρι κόστιζε 10 νομίσματα, μπορούσε να φτάσει τα 40 ή τα 50.
Κοινωνικός μετασχηματισμός και ανανέωση της σκέψης
Οι οικονομικές μεταβολές έφεραν μια διαφοροποίηση της κοινωνίας, περιορισμένη στην αρχή αλλά ουσιαστική. Κύριος μοχλός της ήταν μια νέα κοινωνική τάξη, η αστική.
Η ίδια αλλαγή δεν χτύπησε όλους το ίδιο:
| Ομάδα | Τι σήμαινε η άνοδος των τιμών |
|---|---|
| Χωρικοί | μπορούσε να έχει θετικά αποτελέσματα: πουλούσαν ακριβότερα ό,τι παρήγαν |
| Ευγενείς | ολέθριες επιπτώσεις |
| Εργάτες | ολέθριες επιπτώσεις |
Η εξήγηση για τους χωρικούς και τους εργάτες προκύπτει από τον ίδιο τον μηχανισμό: όποιος πουλά αγαθά κερδίζει από την ακρίβεια, όποιος ζει από σταθερό εισόδημα ή μεροκάματο χάνει. Η κοινωνία μπήκε σε μια φάση αναπροσαρμογών και αναταράξεων, σε μια μακριά διαδικασία που θα ωρίμαζε τον 18ο αιώνα, με τον Διαφωτισμό.
Οι πρακτικές ανάγκες, μαζί με τη φυσική περιέργεια του ανθρώπου, έφεραν και την ανάπτυξη επιστημών: της γεωγραφίας, της αστρονομίας, των μαθηματικών, της ζωολογίας, της βοτανικής, της εθνογραφίας.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε πώς οι Ανακαλύψεις συνέβαλαν στη διαμόρφωση των βάσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήματος στην Ευρώπη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Μια αλυσίδα αιτίων: μέταλλα → χρήμα → κεφάλαια → επενδύσεις → νέοι θεσμοί. Κάθε κρίκος δένει με τον επόμενο· μη γράψεις λίστα χωρίς «γι' αυτό».
Τα μέταλλα και το χρήμα. Ο χρυσός και ο άργυρος της Αμερικής αύξησαν την κυκλοφορία του χρήματος. Το νόμισμα έγινε αποκλειστικό μέσο ανταλλαγής και μέτρο όλων των αξιών. Ο πίνακας του αργύρου δείχνει την κλίμακα: από 17.500 σε 270.000 χιλιόγραμμα τη δεκαετία, μέσα σε μισό αιώνα.
Τα κεφάλαια. Το εμπόριο, που είχε μετακινηθεί στον Ατλαντικό, έφερε κέρδη που συσσωρεύτηκαν και επενδύθηκαν σε εμπορικές, τραπεζικές, χρηματιστηριακές και ασφαλιστικές επιχειρήσεις.
Το παλιό που υποχωρεί. Η βιοτεχνία προόδευσε καθώς παραγκωνίζονταν οι συντεχνίες, και η φεουδαρχική δομή άρχισε να κλονίζεται. Φορέας της νέας οικονομίας ήταν η αστική τάξη. Αυτό απαντά στο «πώς»: οι Ανακαλύψεις δεν δημιούργησαν μόνες τους τον καπιταλισμό, αλλά του έδωσαν το χρήμα και τα κεφάλαια.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: η επιστολή του Κολόμβου μετά το πρώτο ταξίδι (1493).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. «Σε τριάντα τρεις μέρες πέρασα στις Ινδίες με τον στόλο που μου έδωσαν οι εκλαμπρότατοι βασιλείς και κύριοί μας. Εκεί βρήκα πάρα πολλά νησιά, κατοικημένα από αμέτρητους ανθρώπους, και όλα τα κατέλαβα για λογαριασμό των Μεγαλειοτήτων τους, με διακήρυξη και με τη βασιλική σημαία ανοιγμένη, χωρίς να μου φέρει κανείς αντίρρηση. Στο πρώτο έδωσα το όνομα Σαν Σαλβαδόρ.» — Κολόμβος, επιστολή προς τον Λουίς ντε Σανταγκέλ, Φεβρουάριος 1493, δική μας απόδοση από τα ισπανικά.
Ποιος γράφει και σε ποιον. Ο Κολόμβος γράφει στον αξιωματούχο που είχε βοηθήσει να βρεθούν τα χρήματα του ταξιδιού. Έχει κάθε λόγο να δείξει επιτυχία στους χρηματοδότες του, άρα θέλει να διαβαστεί με προσοχή.
Τι μας λέει. (α) Πιστεύει ότι έφτασε στις Ινδίες: η πεποίθηση που κράτησε ως το τέλος, και που διόρθωσε ο Βεσπούτσι το 1507. (β) Η πρώτη του πράξη είναι η κατάληψη στο όνομα του στέμματος: τα ταξίδια τα χρηματοδοτούσαν ηγεμόνες και ήταν από την αρχή υπόθεση κυριαρχίας. (γ) Το «χωρίς αντίρρηση» λέει πολλά για το πώς έβλεπε τους ντόπιους: δεν ρωτήθηκαν.
Το συμπέρασμα. Η πηγή είναι πολύτιμη για το τι πίστευε ο Κολόμβος και για το πνεύμα των ταξιδιών, όχι για το πού ήταν πραγματικά. Μια πηγή μπορεί να είναι αξιόπιστη για τις προθέσεις του συγγραφέα και λανθασμένη για τα γεγονότα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος Πορτογάλος θαλασσοπόρος, πλέοντας για τις Ινδίες το 1500, παρασύρθηκε ως τη Βραζιλία;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις δύο κατευθύνσεις των εξερευνήσεων, των Πορτογάλων γύρω από την Αφρική και των Ισπανών προς τα δυτικά, με τους θαλασσοπόρους και τις χρονολογίες τους.
- Να εξηγείς πώς ο Κολόμβος, ο Βεσπούτσι και ο Μαγγελάνος άλλαξαν την εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για τη γη.
- Να αναλύεις τις οικονομικές συνέπειες των Ανακαλύψεων: τη μετατόπιση προς τον Ατλαντικό, τα πολύτιμα μέταλλα, την άνοδο των τιμών και τις βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.
- Να εξηγείς τον κοινωνικό μετασχηματισμό με πρωταγωνίστρια την αστική τάξη και την ανάπτυξη νέων επιστημών.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.