Η Μεταρρύθμιση και η Αντιμεταρρύθμιση
Η κρίση της Καθολικής Εκκλησίας, ο Λούθηρος, η απάντηση της Ρώμης και οι συνέπειες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στα τέλη του Μεσαίωνα και τη συμβολή των ανθρωπιστών στην κριτική της.
- Να αφηγείσαι τη Μεταρρύθμιση του Λουθήρου από τα συγχωροχάρτια (1515–1517) ως την Ειρήνη της Αυγούστας (1555) και να παρουσιάζεις τα βασικά σημεία της διδασκαλίας του.
- Να περιγράφεις τα μέτρα της Αντιμεταρρύθμισης: τα μοναχικά τάγματα, την Ιερά Εξέταση, τη λογοκρισία και τη Σύνοδο του Τρέντο.
- Να αναλύεις τις θρησκευτικές, πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνέπειες της Μεταρρύθμισης για την Ευρώπη.
Μπορεί ένα χαρτί να σώσει μια ψυχή;
Στη Γερμανία του 1517 ένας μοναχός πουλούσε έγγραφα που υπόσχονταν άφεση αμαρτιών με αντάλλαγμα χρήματα, και διαλαλούσε ότι μόλις ακουστεί ο ήχος του νομίσματος, η ψυχή πηδά από το Καθαρτήριο στον Παράδεισο. Ένας άλλος μοναχός, καθηγητής θεολογίας, απάντησε με έναν κατάλογο επιχειρημάτων. Μέσα σε σαράντα χρόνια η Δυτική Ευρώπη είχε χωριστεί στα δύο. Πώς μια διαφωνία για τα συγχωροχάρτια έγινε Μεταρρύθμιση;
Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σε κρίση
Ήδη από τα τέλη του Μεσαίωνα το ηθικό κύρος της Εκκλησίας ανάμεσα στους πιστούς υποχωρούσε. Οι διαμαρτυρίες αφορούσαν:
- τη διοικητική ανεπάρκεια·
- την υπερβολική πολυτέλεια της παπικής αυλής·
- την ηθική διαφθορά πολλών αξιωματούχων.
Την ώρα που νέοι ορίζοντες άνοιγαν στους Ευρωπαίους, οι περισσότεροι κληρικοί, ιδίως οι κατώτεροι, ζούσαν μέσα στην αμάθεια. Η Εκκλησία ήλεγχε τους πιστούς με τη διαρκή απειλή του κακού και επινοούσε τρόπους άφεσης αμαρτιών, ανάμεσά τους και τα έγγραφα άφεσης, τα συγχωροχάρτια. Υπήρχαν από τον Μεσαίωνα· τον 16ο αιώνα η πώλησή τους έγινε γενικευμένο φαινόμενο.
Την αντίδραση την εξέφρασαν πρώτοι οι ανθρωπιστές. Ζητούσαν το αυθεντικό πνεύμα του Χριστιανισμού στη μελέτη της Αγίας Γραφής, χωρίς τις παρερμηνείες των μεσαιωνικών σχολιαστών. Αυτό προϋπέθετε άμεση επαφή με τα ιερά κείμενα, που την έκαναν δυνατή η τυπογραφία και οι μεταφράσεις της Γραφής σε λαϊκή γλώσσα, ήδη από το πρώτο μισό του 16ου αιώνα.
Η κρίση ήταν σύνθετη και δεμένη με το πνεύμα της Αναγέννησης. Γι' αυτό, εκτός από θρησκευτική, πήρε και κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα.
Η Μεταρρύθμιση του Λουθήρου
Γιατί στη Γερμανία
Η αντίδραση ήταν πιο έντονη στις γερμανικές χώρες, για δύο λόγους:
- Ο λαός ήταν δυσαρεστημένος με το οικονομικό βάρος που του επέβαλλε η Εκκλησία για να χτίζονται μεγαλοπρεπή κτίρια στη Ρώμη.
- Οι ηγεμόνες ήθελαν να απαλλαγούν από την παπική επιρροή και από την επικυριαρχία του αυτοκράτορα.
Από τα συγχωροχάρτια ως το Βάρτμπουργκ
- Η αφορμή (1515). Ο πάπας Λέων Ι΄ επέτρεψε τη μαζική έκδοση και πώληση συγχωροχαρτιών. Ο εμπορικός τρόπος με τον οποίο τα διέθετε στη Γερμανία ο μοναχός Τέτζελ προκάλεσε την αντίδραση του Γερμανού μοναχού και θεολόγου Μαρτίνου Λουθήρου.
- Οι 95 θέσεις (Οκτώβριος 1517). Ο Λούθηρος θυροκόλλησε σε εκκλησία της Βιτεμβέργης κατάλογο 95 θέσεων: επιχειρήματα που καταδίκαζαν τα συγχωροχάρτια και αμφισβητούσαν τις παπικές απόψεις και σε άλλα δογματικά ζητήματα.
- Ο αφορισμός (1520). Ο πάπας τον αφόρισε ως αιρετικό. Ο Λούθηρος έκαψε δημόσια την παπική βούλα του αφορισμού (10 Δεκεμβρίου 1520).
- Η Δίαιτα της Βορμς (1521). Ο αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Κάρολος Ε΄, φοβούμενος τη διάσπαση των γερμανικών χωρών, τον κάλεσε να απολογηθεί μπροστά στη Δίαιτα (τη συνέλευση των ηγεμόνων της αυτοκρατορίας). Ο Λούθηρος αρνήθηκε να ανακαλέσει· η Δίαιτα τον καταδίκασε ως αιρετικό και τον έθεσε εκτός νόμου.
- Η σωτηρία. Τον έσωσε ο εκλέκτορας της Σαξονίας, που τον έκρυψε στον πύργο του, στο Βάρτμπουργκ.
Τι δίδασκε ο Λούθηρος
- Μόνο η πίστη οδηγεί στη σωτηρία της ψυχής· οι εξωτερικοί λατρευτικοί τύποι δεν έχουν ουσιαστική αξία.
- Η σωτηρία είναι αποκλειστικό δώρο του Θεού, της θείας χάρης.
- Η προσευχή είναι το μόνο μέσο επικοινωνίας με τον Θεό.
- Η Αγία Γραφή είναι η μόνη αυθεντία.
Αν τα βάλεις δίπλα στα συγχωροχάρτια, βλέπεις γιατί η σύγκρουση δεν μπορούσε να μείνει μικρή: αν σώζει μόνο η πίστη και η χάρη, τότε κανένα χαρτί και καμία πληρωμή δεν σώζει, και η Εκκλησία χάνει τον ρόλο του μεσάζοντα.
Προτεστάντες και Ειρήνη της Αυγούστας
Το κήρυγμα του Λουθήρου, τοπικό στην αρχή, έγινε πυρήνας μιας ευρύτερης έκρηξης, με επίδραση στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ζωή όλης της Ευρώπης.
- 1529. Η Δίαιτα αποκήρυξε τον Λουθηρανισμό. Οι Γερμανοί ηγεμόνες που τον ακολουθούσαν διαμαρτυρήθηκαν για τη δίωξη των πεποιθήσεών τους. Από τη διαμαρτυρία αυτή πήραν το όνομα προτεστάντες ή διαμαρτυρόμενοι (λατ. protestor, διαμαρτύρομαι). Η διαμαρτυρία δεν είχε αποτέλεσμα.
- 1530. Υπέβαλαν στη Δίαιτα της Αυγούστας υπόμνημα με τις βασικές αρχές του Λουθηρανισμού, την Ομολογία της Αυγούστας.
- Η σύγκρουση με τις αυτοκρατορικές δυνάμεις έγινε γενικευμένος εμφύλιος πόλεμος.
- 1555. Ο αυτοκράτορας αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με την Ειρήνη της Αυγούστας. Αναγνώριζε τη νομιμότητα του Λουθηρανισμού και το δικαίωμα κάθε ηγεμόνα να επιβάλλει στην περιοχή του το δόγμα που ήθελε. Η Γερμανία χωρίστηκε σε κράτη καθολικά και διαμαρτυρόμενα.
Πρόσεξε τι δεν κέρδισαν οι πιστοί: την ελευθερία να διαλέξουν. Το δόγμα το διάλεγε ο ηγεμόνας για όλη την περιοχή του.
Η Μεταρρύθμιση απλώθηκε και έξω από τη Γερμανία, με τον Ζβίγγλιο και τον Καλβίνο στην Ελβετία και με την Αγγλικανική Εκκλησία στην Αγγλία· η διάδοσή της είναι εκτός εξεταστέας ύλης.
Η Αντιμεταρρύθμιση
Η Καθολική Εκκλησία έβλεπε τη θρησκευτική και πολιτική επιρροή της να συρρικνώνεται δραματικά και αντέδρασε δυναμικά:
- Τα μοναχικά τάγματα. Αναδιοργανώθηκαν τα παλιά και ιδρύθηκαν νέα· ήταν το πιο αποτελεσματικό μέτρο. Βοηθούσαν την πνευματική και ιδεολογική επιβολή του καθολικισμού με συνεχή προπαγάνδα, ιδρύοντας και διοικώντας σχολεία, νοσοκομεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα, και εκδίδοντας βιβλία.
- Η Ιερά Εξέταση. Αναδιοργανώθηκε ένας μεσαιωνικός θεσμός που είχε πέσει σε αχρηστία, για να καταπνίξει τις μεταρρυθμιστικές ιδέες. Οι ιεροεξεταστές χρησιμοποιούσαν κάθε μέσο, και βασανιστήρια και την καύση στην πυρά (autodafé).
- Η λογοκρισία. Επειδή το βιβλίο είχε αποφασιστικό ρόλο στη διάδοση των νέων ιδεών, ιδρύθηκε στη Ρώμη Συμβούλιο Λογοκρισίας. Συνέτασσε κατά διαστήματα κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum), όχι μόνο θεολογικών αλλά και φιλολογικών και επιστημονικών.
- Η Σύνοδος του Τρέντο (1545–1563). Η Εκκλησία δεν περιορίστηκε στην καταστολή. Η Σύνοδος ανέλαβε την ηθικοπνευματική ανασυγκρότηση και την αποσαφήνιση του καθολικού δόγματος, για να θεραπευτούν οι αδυναμίες που είχαν προκαλέσει τη Μεταρρύθμιση.
Οι συνέπειες της Μεταρρύθμισης
Θρησκευτικές και πολιτικές. Η Μεταρρύθμιση σήμανε το τέλος της θρησκευτικής ενότητας της Ευρώπης και άλλαξε τον χάρτη της μέσα από μακριές και οδυνηρές συγκρούσεις. Η Ευρώπη χωρίστηκε σε τμήματα με διαφορετικό ιδεολογικοπολιτικό προσανατολισμό, και η Μεταρρύθμιση δέθηκε με τη διαμόρφωση εθνικών ταυτοτήτων:
- το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα η Γαλλία κλονίζεται από θρησκευτικές διαμάχες, καθώς οι βασιλείς της προσπαθούν να κρατήσουν ενωμένη τη χώρα·
- η καλβινιστική Ολλανδία αποσπάται από την καθολική Ισπανία·
- τον 17ο αιώνα οι Γερμανοί αυτοκράτορες προσπαθούν να ξαναφτιάξουν ενιαίο κράτος επιβάλλοντας με τη βία τον Καθολικισμό, και προκαλούν πανευρωπαϊκό πόλεμο, τον Τριακονταετή (1618–1648).
Οικονομικές και πολιτειακές. Η Μεταρρύθμιση, και κυρίως ο Καλβινισμός όπου επικράτησε, είχε δημοκρατικό πνεύμα και υποστήριζε την ελευθερία της ατομικής δραστηριότητας. Έτσι βοήθησε την ανάπτυξη του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος και του κεφαλαιοκρατικού συστήματος. Η Ολλανδία, η Αγγλία και οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στις πολιτειακές μεταβολές, ενώ καθολικές χώρες, όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ιταλία, έμειναν πίσω. Η Γαλλία χρειάστηκε την Επανάσταση του 1789 για να πιάσει τους ρυθμούς της Αγγλίας.
Νοοτροπία και πολιτισμός. Με αφετηρία την αυτονομία του ατόμου, άλλαξαν η νοοτροπία και οι κοινωνικές σχέσεις. Γεννήθηκαν νέα ρεύματα στις επιστήμες, στα γράμματα και στις τέχνες, και η παιδεία διαδόθηκε και από τους διαμαρτυρόμενους και από τους καθολικούς.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η αντίδραση στις αδυναμίες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας εκδηλώθηκε εντονότερα στις γερμανικές χώρες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση ζητά αιτίες, όχι αφήγηση. Χώρισέ τες: γενικό πλαίσιο, λαός, ηγεμόνες, αφορμή. Το Βάρτμπουργκ και η Ειρήνη της Αυγούστας δεν χρειάζονται εδώ.
Το γενικό πλαίσιο. Παντού στη Δύση υποχωρούσε το ηθικό κύρος της Εκκλησίας (ανεπάρκεια, πολυτέλεια, διαφθορά), και οι ανθρωπιστές ζητούσαν επιστροφή στη Γραφή.
Οι δύο γερμανικοί λόγοι. (α) Ο λαός δυσανασχετούσε με το οικονομικό βάρος για τα μεγαλοπρεπή κτίρια της Ρώμης. (β) Οι ηγεμόνες ήθελαν να απαλλαγούν από την παπική επιρροή και από την επικυριαρχία του αυτοκράτορα. Θρησκευτική κρίση και πολιτικό συμφέρον έδεσαν.
Η αφορμή. Η μαζική πώληση συγχωροχαρτιών που επέτρεψε ο Λέων Ι΄ (1515), με τον εμπορικό τρόπο του Τέτζελ, έκανε ορατό το πρόβλημα σε όλους. Γι' αυτό η Μεταρρύθμιση ξεκίνησε από τη Γερμανία: εκεί συναντήθηκαν η λαϊκή δυσαρέσκεια και το συμφέρον των ηγεμόνων.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: δύο από τις 95 θέσεις του Λουθήρου (1517).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. «36. Κάθε χριστιανός που μετανοεί αληθινά έχει πλήρη άφεση από την ποινή και από την ενοχή, που του ανήκει ακόμη και χωρίς συγχωροχάρτια.» «86. Επίσης: γιατί ο πάπας, που ο πλούτος του είναι σήμερα μεγαλύτερος από του πλουσιότερου Κράσσου, δεν χτίζει τη βασιλική του Αγίου Πέτρου με τα δικά του χρήματα, αντί με τα χρήματα των φτωχών πιστών;» — Μαρτίνος Λούθηρος, 95 θέσεις (1517), θέσεις 36 και 86, δική μας απόδοση από τα λατινικά.
Δύο διαφορετικά επιχειρήματα. Η θέση 36 είναι θεολογική: η σωτηρία έρχεται από την αληθινή μετάνοια, άρα το συγχωροχάρτι περισσεύει. Η θέση 86 είναι οικονομική και πολιτική: τα χρήματα των φτωχών πιστών πάνε στα κτίρια της Ρώμης. Ο Λούθηρος τη βάζει ανάμεσα στις «ερωτήσεις των λαϊκών» που λέει ότι ακούει.
Σύνδεση με όσα ξέρεις. Η 86 απηχεί ακριβώς τη λαϊκή δυσαρέσκεια των γερμανικών χωρών για το οικονομικό βάρος. Η 36 δείχνει την ιδέα που θα γίνει κέντρο της διδασκαλίας του: σώζει η πίστη και η χάρη, όχι οι εξωτερικοί τύποι.
Το συμπέρασμα. Ήδη το 1517 οι θέσεις έχουν τα δύο πρόσωπα της Μεταρρύθμισης: θρησκευτικό και κοινωνικό-πολιτικό. Γι' αυτό ένα θεολογικό κείμενο, γραμμένο στα λατινικά για συζήτηση ανάμεσα σε λόγιους, μπόρεσε να συγκινήσει ηγεμόνες και λαό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια σύνοδος, που συγκλήθηκε το 1545, ανέλαβε την ηθικοπνευματική ανασυγκρότηση της Καθολικής Εκκλησίας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στα τέλη του Μεσαίωνα και τη συμβολή των ανθρωπιστών στην κριτική της.
- Να αφηγείσαι τη Μεταρρύθμιση του Λουθήρου από τα συγχωροχάρτια (1515–1517) ως την Ειρήνη της Αυγούστας (1555) και να παρουσιάζεις τα βασικά σημεία της διδασκαλίας του.
- Να περιγράφεις τα μέτρα της Αντιμεταρρύθμισης: τα μοναχικά τάγματα, την Ιερά Εξέταση, τη λογοκρισία και τη Σύνοδο του Τρέντο.
- Να αναλύεις τις θρησκευτικές, πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνέπειες της Μεταρρύθμισης για την Ευρώπη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.