Ο Διαφωτισμός και οι οικονομικές θεωρίες
Ο Λόγος, τα δικαιώματα, η διάκριση των εξουσιών, και οι πρώτες οικονομικές θεωρίες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς το πλαίσιο του Διαφωτισμού (1688–1789), με την Αγγλία της Ένδοξης Επανάστασης απέναντι στην απόλυτη μοναρχία της Γαλλίας.
- Να παρουσιάζεις τις ιδέες του Βολταίρου, του Λοκ, του Μοντεσκιέ, του Ρουσσό και του Μπεκαρία, τους τρόπους διάδοσής τους και την επίδρασή τους σε Αμερική και Γαλλία.
- Να περιγράφεις τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό (1750–1821), με τον Ρήγα Βελεστινλή, τον Αδαμάντιο Κοραή και τις συντηρητικές αντιδράσεις.
- Να συγκρίνεις τον μερκαντιλισμό, τους φυσιοκράτες και τον οικονομικό φιλελευθερισμό του Άνταμ Σμιθ, και να εξηγείς τις συνέπειες του φιλελευθερισμού.
Ο αιώνας που ρώτησε «γιατί;»
Ως τον 17ο αιώνα, σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, οι απαντήσεις έρχονταν από πάνω: από τον βασιλιά, που κυβερνούσε επειδή έτσι ήθελε ο Θεός, και από την Εκκλησία. Τον 18ο αιώνα όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να ζητούν από κάθε θεσμό να δικαιολογήσει τον εαυτό του μπροστά στον ορθό λόγο. Αυτό το ρεύμα έχει όνομα: Διαφωτισμός ή Αιώνας των Φώτων (1688–1789). Και οι ιδέες του δεν έμειναν στα βιβλία. Μέσα σε λίγες δεκαετίες έγιναν συντάγματα.
Το πλαίσιο: δύο χώρες, δύο δρόμοι
Από τα τέλη του 17ου αιώνα η δυτική Ευρώπη αναπτυσσόταν γρήγορα, οικονομικά και πνευματικά, ενώ η κεντρική και η βόρεια παρακολουθούσαν από μακριά. Ακόμα και ανάμεσα στις δυτικές χώρες η ανάπτυξη ήταν ανισομερής.
- Η Αγγλία έγινε από τις αρχές του 18ου αιώνα η μεγαλύτερη εμπορική και ναυτική δύναμη του κόσμου. Η αστική τάξη επέβαλε τη συνταγματική μοναρχία και τον κοινοβουλευτισμό με την Ένδοξη Επανάσταση (1688). Η χώρα έγινε πόλος έλξης για όσους μισούσαν την απολυταρχία.
- Η Γαλλία ζούσε μια παρατεταμένη, όλο και οξύτερη κρίση. Η απόλυτη μοναρχία ήταν τροχοπέδη για την αστική τάξη, που αμφισβητούσε την πολιτική και κοινωνική δομή του κράτους. Η σύγκρουση θα κορυφωνόταν το 1789.
Οι ιδέες και οι φορείς τους
Οι εκφραστές του νέου πνεύματος, οι φιλόσοφοι, δεν περιορίζονταν να αναλύουν την κοινωνία. Ξεκινώντας από τις επιτυχίες της επιστήμης και στηριγμένοι στον ορθό λόγο, πρότειναν λύσεις για να βελτιωθεί ο άνθρωπος και να αναπλαστεί η κοινωνία.
Ανεξιθρησκία. Στράφηκαν κατά του θρησκευτικού φανατισμού και υπέρ της ανεξιθρησκίας και της πνευματικής ανεκτικότητας. Ξεχώρισε ο Βολταίρος (1694–1778), που για τις ιδέες του δεν δίστασε να συγκρουστεί και με την κρατική εξουσία.
Πολιτικές ιδέες. Πρότυπο των διαφωτιστών ήταν το αγγλικό σύστημα διακυβέρνησης.
- Ο Τζον Λοκ (1632–1704), από τους σπουδαιότερους προδρόμους, διατύπωσε την αρχή του κοινωνικού συμβολαίου: οι κυβερνήσεις συγκροτούνται με συμφωνία με τον λαό. Αν οι κυβερνώντες την παραβιάσουν, ο λαός αποκτά αυτόματα το δικαίωμα της αντίστασης και της επανάστασης.
- Ο Μοντεσκιέ (1698–1755), στο Πνεύμα των Νόμων, διατύπωσε τη θεωρία της διάκρισης των εξουσιών σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική, για να μην υπάρχει κίνδυνος αυταρχικής διακυβέρνησης. Η θεωρία πέρασε στα σημαντικότερα πολιτικά κείμενα της εποχής, όπως η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του 1789.
- Ο Ρουσσό (1712–1778), στο Κοινωνικό Συμβόλαιο (1762), υπερασπίζεται την ελευθερία και δέχεται ως κυρίαρχη μόνο τη γενική βούληση: η κυβέρνηση οφείλει να την εκφράζει και να υποτάσσεται σε αυτήν. Αυτό προϋποθέτει δημοκρατικό πολίτευμα και σεβασμό των νόμων. Ο Ρουσσό ζητά και ισότητα: υπήρχε στη φυσική κοινωνία και χάθηκε όταν γεννήθηκαν η ιδιοκτησία και η εξουσία. Η λύση του είναι μια ενδιάμεση κοινωνία, ανάμεσα στη φυσική και στη σύγχρονή του, χωρίς επιστροφή σε πρωτόγονη ζωή και χωρίς κατάργηση της προόδου ή της ιδιοκτησίας.
Παιδεία και αξιοπρέπεια. Για τη βελτίωση της κοινωνίας αναγκαία θεωρήθηκε η παιδεία του λαού. Ο Ρουσσό, στον Αιμίλιο ή περί Αγωγής (1762), ζήτησε σεβασμό στην προσωπικότητα του παιδιού και μια μέθοδο φυσικής διδασκαλίας. Ο Μπεκαρία (1738–1794), στο Περί εγκλημάτων και ποινών (1764), ζήτησε τον εξανθρωπισμό της ποινικής δικαιοσύνης. Άλλοι διαφωτιστές μίλησαν για την κατάργηση της δουλείας.
Πώς διαδόθηκαν οι ιδέες
Τα κέντρα και οι φορείς του Διαφωτισμού πολλαπλασιάστηκαν:
- οι εφημερίδες και τα βιβλία·
- η Γαλλική Εγκυκλοπαίδεια·
- οι συγκεντρώσεις στα σαλόνια, οι επιστημονικές ακαδημίες, οι λέσχες, οι μυστικές εταιρείες·
- τα ταξίδια των διαφωτιστών στο εξωτερικό, συχνά ως προσκεκλημένων ηγεμόνων της λεγόμενης φωτισμένης δεσποτείας, όπως ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας και η Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας.
Άλλαξαν και οι λέξεις. Έννοιες όπως εξουσία, κράτος, κοινωνία, μεσαία τάξη, φύση, ευτυχία, αρετή, πρόοδος, τεχνική μπήκαν τον 18ο αιώνα στο καθημερινό λεξιλόγιο των ευρωπαϊκών γλωσσών. Δεν τους έδιναν όλοι οι διαφωτιστές το ίδιο περιεχόμενο, αλλά η «επανάσταση του λεξιλογίου» συμβάδιζε με την επανάσταση των ιδεών. Αποφασιστικά βοήθησαν τα λεξικά, όπως το Φιλοσοφικό Λεξικό του Βολταίρου, και ιδίως η Εγκυκλοπαίδεια, «Συστηματικό Λεξικό των Επιστημών, των Τεχνών και των Επαγγελμάτων», που εξέδωσε (1751–1772) ομάδα διαφωτιστών με επικεφαλής τον Ντιντερό (1713–1784).
Οι επιδράσεις του Διαφωτισμού
Προς μια νέα κοινωνία
Οι νέες ιδέες έφτιαξαν το πνευματικό υπόβαθρο για ριζικές αλλαγές σε Ευρώπη και Αμερική. Βοήθησαν να βελτιωθεί η ζωή, να απλωθεί η εκπαίδευση, να υποχωρήσει ο θρησκευτικός φανατισμός, να δυναμώσει το αίτημα για ισότητα και για κατάργηση της δουλείας. Και η επίδρασή τους φάνηκε σε τρεις κρίσιμες στιγμές:
| Φιλόσοφος | Πού φαίνεται η επίδρασή του |
|---|---|
| Λοκ | στην αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας (1776) |
| Μοντεσκιέ | στα βασικά άρθρα του Αμερικανικού Συντάγματος (1787) |
| Ρουσσό | στη Γαλλική Επανάσταση (1789) |
Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός
Ο Διαφωτισμός έφτασε στους υπόδουλους Έλληνες μέσω των παροικιών, με κάποια καθυστέρηση, λόγω των συνθηκών στις τουρκοκρατούμενες περιοχές. Όταν άλλαξαν οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, γεννήθηκε στον ελληνικό χώρο, την περίοδο 1750–1821, ένα ανάλογο κίνημα, ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός.
- Οι ιδέες: ελευθερία, δικαιοσύνη, ανεξιθρησκία, αρετή, επιστήμη, με σκοπό τον φωτισμό των υπόδουλων, ώστε να διεκδικήσουν την απελευθέρωσή τους.
- Η πράξη: σχολεία, βιβλία, μελέτη των θετικών επιστημών, σύνδεση με την αρχαιότητα.
- Το εύρος: από την προσκόλληση σε παραδοσιακές αξίες ως την πλήρη αποδοχή των ευρωπαϊκών ιδεών.
- Εκπρόσωποι: ο Ευγένιος Βούλγαρις, ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, ο Δημήτριος Καταρτζής, οι συγγραφείς της Νεωτερικής Γεωγραφίας Δανιήλ Φιλιππίδης και Γρηγόριος Κωνσταντάς, ο Ανώνυμος της Ελληνικής Νομαρχίας. Κορυφαίοι: ο Ρήγας και ο Κοραής.
Ο Ρήγας Βελεστινλής ή Φεραίος (1757–1798) ήθελε, με μεταφράσεις και δικά του έργα, να κάνει τους Έλληνες κοινωνούς της δυτικής σκέψης και να τους προετοιμάσει να διεκδικήσουν την ελευθερία τους. Με το Φυσικής Απάνθισμα προσπάθησε να τους μάθει την ορθολογική σκέψη μέσα από τις φυσικές επιστήμες. Εμπνευσμένος από τη Γαλλία, τύπωσε χάρτες, ανάμεσά τους τη Χάρτα της Ελλάδος, και πατριωτικά βιβλία, με σημαντικότερο τη Νέα Πολιτική Διοίκηση, όπου ανήκει και ο Θούριος. Οραματιζόταν κοινή εξέγερση όλων των βαλκανικών λαών και μια παμβαλκανική Ελληνική Δημοκρατία. Οι αυστριακές αρχές τον συνέλαβαν στην Τεργέστη με τους συντρόφους του και τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς του Βελιγραδίου, όπου εκτελέστηκε στις 24 Ιουνίου 1798.
Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833), επηρεασμένος βαθιά από τη γαλλική σκέψη, ήταν υπέρμαχος της προόδου, αλλά απέρριπτε τις επαναστατικές ακρότητες και ακολουθούσε τη μέση οδό στη γλώσσα, στην πολιτική και στην κοινωνία. Με την Αδελφική Διδασκαλία (1798) υπερασπίστηκε θερμά τις φιλελεύθερες ιδέες απέναντι στους εθελόδουλους και στους συντηρητικούς. Υποστήριζε τη μετακένωση και από το 1804 αφοσιώθηκε στην έκδοση αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, με προλεγόμενα όπου έγραφε τις γλωσσικές και παιδαγωγικές του απόψεις.
Οι αντιδράσεις. Συντηρητικοί κύκλοι αντέδρασαν στον ενθουσιασμό για τη δυτική παιδεία, όπως ο Αθανάσιος Πάριος με την Αντιφώνησιν (1802). Παρά τις αντιθέσεις, οι ζυμώσεις ωρίμασαν την ιδέα μιας εθνικής απελευθέρωσης που θα στηριζόταν μόνο σε ελληνικές δυνάμεις. Ο Διαφωτισμός πέρασε και σε άλλες βαλκανικές χώρες, κυρίως στη Μολδοβλαχία, με φορείς Έλληνες και εξελληνισμένους ηγεμόνες.
Οι οικονομικές θεωρίες
Τον 18ο αιώνα ξεκίνησε στην Αγγλία η βιομηχανική επανάσταση (η αρχή της είναι εκτός εξεταστέας ύλης). Τα νέα δεδομένα ανάγκασαν τα κράτη να ξανασκεφτούν την οικονομική τους πολιτική. Η οικονομική σκέψη του Διαφωτισμού ζητούσε να απελευθερωθεί η οικονομία από τον μερκαντιλισμό του 16ου–17ου αιώνα, δηλαδή από τον κρατικό παρεμβατισμό που περιόριζε την ελεύθερη δραστηριότητα.
| Μερκαντιλισμός | Φυσιοκράτες | Οικονομικός φιλελευθερισμός | |
|---|---|---|---|
| Πηγή του πλούτου | τα αποθέματα σε πολύτιμα μέταλλα | η γεωργία | η ελεύθερη παραγωγή και ανταλλαγή |
| Ρόλος του κράτους | παρεμβαίνει: ενθαρρύνει τις εξαγωγές, αποθαρρύνει τις εισαγωγές | να ισχύσουν και στην οικονομία οι νόμοι της φύσης | δεν παρεμβαίνει με δασμούς και φόρους |
| Πρόσωπα | Κολμπέρ (υπουργός 1661–1683): κολμπερισμός | Κεναί, Γκουρναί, Τυργκό | Άνταμ Σμιθ, Ο πλούτος των εθνών (1776) |
Οι φυσιοκράτες ήταν Γάλλοι, και ο αγροτικός χαρακτήρας της γαλλικής οικονομίας τούς επηρέασε. Ο Γκουρναί προαναγγέλλει τον οικονομικό φιλελευθερισμό, που θεμελιωτής του είναι ο Σκοτσέζος Άνταμ Σμιθ (1723–1790). Ο Σμιθ διατύπωσε τον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης, που ρυθμίζει την παραγωγή, τη διακίνηση και τις τιμές. Η θεωρία αναπτύχθηκε κυρίως στην Αγγλία, όπου είχε προχωρήσει η εκβιομηχάνιση, και συνοψίστηκε στη φράση laissez faire, laissez passer: αφήστε τους ανθρώπους να δρουν ελεύθερα, αφήστε τα αγαθά να κυκλοφορούν ελεύθερα.
Οι συνέπειες. Η φράση απηχούσε τις απόψεις της αστικής τάξης και οδήγησε στο κεφαλαιοκρατικό (καπιταλιστικό) σύστημα:
- θετικά: αύξηση της παραγωγής, ανάπτυξη των χερσαίων και θαλάσσιων συγκοινωνιών, νέες οικονομικές δραστηριότητες·
- αρνητικά: κοινωνικά αδιέξοδα, μεγάλες ανισότητες από τον μονόπλευρο καταμερισμό του πλούτου, έντονες κοινωνικές συγκρούσεις τον 19ο αιώνα·
- διεθνώς: η αναζήτηση αγορών και πρώτων υλών όξυνε τους ανταγωνισμούς και τροφοδότησε τον ιμπεριαλισμό. Η βιομηχανική επανάσταση είχε κέντρο την Αγγλία, τη μεγαλύτερη αποικιακή δύναμη. Αγγλία, Γαλλία και Ολλανδία ανταγωνίζονταν για αποικίες, και η Αγγλία με τη Γαλλία πρωταγωνίστησαν σχεδόν σε όλους τους ευρωπαϊκούς πολέμους του 18ου αιώνα.
Παράδειγμα 1
Να συγκρίνετε τις απόψεις του Ρήγα Βελεστινλή και του Αδαμάντιου Κοραή για τον δρόμο προς την απελευθέρωση των Ελλήνων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Σύγκριση σημαίνει κοινά και διαφορές, όχι δύο βιογραφίες τη μία μετά την άλλη. Βάλε πρώτα ό,τι τους ενώνει, μετά τρεις διαφορές.
Τα κοινά. Και οι δύο είναι κορυφαίοι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, επηρεασμένοι από τη γαλλική σκέψη, και θέλουν να φωτίσουν τους υπόδουλους για να διεκδικήσουν την ελευθερία τους, με την παιδεία και την επιστήμη.
Οι διαφορές. (α) Μέσα: ο Ρήγας προετοιμάζει επανάσταση, με τον Θούριο και τη Νέα Πολιτική Διοίκηση· ο Κοραής απορρίπτει τις επαναστατικές ακρότητες και ακολουθεί τη μέση οδό. (β) Ορίζοντας: ο Ρήγας οραματίζεται κοινή εξέγερση των βαλκανικών λαών και παμβαλκανική δημοκρατία· ο Κοραής στρέφεται στην παιδεία του Γένους, με τη μετακένωση και τις εκδόσεις αρχαίων από το 1804. (γ) Τύχη: ο Ρήγας εκτελείται το 1798· ο Κοραής ζει ως το 1833 και δουλεύει μακροπρόθεσμα.
Το κλείσιμο. Δύο δρόμοι του ίδιου κινήματος: η άμεση δράση και η προετοιμασία με την παιδεία. Οι ζυμώσεις, και με τις συγκρούσεις τους, ωρίμασαν την ιδέα μιας απελευθέρωσης με ελληνικές δυνάμεις.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Καντ απαντά στο «Τι είναι Διαφωτισμός;» (1784).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. «Διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία φταίει ο ίδιος. Ανωριμότητα είναι η αδυναμία να χρησιμοποιείς τη νόησή σου χωρίς την καθοδήγηση κάποιου άλλου. Φταις ο ίδιος, όταν η αιτία δεν είναι η έλλειψη νόησης, αλλά η έλλειψη απόφασης και θάρρους να τη χρησιμοποιήσεις χωρίς καθοδήγηση. Sapere aude! Έχε το θάρρος να χρησιμοποιήσεις τη δική σου νόηση: αυτό είναι το σύνθημα του Διαφωτισμού.» — Ιμμάνουελ Καντ, Απάντηση στο ερώτημα: τι είναι Διαφωτισμός; (1784), δική μας απόδοση από τα γερμανικά.
Ποιος και πότε. Ο Γερμανός φιλόσοφος γράφει στο τέλος του αιώνα, πέντε χρόνια πριν από το 1789, όταν ο Διαφωτισμός έχει ήδη τις μεγάλες του στιγμές πίσω του (Πνεύμα των Νόμων, Εγκυκλοπαίδεια, Κοινωνικό Συμβόλαιο). Δεν ανακοινώνει κάτι καινούργιο· δίνει ορισμό σε κάτι που ήδη ζει.
Τι λέει. Ο Διαφωτισμός δεν είναι ένα σύνολο απαντήσεων αλλά μια στάση: να σκέφτεσαι μόνος σου, με τον ορθό λόγο, αντί να δέχεσαι ό,τι σου λέει μια αυθεντία. Ταιριάζει με όσα ξέρεις: κριτική σκέψη, πίστη στην πρόοδο, παιδεία του λαού (ο Αιμίλιος του Ρουσσό ζητά το ίδιο από το παιδί).
Το συμπέρασμα. Η πηγή εξηγεί γιατί ο Διαφωτισμός έγινε επικίνδυνος για την απολυταρχία. Ένας λαός που χρησιμοποιεί τη νόησή του θα ρωτήσει με ποιο δικαίωμα κυβερνά ο βασιλιάς, και ο Λοκ και ο Ρουσσό του έχουν ήδη δώσει απάντηση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος ήταν επικεφαλής της ομάδας που εξέδωσε τη Γαλλική Εγκυκλοπαίδεια (1751–1772);
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς το πλαίσιο του Διαφωτισμού (1688–1789), με την Αγγλία της Ένδοξης Επανάστασης απέναντι στην απόλυτη μοναρχία της Γαλλίας.
- Να παρουσιάζεις τις ιδέες του Βολταίρου, του Λοκ, του Μοντεσκιέ, του Ρουσσό και του Μπεκαρία, τους τρόπους διάδοσής τους και την επίδρασή τους σε Αμερική και Γαλλία.
- Να περιγράφεις τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό (1750–1821), με τον Ρήγα Βελεστινλή, τον Αδαμάντιο Κοραή και τις συντηρητικές αντιδράσεις.
- Να συγκρίνεις τον μερκαντιλισμό, τους φυσιοκράτες και τον οικονομικό φιλελευθερισμό του Άνταμ Σμιθ, και να εξηγείς τις συνέπειες του φιλελευθερισμού.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.