Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το Ισλάμ και η Εικονομαχία

Η εμφάνιση του Ισλάμ, και η σύγκρουση για τις εικόνες στο Βυζάντιο.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, §3, 5

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις την προϊσλαμική Αραβία και τη συνένωση των Αράβων από τον Μωάμεθ, με τις χρονολογίες 613, 622 και 632.
  2. Να εξηγείς τους όρους Ισλάμ, Εγίρα, Κοράνιο, θεοκρατικό κράτος και Χαλίφης.
  3. Να αναλύεις τις συνθήκες και την αφορμή της Εικονομαχίας και τα επιχειρήματα των δύο πλευρών.
  4. Να παρακολουθείς τις φάσεις της Εικονομαχίας ως την αποκατάσταση των εικόνων (843) και να εξηγείς τη σημασία της για το Κράτος, την Εκκλησία και τη Δύση.

Μια νέα θρησκεία στον νότο, μια σύγκρουση για τις εικόνες στο κέντρο

Το 570 περίπου ένας προσκυνητής από την Πιατσέντσα περνά από το Σινά και σημειώνει ότι οι Άραβες της ερήμου κάνουν ληστρικές επιδρομές, αλλά κανείς δεν τους φοβάται πολύ. Εκατό χρόνια αργότερα οι ίδιοι Άραβες έχουν πάρει τη Συρία, την Αίγυπτο και την Περσία, και ο στόλος τους πολιορκεί την Κωνσταντινούπολη.

Μέσα σε αυτόν τον κίνδυνο, ένα δεύτερο ερώτημα θα διχάσει το Βυζάντιο για πάνω από έναν αιώνα: επιτρέπεται να απεικονίζεις τον Θεό; Η ενότητα συνδέει τις δύο ιστορίες. Πρώτα, πώς γεννήθηκε το Ισλάμ και πώς ενώθηκαν οι Άραβες. Μετά, γιατί ξέσπασε η Εικονομαχία και πώς τελείωσε.

Η εμφάνιση του Ισλάμ

Η Αραβία πριν από το Ισλάμ

Η Αραβική Χερσόνησος δεν ήταν ενιαία:

  • Στη νότια Αραβία είχε διαμορφωθεί μια μόνιμα εγκατεστημένη αγροτική κοινωνία.
  • Στη βόρεια κυριαρχούσε η φυλετική οργάνωση. Οι κάτοικοι ήταν σχεδόν όλοι νομάδες, που πολεμούσαν μεταξύ τους και λεηλατούσαν τα καραβάνια που περνούσαν από τις περιοχές τους.

Για το Βυζάντιο οι νομάδες αυτοί δεν ήταν σοβαρή απειλή. Ήταν διασπασμένοι.

Ο Μωάμεθ και η συνένωση των Αράβων

Ο Μωάμεθ ήταν πολυταξιδεμένος οδηγός καραβανιών από τη Μέκκα, που γνώριζε τον Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό. Ίδρυσε μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ.

ΧρονιάΤι έγινε
613Αρχίζει να διδάσκει δημόσια, κατηγορώντας τους συμπατριώτες του ως ειδωλολάτρες.
622Εκδιώκεται από τη Μέκκα και καταφεύγει στη Μεδίνα, όπου ιδρύει κοινότητα πιστών: η Εγίρα.
622–632Μέσα σε μια δεκαετία επιβάλλει τη διδασκαλία του και ενώνει τις αραβικές φυλές.
632Πεθαίνει· την κοινότητα αναλαμβάνει ο Χαλίφης.

Η χρονιά της αποδημίας στη Μεδίνα θεωρείται η αρχή της ισλαμικής κυριαρχίας και είναι η αφετηρία του αραβικού χρονολογικού συστήματος. Με τη συνένωση των φυλών τελείωσε η πολιτική διάσπαση της Αραβικής Χερσονήσου, και αυτό άλλαξε τα πάντα για τους γείτονές της.

Η πίστη και το κράτος

Οι πιστοί της νέας θρησκείας ονομάστηκαν μουσουλμάνοι και ιερό τους βιβλίο είναι το Κοράνιο. Το Ισλάμ έχει πολλά δάνεια από τη χριστιανική και την ιουδαϊκή θρησκεία. Το Κοράνιο όμως δεν ρυθμίζει μόνο τη θρησκευτική ζωή: ορίζει και τα καθήκοντα και τους νόμους για τους πολίτες, τους υπαλλήλους και τους κυβερνώντες.

  • Η θρησκευτική κοινότητα ταυτίζεται με το κράτος: θεοκρατικό κράτος.
  • Όποιος παραβιάζει τους ιερούς κανόνες δικάζεται από τον Μουφτή ή τον Καδή με βάση το Κοράνιο. Η θρησκευτική δικαιοσύνη δεν χωρίζεται από την κοσμική.
  • Ο ανώτατος άρχοντας είναι ταυτόχρονα θρησκευτικός και κοσμικός ηγέτης. Μετά το 632 αυτός είναι ο Χαλίφης, ο «τοποτηρητής» του Προφήτη: πρότυπο για τους πιστούς, αρχηγός του κράτους, υπεύθυνος για την εφαρμογή του Κορανίου.

Ιδιαίτερη σημασία για τους μουσουλμάνους είχε ο ιερός πόλεμος (τζιχάντ), που το βιβλίο σου ορίζει ως την υποχρέωση των πιστών να διαδώσουν τη θρησκεία τους με το σπαθί στους «απίστους». Όσοι έπεφταν μάρτυρες της πίστης πίστευαν ότι κέρδιζαν τον Παράδεισο, και η πίστη αυτή ήταν σημαντικός παράγοντας της ραγδαίας εξάπλωσης του Ισλάμ. Η αραβική λέξη σημαίνει κατά λέξη «αγώνας, προσπάθεια», και η μουσουλμανική παράδοση τη χρησιμοποιεί και με ευρύτερο, πνευματικό νόημα. Στην ενότητα την εξετάζεις ως ιστορικό παράγοντα των κατακτήσεων.

Η Εικονομαχία (726–843)

Οι συνθήκες

Πρωτεργάτες ήταν οι δύο πρώτοι Ίσαυροι, ο Λέων Γ΄ και ο Κωνσταντίνος Ε΄, μαζί με μέλη του ανώτερου κλήρου. Η Εικονομαχία όμως δεν ήταν καπρίτσιο ενός ή δύο αυτοκρατόρων. Είχε βαθύτερες ρίζες:

  • Ιδεολογική βάση: οι ανεικονικές αντιλήψεις των κατοίκων των ανατολικών επαρχιών. Υποστήριζαν ότι η απεικόνιση του θείου με ανθρώπινη μορφή δεν ταιριάζει σε μια καθαρά πνευματική θρησκεία.
  • Οι υπερβολές της λατρείας: η λατρεία των εικόνων και των λειψάνων έφτανε στα όρια της δεισιδαιμονίας ανάμεσα στον λαό, κυρίως στις ευρωπαϊκές επαρχίες, και προκαλούσε αντιδράσεις.
  • Η κρίση της αυτοκρατορίας: αραβικά πλοία λεηλατούσαν ακτές και νησιά και το 717 απείλησαν την ίδια την Πόλη· στη Βαλκανική Σλάβοι και Βούλγαροι.

Η σωτηρία του κράτους κρεμόταν από τους αγρότες της Μικράς Ασίας που υπηρετούσαν στους θεματικούς στρατούς και απέρριπταν την απεικόνιση του θείου. Η εικονομαχική πολιτική ήταν ο τρόπος να συμφιλιωθεί η κεντρική εξουσία μαζί τους.

Η έναρξη

  • Αφορμή (726): ένας καταστροφικός σεισμός με επίκεντρο τη θάλασσα ανάμεσα σε Θήρα και Θηρασία. Ερμηνεύτηκε ως θεία οργή για τη λατρεία των εικόνων, που θεωρήθηκε ειδωλολατρία μέσα στην Εκκλησία.
  • 726: με διαταγή του Λέοντα Γ΄ ο στρατός κατεβάζει μια εικόνα του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη των ανακτόρων. Το πλήθος αντιδρά και ξεσπούν οδομαχίες.
  • Η αντίδραση απλώνεται στο θέμα Ελλάδος (σημερινή ανατολική Στερεά). Ο θεματικός στόλος κινείται εναντίον του Λέοντα, αλλά συντρίβεται κοντά στον Ελλήσποντο.
  • 730: το πρώτο επίσημο εικονομαχικό διάταγμα: καταστροφή των εικόνων και διώξεις των εικονοφίλων, με βασανιστήρια, εξορίες, δημεύσεις.

Το διάταγμα βρήκε αντίθετη την Εκκλησία της Ρώμης. Ο πάπας, δυσαρεστημένος, στράφηκε αργότερα προς τους Φράγκους. Η Εικονομαχία έβλαψε έτσι τις σχέσεις της αυτοκρατορίας με τη Δύση, κάτι που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

Κορύφωση, ανατροπή, επιστροφή, τέλος

ΦάσηΤι έγινε
ΚορύφωσηΕπί Κωνσταντίνου Ε΄: ανελέητη εκστρατεία κατά των μοναχών και των μοναστηριών, προπυργίων της εικονολατρίας. Τη νομιμοποίησε η σύνοδος της Ιέρειας (754), που καταδίκασε τη λατρεία των εικόνων.
Ανατροπή787, επί Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και Ειρήνης: η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος καταδικάζει την Εικονομαχία.
ΑναζωπύρωσηΜε τους Λέοντα Ε΄ και Θεόφιλο, χωρίς την ορμή και τον φανατισμό της πρώτης περιόδου.
ΤέλοςΜάρτιος 843: σύνοδος που συγκαλεί η Θεοδώρα, μητέρα του Μιχαήλ Γ΄, με τους Βάρδα και Θεόκτιστο, αποκαθιστά τις εικόνες.

Η απόφαση του 843 σήμαινε την οριστική αποτυχία του κράτους να υποτάξει ολοκληρωτικά την Εκκλησία στη βούλησή του. Αυτό είναι το βαθύτερο αποτέλεσμα της Εικονομαχίας, και αυτό ζητούν συχνά οι εξετάσεις.

Ποιος το λέει;

Κάθε κάρτα είναι ένα επιχείρημα ή μια θέση της εποχής. Ταίριαξέ τη με τους εικονομάχους ή με τους εικονόφιλους.

Ποια πλευρά;

Η εικόνα θυμίζει στον πιστό τα πάθη του Χριστού

0 από 7

Από την Εγίρα στην αποκατάσταση των εικόνων

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι η Εικονομαχία αρχίζει έναν αιώνα μετά την Εγίρα, όταν οι Άραβες είναι ήδη μπροστά στην Πόλη. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Εγίρα · 622Ο Μωάμεθ φεύγει από τη Μέκκα για τη Μεδίνα· αφετηρία του αραβικού χρονολογικού συστήματος.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί οι αυτοκράτορες της δυναστείας των Ισαύρων επέλεξαν την εικονομαχική πολιτική.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Τον ίδιο χρόνο, μέσα στο καλοκαίρι, ανάμεσα στη Θήρα και τη Θηρασία ανέβηκε για μέρες από τον βυθό της θάλασσας ατμός σαν από καμίνι φωτιάς· [...] και σχηματίστηκε νησί, που ενώθηκε με το νησί που λέγεται Ιερά. [...] Ο Λέων όμως ερμήνευσε υπέρ του εαυτού του την οργή του Θεού που στρεφόταν εναντίον του, και κίνησε ακόμα πιο αναιδή πόλεμο κατά των αγίων και σεπτών εικόνων.» — Θεοφάνης, Χρονογραφία, έτος κόσμου 6218 (726), έκδ. C. de Boor, τ. 1, Λειψία 1883, 404–405, δική μας απόδοση. Πώς ερμήνευσαν το φαινόμενο οι δύο πλευρές, και τι δείχνει αυτό για τη μεσαιωνική νοοτροπία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς ήταν οργανωμένη η βόρεια Αραβία πριν από το Ισλάμ;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς ονομάστηκε ο τοποτηρητής του Προφήτη, που ανέλαβε την κοινότητα μετά το 632;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις την προϊσλαμική Αραβία και τη συνένωση των Αράβων από τον Μωάμεθ, με τις χρονολογίες 613, 622 και 632.
  • Να εξηγείς τους όρους Ισλάμ, Εγίρα, Κοράνιο, θεοκρατικό κράτος και Χαλίφης.
  • Να αναλύεις τις συνθήκες και την αφορμή της Εικονομαχίας και τα επιχειρήματα των δύο πλευρών.
  • Να παρακολουθείς τις φάσεις της Εικονομαχίας ως την αποκατάσταση των εικόνων (843) και να εξηγείς τη σημασία της για το Κράτος, την Εκκλησία και τη Δύση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;