Το Βυζάντιο τον 7ο αιώνα: αναδιοργάνωση και εξελληνισμός
Τα θέματα, ο στρατός και η γλώσσα μιας αυτοκρατορίας που αλλάζει.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου Β΄ Λυκείου, §2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν τα θέματα, πώς από στρατιωτικές μονάδες έγιναν διοικητικές περιφέρειες και ποιος τα κυβερνούσε.
- Να περιγράφεις τον στρατιώτη-αγρότη και τα στρατιωτόπια, και να εξηγείς γιατί ο θεσμός ενίσχυσε τη μικρή και τη μεσαία ιδιοκτησία.
- Να αναγνωρίζεις τις αλλαγές στην κρατική μηχανή, με τον λογοθέτη του Γενικού και τον λογοθέτη του Δρόμου.
- Να εξηγείς τον εξελληνισμό του κράτους μετά το 630 και να τον τεκμηριώνεις με τον νέο αυτοκρατορικό τίτλο.
Μια αυτοκρατορία που αλλάζει για να μείνει όρθια
Στις αρχές του 7ου αιώνα το Βυζάντιο μοιάζει να διαλύεται. Στα Βαλκάνια οι Άβαροι και οι Σλάβοι λεηλατούν πόλεις και ύπαιθρο. Στην Ανατολή οι Πέρσες παίρνουν τη Συρία (613) και τα Ιεροσόλυμα (614) και μεταφέρουν τον Τίμιο Σταυρό στην πρωτεύουσά τους. Ο Ηράκλειος (610–641), που τον έφερε στον θρόνο ο στρατός, κερδίζει τελικά τον πόλεμο με τους Πέρσες και το 630 υψώνει ξανά τον Σταυρό στα Ιεροσόλυμα. Λίγα χρόνια μετά, όμως, οι Άραβες παίρνουν οριστικά τις ανατολικές επαρχίες.
Ένα κράτος που χάνει τόσα εδάφη μέσα σε μία γενιά συνήθως δεν επιβιώνει. Το Βυζάντιο επιβίωσε, και θα κρατήσει άλλα οκτακόσια χρόνια. Το ερώτημα της ενότητας είναι τι άλλαξε μέσα του. Η απάντηση έχει δύο μέρη: μια νέα οργάνωση του στρατού και της διοίκησης, τα θέματα, και μια νέα ταυτότητα, τον εξελληνισμό.
Η εσωτερική αναδιοργάνωση
Από στρατιωτικό σώμα σε περιφέρεια
Για να κυβερνηθεί αποτελεσματικότερα το κράτος, έγινε μια μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση: η δημιουργία των θεμάτων. Η λέξη άλλαξε νόημα μέσα στον χρόνο:
- Στην αρχή θέμα ήταν μια στρατιωτική μονάδα, που μετακινούνταν μέσα στην επικράτεια.
- Όταν οι μονάδες αυτές εγκαταστάθηκαν μόνιμα κάπου, θέμα ονομάστηκε και η περιοχή όπου εγκαταστάθηκαν.
- Οι περιοχές αυτές έγιναν διοικητικές περιφέρειες.
Επικεφαλής του θέματος ήταν ο στρατηγός, που είχε στα χέρια του και τη στρατιωτική και την πολιτική εξουσία. Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μικρά Ασία, γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα. Αργότερα ο θεσμός απλώθηκε και στη Βαλκανική. Πάνω του στηρίχτηκε όλη η οργάνωση του Μεσοβυζαντινού κράτους.
Ο στρατιώτης-αγρότης
Ο στρατιώτης του θέματος δεν ήταν μισθοφόρος. Είχε ένα κτήμα, το στρατιωτόπιο, και από τα έσοδά του αγόραζε και συντηρούσε το άλογο και τον οπλισμό του. Το κτήμα περνούσε από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο, και μαζί του περνούσε και η υποχρέωση να υπηρετήσει στον στρατό.
Η ιδέα ήταν απλή και ισχυρή: ο άνθρωπος που υπερασπίζεται τη χώρα υπερασπίζεται ταυτόχρονα το δικό του χωράφι.
Τι άλλαξε στην άμυνα και στην κοινωνία
- Οι μισθοφόροι εξαφανίστηκαν. Οι νέοι στρατιώτες-αγρότες πολεμούσαν με αυταπάρνηση, γιατί έτσι προστάτευαν και την ιδιοκτησία τους.
- Η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία δυνάμωσε, και για δεύτερο λόγο: στις αβαροσλαβικές επιδρομές πολλοί μεγάλοι γαιοκτήμονες αφανίστηκαν, και τα εγκαταλειμμένα χωράφια τους τα κατέλαβαν ελεύθεροι ακτήμονες ή μικροϊδιοκτήτες.
- Η κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά. Οι ελεύθεροι αγρότες έγιναν η πιο δυναμική τάξη του Μεσοβυζαντινού κράτους, οργανωμένοι σε εύρωστες και ομοιογενείς κοινότητες χωριών.
Η κρατική μηχανή
Από τα μέσα του 7ου αιώνα οι κρατικές υπηρεσίες εξαρτώνταν άμεσα από τον αυτοκράτορα. Δίπλα στον λογοθέτη του Γενικού, που είχε την ευθύνη των οικονομικών, εμφανίστηκε ο λογοθέτης του Δρόμου. Σιγά σιγά έγινε ο πρώτος αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, κάτι σαν πρωθυπουργός. Το γραφείο του υποδεχόταν και τους ξένους πρέσβεις, γι' αυτό θα τον ξαναβρείς στη βυζαντινή διπλωματία.
Ο εξελληνισμός του κράτους
Μετά το 630 το Βυζάντιο έχασε μεγάλο μέρος των ανατολικών επαρχιών του: τη Συρία, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο. Η απώλεια είχε ένα απρόσμενο αποτέλεσμα. Το κράτος απέκτησε εθνολογική ομοιογένεια, γιατί οι περισσότεροι κάτοικοι που του έμειναν ήταν Έλληνες ή ελληνόφωνοι.
Έτσι τα ελληνικά πήραν τη θέση των λατινικών ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Η αλλαγή φαίνεται καθαρά στους τίτλους του αυτοκράτορα. Ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς, με την προσθήκη «πιστός εν Χριστώ». Άφησε έτσι τους παλιούς ρωμαϊκούς τίτλους: imperator Romanorum (αυτοκράτωρ Ρωμαίων), caesar (καίσαρ) και augustus (αύγουστος).
Ο νέος τίτλος λέει δύο πράγματα μαζί: η γλώσσα του κράτους είναι πια ελληνική, και η εξουσία του ηγεμόνα θεμελιώνεται στη χριστιανική πίστη. Οι Βυζαντινοί δεν έπαψαν να λένε τον εαυτό τους Ρωμαίους. Άλλαξε η γλώσσα και η ταυτότητα του κράτους, όχι το όνομα.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε ποιες συνέπειες είχε η δημιουργία των θεμάτων για την άμυνα και για την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Ξεκίνα με μία πρόταση για το τι ήταν τα θέματα και τα στρατιωτόπια, γιατί χωρίς αυτό οι συνέπειες δεν εξηγούνται. Μετά δύο παράγραφοι: άμυνα, κοινωνία.
Η βάση. Στρατιωτικές μονάδες εγκαταστάθηκαν μόνιμα και οι περιοχές τους έγιναν διοικητικές περιφέρειες υπό τον στρατηγό. Οι στρατιώτες είχαν στρατιωτόπια και από αυτά συντηρούσαν άλογο και οπλισμό.
Η άμυνα. Οι μισθοφόροι εξέλιπαν. Ο στρατιώτης-αγρότης πολεμούσε με αυταπάρνηση, γιατί υπερασπιζόταν ταυτόχρονα τη δική του γη.
Η κοινωνία. Ενισχύθηκε η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία, και επειδή οι μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στις επιδρομές και η γη τους πέρασε σε ακτήμονες και μικροϊδιοκτήτες. Οι ελεύθεροι αγρότες, σε εύρωστες κοινότητες χωριών, έγιναν η πιο δυναμική τάξη. Κλείσε με τη λέξη που ζητά η ερώτηση: η κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά.
Παράδειγμα 2
«Από τότε που η βασιλεία των Ρωμαίων ακρωτηριάστηκε σε Ανατολή και Δύση, από τα χρόνια του Ηρακλείου του Λίβυου, όσοι βασίλεψαν μετά από αυτόν, μη έχοντας πού και πώς να ασκήσουν την εξουσία τους, μοίρασαν σε μικρά τμήματα και τη διοίκησή τους και τα στρατιωτικά σώματα· και κυρίως εξελληνίστηκαν και άφησαν την πάτρια ρωμαϊκή γλώσσα.» — Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων, προοίμιο (10ος αι.), δική μας απόδοση. Ποιες δύο αλλαγές συνδέει ο συγγραφέας με τις απώλειες του 7ου αιώνα, και τι προσθέτει η ιστορική αφήγηση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος μιλά και πότε. Ένας αυτοκράτορας του 10ου αιώνα, τρεις αιώνες μετά. Κοιτάζει πίσω και εξηγεί πώς έφτασε το κράτος του να είναι όπως είναι.
Η πρώτη αλλαγή. «Μοίρασαν σε μικρά τμήματα τη διοίκηση και τα στρατιωτικά σώματα»: αυτά είναι τα θέματα. Η αιτία, κατά τον συγγραφέα, είναι ο ακρωτηριασμός της επικράτειας. Με λιγότερη γη, το κράτος οργανώθηκε σε μικρότερες μονάδες, όπου στρατός και διοίκηση ενώθηκαν.
Η δεύτερη αλλαγή. «Εξελληνίστηκαν και άφησαν την πάτρια ρωμαϊκή γλώσσα», δηλαδή τα λατινικά. Η αφήγηση εξηγεί γιατί: χωρίς τις ανατολικές επαρχίες, οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν Έλληνες ή ελληνόφωνοι. Ο τίτλος «βασιλεύς πιστός εν Χριστώ» είναι το επίσημο σημάδι.
Το συμπέρασμα. Η πηγή συνδέει και τις δύο αλλαγές με την ίδια αιτία, την απώλεια εδαφών. Η αφήγηση προσθέτει τις λεπτομέρειες που λείπουν: στρατιωτόπια, ελεύθεροι αγρότες, εθνολογική ομοιογένεια. Πρόσεξε και το «Λίβυος»: ο Ηράκλειος ήρθε από την Αφρική, όπου ο πατέρας του ήταν έξαρχος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια γλώσσα αντικατέστησαν τα ελληνικά ως επίσημη γλώσσα του κράτους, μετά το 630;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν τα θέματα, πώς από στρατιωτικές μονάδες έγιναν διοικητικές περιφέρειες και ποιος τα κυβερνούσε.
- Να περιγράφεις τον στρατιώτη-αγρότη και τα στρατιωτόπια, και να εξηγείς γιατί ο θεσμός ενίσχυσε τη μικρή και τη μεσαία ιδιοκτησία.
- Να αναγνωρίζεις τις αλλαγές στην κρατική μηχανή, με τον λογοθέτη του Γενικού και τον λογοθέτη του Δρόμου.
- Να εξηγείς τον εξελληνισμό του κράτους μετά το 630 και να τον τεκμηριώνεις με τον νέο αυτοκρατορικό τίτλο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.