Πετρέλαιο και υδρογονάνθρακες
Κλασματική απόσταξη και τι βγαίνει σε κάθε κλάσμα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.1, 2.2, 2.3
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη διαχωρίζει το πετρέλαιο.
- Να συνδέεις το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας με το σημείο βρασμού.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να γράφεις την πλήρη και την ατελή καύση υδρογονάνθρακα.
Ένα μείγμα, όχι μια ουσία
Το αργό πετρέλαιο δεν είναι χημική ένωση. Είναι μείγμα εκατοντάδων υδρογονανθράκων, από ένα άτομο άνθρακα ως πάνω από εβδομήντα.
Όλα τους είναι το ίδιο είδος μορίου: αλυσίδες άνθρακα με υδρογόνα. Διαφέρουν μόνο στο μήκος — και αυτό αρκεί, γιατί το μήκος καθορίζει το σημείο βρασμού.
Μεγαλύτερο μόριο σημαίνει μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής με τα γειτονικά μόρια, άρα ισχυρότερες δυνάμεις μεταξύ τους, άρα περισσότερη ενέργεια για να ξεκολλήσουν. Ο διαχωρισμός δεν είναι χημικός: είναι φυσικός, και το μόνο εργαλείο του είναι η θερμοκρασία.

Πυρόλυση
Η ζήτηση δεν ταιριάζει με την προσφορά. Η βενζίνη είναι το κλάσμα που θέλει ο κόσμος, αλλά το αργό πετρέλαιο δίνει πολύ περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα χρειάζονται.
Η πυρόλυση σπάει μεγάλα μόρια σε μικρότερα, με θερμότητα και καταλύτη:
Πρόσεξε ότι το ένα προϊόν είναι αλκάνιο και το άλλο αλκένιο. Δεν γίνεται αλλιώς: τα υδρογόνα του αρχικού μορίου δεν αρκούν για δύο κορεσμένα.
Αυτό είναι διπλό κέρδος, γιατί τα αλκένια είναι η πρώτη ύλη για τα πλαστικά.

Καύση
Πλήρης καύση, με αρκετό οξυγόνο — δίνει διοξείδιο του άνθρακα και νερό:
Ατελής καύση, με λίγο οξυγόνο — δίνει μονοξείδιο του άνθρακα ή και καθαρό άνθρακα:
Η διαφορά δεν είναι ακαδημαϊκή. Το είναι άχρωμο, άοσμο και θανατηφόρο: δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη περίπου φορές ισχυρότερα από το οξυγόνο, και δεν φεύγει.
Γι' αυτό μια σόμπα υγραερίου σε κλειστό δωμάτιο σκοτώνει. Όχι επειδή καταναλώνει το οξυγόνο — αλλά επειδή, μόλις το οξυγόνο λιγοστέψει, αρχίζει να παράγει .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί η βενζίνη βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία από το ντίζελ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο είναι το ίδιο είδος ουσίας: αλυσίδες υδρογονανθράκων. Δεν διαφέρουν χημικά.
Η βενζίνη έχει – άνθρακες, το ντίζελ –. Τα μόρια του ντίζελ είναι τριπλάσιου μήκους.
Μεγαλύτερο μόριο σημαίνει μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής, άρα ισχυρότερες δυνάμεις μεταξύ των μορίων.
Για να βράσει μια ουσία πρέπει τα μόρια να ξεκολλήσουν το ένα από το άλλο. Ισχυρότερες δυνάμεις σημαίνουν περισσότερη ενέργεια, άρα υψηλότερη θερμοκρασία.
Το ίδιο εξηγεί και την πυκνότητα και το ιξώδες. Ένα χαρακτηριστικό, το μήκος, καθορίζει τρεις ιδιότητες.
Παράδειγμα 2
Ισοστάθμισε την πλήρη καύση του βουτανίου,
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γράφω τα προϊόντα. Πλήρης καύση σημαίνει πάντα και .
Άνθρακες πρώτα: αριστερά, άρα .
Υδρογόνα: αριστερά, άρα .
Οξυγόνα τελευταία, γιατί εμφανίζονται και στα δύο προϊόντα:
άτομα, δηλαδή μόρια .
Για να φύγουν τα κλάσματα, διπλασιάζω τα πάντα:
Έλεγχος: άνθρακες ✓, υδρογόνα ✓, οξυγόνα ✓
Παράδειγμα 3
Από με πυρόλυση παίρνουμε . Τι άλλο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισοζύγιο ατόμων. Άνθρακες: . Υδρογόνα: .
Το δεύτερο προϊόν είναι .
Είναι αλκένιο. Για αλκάνιο τεσσάρων ανθράκων θα χρειαζόταν — δύο υδρογόνα που δεν υπάρχουν.
Γιατί πάντα βγαίνει ένα αλκένιο. Το αρχικό μόριο είχε τα υδρογόνα ενός κορεσμένου μορίου. Κόβοντάς το σε δύο, δημιουργούνται δύο νέα άκρα που θα ήθελαν από ένα υδρογόνο το καθένα.
Δεν υπάρχουν, οπότε το ένα κομμάτι κλείνει έναν διπλό δεσμό — και ακριβώς αυτό το αλκένιο είναι που θα γίνει πλαστικό.
Παράδειγμα 4
Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα είναι τόσο επικίνδυνο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράγεται από ατελή καύση: όταν το οξυγόνο δεν επαρκεί, ο άνθρακας δεν προλαβαίνει να πάρει δύο άτομα.
Δεν γίνεται αντιληπτό. Είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο — κανένα από τα αισθητήριά μας δεν το πιάνει.
Δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη περίπου φορές ισχυρότερα από το οξυγόνο, και δεν αποδεσμεύεται εύκολα.
Το αίμα σταματά να μεταφέρει οξυγόνο, παρόλο που οι πνεύμονες λειτουργούν κανονικά.
Το ύπουλο σημείο. Τα συμπτώματα — πονοκέφαλος, ζάλη, υπνηλία — μοιάζουν με κόπωση.
Το θύμα συνήθως αποκοιμιέται. Γι' αυτό κάθε συσκευή καύσης χρειάζεται εξαερισμό, και γι' αυτό υπάρχουν ανιχνευτές : είναι το μόνο αισθητήριο που το πιάνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποια μέθοδο διαχωρίζεται το αργό πετρέλαιο στα κλάσματά του;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη διαχωρίζει το πετρέλαιο.
- Να συνδέεις το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας με το σημείο βρασμού.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να γράφεις την πλήρη και την ατελή καύση υδρογονάνθρακα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.