Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αλκένια και αλκίνια

Ο διπλός και ο τριπλός δεσμός: προσθήκη, πολυμερισμός, αιθένιο και ακετυλένιο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.5, 2.6

Θα μάθεις να

  1. Να γράφεις τους γενικούς τύπους των αλκενίων και των αλκινίων και να ονομάζεις τα πρώτα μέλη τους.
  2. Να περιγράφεις πώς παρασκευάζεται το αιθένιο και να γράφεις τις αντιδράσεις του όξινου υδρογόνου του αιθινίου.
  3. Να γράφεις τις αντιδράσεις προσθήκης, και με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
  4. Να εξηγείς τον πολυμερισμό προσθήκης και να λύνεις στοιχειομετρικά προβλήματα με καύση και προσθήκη.

Ένας δεσμός παραπάνω

Τα αλκάνια είναι κορεσμένα: κάθε άνθρακας έχει τέσσερις απλούς δεσμούς, και δεν χωράει άλλο υδρογόνο. Αν δύο γειτονικοί άνθρακες μοιραστούν δύο ζεύγη ηλεκτρονίων αντί για ένα, παίρνεις ένα αλκένιο. Αν μοιραστούν τρία, ένα αλκίνιο. Και τα δύο είναι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες: έχουν χώρο για να δεχτούν κι άλλα άτομα.

Ομόλογη σειράΔεσμόςΓενικός τύποςΚατάληξηΠρώτο μέλος
αλκάνιααπλόςCνH2ν+2\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu+2}-άνιομεθάνιο, CH4\text{CH}_4
αλκένιαένας διπλόςCνH2ν\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu}, ν≥2\nu \geq 2-ένιοαιθένιο, CH2=CH2\text{CH}_2{=}\text{CH}_2
αλκίνιαένας τριπλόςCνH2ν−2\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu-2}, ν≥2\nu \geq 2-ίνιοαιθίνιο, HC≡CH\text{HC}{\equiv}\text{CH}

Κάθε επιπλέον δεσμός ανάμεσα σε άνθρακες «τρώει» δύο υδρογόνα. Γι' αυτό το ν≥2\nu \geq 2: για διπλό δεσμό χρειάζονται δύο άνθρακες.

Τέσσερις άνθρακες, τρεις δεσμοί

Η αλυσίδα CH₃CH₂ μένει ίδια. Άλλαξε τον δεσμό στο άκρο της και δες πώς αλλάζουν το όνομα, ο τύπος και η συμπεριφορά.

Δεσμός

CH₃CH₂−CH₂−CH₃

Κατάληξη-άνιο

ΠαράδειγμαΒουτάνιο

ΤύποςCH₃CH₂CH₂CH₃ (C₄H₁₀)

Κορεσμένο. Δίνει κυρίως καύση και, με αλογόνα και φως, αντικατάσταση. Δεν αποχρωματίζει το διάλυμα βρωμίου.

Από τέσσερις άνθρακες και πάνω, ο διπλός ή ο τριπλός δεσμός μπορεί να είναι σε διαφορετική θέση, και ο αριθμός μπροστά στο όνομα τη λέει: CH3CH2CH=CH2\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}{=}\text{CH}_2 είναι το 1-βουτένιο, CH3CH=CHCH3\text{CH}_3\text{CH}{=}\text{CH}\text{CH}_3 το 2-βουτένιο. Η αρίθμηση ξεκινάει από το άκρο που είναι πιο κοντά στον πολλαπλό δεσμό.

Οι φυσικές ιδιότητες μοιάζουν με των αλκανίων: τα πρώτα αλκένια (C2\text{C}_2 ως C4\text{C}_4) είναι αέρια, και δεν διαλύονται στο νερό αλλά σε οργανικούς διαλύτες. Το μόριο του αιθενίου είναι επίπεδο· του αιθινίου ευθύγραμμο.

Αλκένια: το αιθένιο

Το αιθένιο ή αιθυλένιο, CH2=CH2\text{CH}_2{=}\text{CH}_2, είναι η πιο σημαντική πρώτη ύλη της πετροχημείας. Στη φύση είναι και φυτική ορμόνη: προκαλεί την ωρίμανση των φρούτων.

Πώς παρασκευάζεται:

  • στη βιομηχανία, με πυρόλυση των αλκανίων του πετρελαίου
  • στο εργαστήριο, με αντιδράσεις απόσπασης: αφαιρείς ένα μόριο νερού από μια αλκοόλη (αφυδάτωση, με πυκνό θειικό οξύ και θέρμανση), ή ένα μόριο υδροχλωρίου από ένα αλκυλοχλωρίδιο (αφυδραλογόνωση, με αλκοολικό διάλυμα NaOH\text{NaOH})
CH3CH2OH→170 °CH2SO4CH2=CH2+H2O\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH} \xrightarrow[170\,°\text{C}]{\text{H}_2\text{SO}_4} \text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{H}_2\text{O}
CH3CH2Cl+NaOH→CH2=CH2+NaCl+H2O\text{CH}_3\text{CH}_2\text{Cl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}

Τις παρασκευές τις διαβάζεις για να καταλάβεις από πού έρχεται το αιθένιο· οι οδηγίες διδασκαλίας δεν ζητούν να απομνημονεύσεις τις αντιδράσεις τους.

Αντιδράσεις προσθήκης

Ο διπλός δεσμός είναι το σημείο όπου γίνονται όλα. Σπάει ο ένας από τους δύο δεσμούς, και κάθε άνθρακας δέχεται ένα νέο άτομο ή ομάδα:

ΠροσθήκηΑντίδραση με αιθένιοΠροϊόν
υδρογόνου (καταλύτης Ni\text{Ni}, Pt\text{Pt} ή Pd\text{Pd})CH2=CH2+H2→CH3CH3\text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{H}_2 \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_3αιθάνιο
αλογόνουCH2=CH2+Br2→CH2BrCH2Br\text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{Br}_2 \rightarrow \text{CH}_2\text{Br}\text{CH}_2\text{Br}1,2-διβρωμοαιθάνιο
υδραλογόνουCH2=CH2+HCl→CH3CH2Cl\text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{HCl} \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_2\text{Cl}χλωροαιθάνιο
νερού (όξινος καταλύτης, π.χ. H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4)CH2=CH2+H2O→CH3CH2OH\text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}αιθανόλη

Γενικά, CνH2ν+H2→CνH2ν+2\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu} + \text{H}_2 \rightarrow \text{C}_\nu\text{H}_{2\nu+2}: η υδρογόνωση κάνει ένα αλκένιο αλκάνιο με τους ίδιους άνθρακες.

Ο κανόνας του Markovnikov

Στο αιθένιο οι δύο άνθρακες είναι ίδιοι, άρα δεν έχει σημασία πού πάει το H\text{H} και πού το Cl\text{Cl}. Στο προπένιο, CH3CH=CH2\text{CH}_3\text{CH}{=}\text{CH}_2, δεν είναι ίδιοι, και θα μπορούσαν να βγουν δύο προϊόντα. Βγαίνει κυρίως το ένα:

CH3CH=CH2+HCl→CH3CHClCH3\text{CH}_3\text{CH}{=}\text{CH}_2 + \text{HCl} \rightarrow \text{CH}_3\text{CHCl}\text{CH}_3

Το κύριο προϊόν είναι το 2-χλωροπροπάνιο: το H\text{H} πήγε στο CH2\text{CH}_2, που είχε δύο υδρογόνα, και το Cl\text{Cl} στον μεσαίο άνθρακα.

Πολυμερισμός

Πολυμερισμός είναι η συνένωση πολλών μικρών μορίων, των μονομερών, σε ένα πολύ μεγάλο μόριο, το πολυμερές. Στα αλκένια ανοίγει ο διπλός δεσμός και τα μόρια ενώνονται σε αλυσίδα. Λέγεται πολυμερισμός προσθήκης:

ν CH2=CH2→(−CH2−CH2−)ν\nu\,\text{CH}_2{=}\text{CH}_2 \rightarrow (-\text{CH}_2-\text{CH}_2-)_\nu
ΜονομερέςΠολυμερέςΧρήσεις
αιθένιο, CH2=CH2\text{CH}_2{=}\text{CH}_2πολυαιθυλένιο (PE)σακούλες, πλαστικά δοχεία
προπένιο, CH2=CHCH3\text{CH}_2{=}\text{CH}\text{CH}_3πολυπροπυλένιο (PP)σχοινιά, δοχεία τροφίμων
βινυλοχλωρίδιο, CH2=CHCl\text{CH}_2{=}\text{CH}\text{Cl}πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC)σωλήνες
στυρόλιοπολυστυρόλιοδιογκωμένο μονωτικό

Καύση

Όπως κάθε υδρογονάνθρακας, ένα αλκένιο καίγεται πλήρως σε διοξείδιο του άνθρακα και νερό:

CνH2ν+3ν2O2→ν CO2+ν H2O\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu} + \frac{3\nu}{2}\text{O}_2 \rightarrow \nu\,\text{CO}_2 + \nu\,\text{H}_2\text{O}

Πρόσεξε ότι τα mol CO2\text{CO}_2 και H2O\text{H}_2\text{O} βγαίνουν ίσα. Για το αιθένιο: C2H4+3O2→2CO2+2H2O\text{C}_2\text{H}_4 + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}.

Αλκίνια: το αιθίνιο

Το αιθίνιο ή ακετυλένιο, HC≡CH\text{HC}{\equiv}\text{CH}, είναι άχρωμο, άοσμο αέριο, ελάχιστα διαλυτό στο νερό.

Προσθήκη σε δύο στάδια

Ο τριπλός δεσμός δέχεται προσθήκη δύο φορές: πρώτα γίνεται διπλός, μετά απλός. Το υδρογόνο προστίθεται με καταλύτη Pt\text{Pt}, Pd\text{Pd} ή Ni\text{Ni}:

HC≡CH→+H2CH2=CH2→+H2CH3CH3\text{HC}{\equiv}\text{CH} \xrightarrow{+\text{H}_2} \text{CH}_2{=}\text{CH}_2 \xrightarrow{+\text{H}_2} \text{CH}_3\text{CH}_3

Με το βρώμιο, δύο μόρια Br2\text{Br}_2 δίνουν 1,1,2,2-τετραβρωμοαιθάνιο:

HC≡CH→+Br2CHBr=CHBr→+Br2CHBr2CHBr2\text{HC}{\equiv}\text{CH} \xrightarrow{+\text{Br}_2} \text{CHBr}{=}\text{CHBr} \xrightarrow{+\text{Br}_2} \text{CHBr}_2\text{CHBr}_2

Με το υδροχλώριο:

HC≡CH→+HClCH2=CHCl→+HClCH3CHCl2\text{HC}{\equiv}\text{CH} \xrightarrow{+\text{HCl}} \text{CH}_2{=}\text{CHCl} \xrightarrow{+\text{HCl}} \text{CH}_3\text{CHCl}_2

Το ενδιάμεσο, το βινυλοχλωρίδιο, μπορεί να απομονωθεί: είναι το μονομερές του PVC. Η δεύτερη προσθήκη ακολουθεί τον κανόνα του Markovnikov: στο CH2=CHCl\text{CH}_2{=}\text{CHCl} το H\text{H} πηγαίνει στο CH2\text{CH}_2, που έχει τα περισσότερα υδρογόνα, και το Cl\text{Cl} στον άνθρακα που έχει ήδη χλώριο. Γι' αυτό τα δύο Cl\text{Cl} καταλήγουν στον ίδιο άνθρακα: 1,1-διχλωροαιθάνιο.

Όξινα υδρογόνα και καύση

Τα υδρογόνα που είναι δεμένα σε άνθρακα του τριπλού δεσμού είναι ευκίνητα: αντικαθίστανται από άτομα μετάλλων και δίνουν ακετυλενίδια. Με νάτριο, για παράδειγμα:

HC≡CH+Na→HC≡CNa+12H2\text{HC}{\equiv}\text{CH} + \text{Na} \rightarrow \text{HC}{\equiv}\text{CNa} + \tfrac{1}{2}\text{H}_2

Το προϊόν είναι το μονονάτριο ακετυλενίδιο· με δεύτερο άτομο νατρίου αντικαθίσταται και το άλλο υδρογόνο και βγαίνει το δινάτριο ακετυλενίδιο, NaC≡CNa\text{NaC}{\equiv}\text{CNa}. Ακετυλενίδιο είναι και το ανθρακασβέστιο, CaC2\text{CaC}_2. Τα αλκάνια και τα αλκένια δεν δίνουν τέτοιες αντιδράσεις.

Η πλήρης καύση του ακετυλενίου με οξυγόνο δίνει την οξυακετυλενική φλόγα, περίπου στους 3000°C3000°\text{C}, που κόβει και συγκολλά μέταλλα:

2HC≡CH+5O2→4CO2+2H2O2\text{HC}{\equiv}\text{CH} + 5\text{O}_2 \rightarrow 4\text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποιος υδρογονάνθρακας είναι ο C5H10\text{C}_5\text{H}_{10}, και ποιος ο C5H8\text{C}_5\text{H}_8;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ποιο είναι το κύριο προϊόν της προσθήκης νερού στο προπένιο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αιθένιο υδρογονώνεται πλήρως, και το αιθάνιο που παράγεται καίγεται. Βγαίνουν 8,968{,}96 L CO2\text{CO}_2 σε STP. Πόση ήταν η μάζα του αιθενίου; (C=12\text{C} = 12, H=1\text{H} = 1)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

2,242{,}24 L αερίου αλκενίου σε STP καίγονται πλήρως και δίνουν 8,88{,}8 g CO2\text{CO}_2. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος του; (C=12\text{C} = 12, O=16\text{O} = 16)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Πώς φτιάχνεις PVC ξεκινώντας από ακετυλένιο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος είναι ο γενικός τύπος των αλκινίων;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποιος είναι ο μοριακός τύπος του αλκενίου με 33 άτομα άνθρακα, και πώς λέγεται;

Τα κατάφερες;

  • Να γράφεις τους γενικούς τύπους των αλκενίων και των αλκινίων και να ονομάζεις τα πρώτα μέλη τους.
  • Να περιγράφεις πώς παρασκευάζεται το αιθένιο και να γράφεις τις αντιδράσεις του όξινου υδρογόνου του αιθινίου.
  • Να γράφεις τις αντιδράσεις προσθήκης, και με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
  • Να εξηγείς τον πολυμερισμό προσθήκης και να λύνεις στοιχειομετρικά προβλήματα με καύση και προσθήκη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;