Αλκοόλες, φαινόλες και αιθέρες
Μία ομάδα -OH αλλάζει εντελώς τη συμπεριφορά ενός μορίου.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §3.1, 3.2, 3.3
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τη χαρακτηριστική ομάδα υδροξυλίου και να ονομάζεις αλκοόλες.
- Να εξηγείς γιατί οι αλκοόλες βράζουν πολύ ψηλότερα από τα αντίστοιχα αλκάνια.
- Να ξεχωρίζεις πρωτοταγείς, δευτεροταγείς και τριτοταγείς αλκοόλες.
- Να γράφεις την οξείδωση και την αφυδάτωση μιας αλκοόλης.
Η αλυσίδα είναι το σκηνικό, η ομάδα ο πρωταγωνιστής
Ως τώρα όλα τα μόρια ήταν αλυσίδες άνθρακα με υδρογόνα, και το μόνο που άλλαζε ήταν το μήκος. Από εδώ και πέρα αλλάζει κάτι πολύ πιο δραστικό: μια μικρή ομάδα ατόμων κολλάει στην άκρη της αλυσίδας.
Αυτή η ομάδα λέγεται χαρακτηριστική ομάδα, και καθορίζει σχεδόν τα πάντα: το όνομα, το σημείο βρασμού, τη διαλυτότητα, το με τι αντιδρά η ένωση. Η αλυσίδα από πίσω είναι σκηνικό.
Γιατί οι αλκοόλες βράζουν τόσο ψηλά
Σύγκρινε δύο μόρια σχεδόν ίδιου μεγέθους:
| Ένωση | Μοριακή μάζα | Σημείο βρασμού |
|---|---|---|
| Προπάνιο, | C | |
| Αιθανόλη, | C |
Ίδιο μέγεθος, βαθμοί διαφορά. Το μέγεθος δεν το εξηγεί.
Ο αιθέρας το επιβεβαιώνει από την ανάποδη: έχει κι αυτός οξυγόνο, αλλά όχι υδρογόνο πάνω του. Δεν μπορεί να δώσει δεσμό υδρογόνου, και ο διαιθυλαιθέρας βράζει στους C — κοντά σε αλκάνιο, μακριά από αλκοόλη.
Πρωτοταγείς, δευτεροταγείς, τριτοταγείς
Η ταξινόμηση εξαρτάται από πόσους άλλους άνθρακες έχει ο άνθρακας που κρατάει το υδροξύλιο:
- Πρωτοταγής: έναν γειτονικό άνθρακα (ή κανέναν).
- Δευτεροταγής: δύο.
- Τριτοταγής: τρεις.
Δεν είναι ταξινόμηση για την ταξινόμηση. Καθορίζει τι δίνει η οξείδωση:
πρωτοταγής → αλδεΰδη → οξύ
δευτεροταγής → κετόνη
Η τριτοταγής δεν οξειδώνεται στις συνήθεις συνθήκες: ο άνθρακας του υδροξυλίου δεν έχει υδρογόνο για να χάσει.
Αφυδάτωση
Με πυκνό θειικό οξύ και θέρμανση, η αλκοόλη χάνει νερό και δίνει αλκένιο:
Είναι αντίδραση απόσπασης: φεύγει το από τον έναν άνθρακα και ένα από τον διπλανό, και στη θέση τους κλείνει διπλός δεσμός.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί η αιθανόλη βράζει στους C και το προπάνιο στους C, με σχεδόν ίδια μοριακή μάζα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το μέγεθος δεν το εξηγεί. Οι μοριακές μάζες είναι και — πρακτικά ίδιες.
Η αιθανόλη έχει ομάδα . Το οξυγόνο τραβάει τα ηλεκτρόνια, αφήνοντας το υδρογόνο μερικώς θετικό.
Αυτό το υδρογόνο έλκεται από το οξυγόνο γειτονικού μορίου: δεσμός υδρογόνου. Τα μόρια κολλάνε μεταξύ τους.
Το προπάνιο έχει μόνο ασθενείς δυνάμεις διασποράς.
Η επαλήθευση είναι ο αιθέρας: έχει οξυγόνο αλλά χωρίς υδρογόνο πάνω του, άρα δεν δίνει δεσμούς υδρογόνου — και βράζει στους C, πολύ πιο κοντά στο αλκάνιο. Το οξυγόνο από μόνο του δεν αρκεί· χρειάζεται το .
Παράδειγμα 2
Η 2-προπανόλη οξειδώνεται. Τι δίνει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταξινομώ πρώτα. Το υδροξύλιο βρίσκεται στον δεύτερο άνθρακα των τριών.
Ο άνθρακας αυτός συνδέεται με δύο άλλους άνθρακες, άρα η αλκοόλη είναι δευτεροταγής.
Οι δευτεροταγείς δίνουν κετόνη:
Το προϊόν είναι η προπανόνη, γνωστή ως ακετόνη.
Αν ήταν 1-προπανόλη — πρωτοταγής — θα έδινε πρώτα προπανάλη και, με περίσσεια οξειδωτικού, προπανικό οξύ.
Η θέση ενός και μόνο υδροξυλίου αλλάζει το προϊόν από κετόνη σε οξύ.
Παράδειγμα 3
Γιατί η φαινόλη είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά όχι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και οι δύο έχουν και μπορούν θεωρητικά να δώσουν το υδρογόνο ως .
Το ζήτημα είναι τι μένει πίσω. Στην αιθανόλη μένει ιόν με το αρνητικό φορτίο συγκεντρωμένο στο οξυγόνο — ασταθές.
Στη φαινόλη το οξυγόνο είναι δεμένο σε βενζολικό δαχτυλίδι. Το φορτίο απλώνεται σε όλο το δαχτυλίδι, οπότε το ιόν είναι πολύ σταθερότερο.
Σταθερότερο προϊόν σημαίνει ότι η αποβολή του γίνεται ευκολότερα, άρα ισχυρότερο οξύ.
Η ίδια ομάδα, διαφορετικό περιβάλλον, άλλη συμπεριφορά. Η χαρακτηριστική ομάδα κυριαρχεί, αλλά το υπόλοιπο μόριο δεν είναι πάντα αδιάφορο.
Παράδειγμα 4
Αφυδατώνεται η 1-βουτανόλη. Ποιο αλκένιο προκύπτει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι φεύγει: το από τον πρώτο άνθρακα και ένα από τον διπλανό — τον δεύτερο.
Στη θέση τους κλείνει διπλός δεσμός ανάμεσα στον πρώτο και τον δεύτερο άνθρακα.
Το προϊόν είναι το 1-βουτένιο.
Έλεγχος ατόμων. Αριστερά , δεξιά : άνθρακες ✓, υδρογόνα ✓, οξυγόνα ✓
Και μια παρατήρηση: η αφυδάτωση είναι ακριβώς η αντίστροφη της προσθήκης νερού σε αλκένιο. Οι δύο αντιδράσεις είναι η ίδια ισορροπία, σπρωγμένη προς διαφορετική κατεύθυνση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι η χαρακτηριστική ομάδα των αλκοολών;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τη χαρακτηριστική ομάδα υδροξυλίου και να ονομάζεις αλκοόλες.
- Να εξηγείς γιατί οι αλκοόλες βράζουν πολύ ψηλότερα από τα αντίστοιχα αλκάνια.
- Να ξεχωρίζεις πρωτοταγείς, δευτεροταγείς και τριτοταγείς αλκοόλες.
- Να γράφεις την οξείδωση και την αφυδάτωση μιας αλκοόλης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.