Καρβονυλικές ενώσεις
Αλδεΰδες και κετόνες: ίδια ομάδα, διαφορετική θέση.
26 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις την καρβονυλική ομάδα και να ξεχωρίζεις αλδεΰδη από κετόνη.
- Να ονομάζεις αλδεΰδες και κετόνες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να εξηγείς γιατί μόνο οι αλδεΰδες οξειδώνονται εύκολα.
- Να περιγράφεις τις δοκιμές Fehling και Tollens και τι ανιχνεύουν.
Μία ομάδα, δύο θέσεις
Η καρβονυλική ομάδα είναι ένας άνθρακας με διπλό δεσμό σε οξυγόνο:
Και εδώ συμβαίνει κάτι που δεν είχαμε ξαναδεί: η ίδια ομάδα δίνει δύο διαφορετικές οικογένειες ενώσεων, ανάλογα με το πού βρίσκεται στην αλυσίδα.
- Στην άκρη της αλυσίδας, με ένα υδρογόνο δίπλα: αλδεΰδη.
- Ενδιάμεσα, με άνθρακες και από τις δύο πλευρές: κετόνη.
Οι δοκιμές
Επειδή μόνο η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα, μπορούμε να τη διακρίνουμε από την κετόνη με ένα ήπιο οξειδωτικό.
Αντιδραστήριο Fehling: γαλάζιο διάλυμα χαλκού. Με αλδεΰδη δίνει κεραμέρυθρο ίζημα . Με κετόνη, τίποτα.

Αντιδραστήριο Tollens: διάλυμα αργύρου. Με αλδεΰδη ο άργυρος αποτίθεται ως καθρέφτης στο τοίχωμα του σωλήνα. Με κετόνη, τίποτα.
Το «κάτοπτρο του αργύρου» δεν είναι απλώς εντυπωσιακό: είναι η αρχική βιομηχανική μέθοδος κατασκευής καθρεφτών.

Γιατί το καρβονύλιο είναι δραστικό
Ο διπλός δεσμός δεν μοιάζει με τον . Το οξυγόνο είναι πολύ πιο ηλεκτραρνητικό από τον άνθρακα, οπότε τραβάει τα ηλεκτρόνια προς το μέρος του.
Το αποτέλεσμα είναι ένας δεσμός πολωμένος: ο άνθρακας μένει μερικώς θετικός και το οξυγόνο μερικώς αρνητικό. Ο θετικός άνθρακας είναι ανοιχτή πρόσκληση για οτιδήποτε φέρνει ηλεκτρόνια.
Γι' αυτό οι καρβονυλικές ενώσεις δίνουν αντιδράσεις προσθήκης, όπως τα αλκένια — αλλά με προβλέψιμο προσανατολισμό, γιατί ο δεσμός έχει πρόσημα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην προπανάλη και την προπανόνη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ίδιος μοριακός τύπος: και οι δύο είναι . Είναι ισομερή.
Προπανάλη: η καρβονυλική ομάδα στην άκρη.
— ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει ένα .
Προπανόνη: η ομάδα στη μέση.
— ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει δύο μεθύλια.
Πώς τις ξεχωρίζεις στο εργαστήριο. Με Fehling: η προπανάλη δίνει κεραμέρυθρο ίζημα, η προπανόνη αφήνει το διάλυμα γαλάζιο.
Ένα υδρογόνο διαφορά στη θέση — και μια δοκιμή που το δείχνει με χρώμα.
Παράδειγμα 2
Η 1-βουτανόλη οξειδώνεται με περίσσεια οξειδωτικού. Ποια είναι τα προϊόντα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταξινόμηση: το υδροξύλιο στον πρώτο άνθρακα, άρα πρωτοταγής αλκοόλη.
Πρώτο στάδιο: δίνει αλδεΰδη.
— βουτανάλη
Δεύτερο στάδιο: η αλδεΰδη οξειδώνεται περαιτέρω.
— βουτανικό οξύ
Γιατί «με περίσσεια». Με ελεγχόμενη ποσότητα οξειδωτικού και απόσταξη της αλδεΰδης μόλις σχηματιστεί, μπορείς να σταματήσεις στο πρώτο στάδιο.
Με περίσσεια, η αλδεΰδη δεν προλαβαίνει να ξεφύγει: οξειδώνεται αμέσως σε οξύ.
Παράδειγμα 3
Γιατί η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα και η κετόνη όχι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κοιτάω τον καρβονυλικό άνθρακα. Στην αλδεΰδη κρατάει: το οξυγόνο με διπλό δεσμό, μία αλυσίδα, και ένα υδρογόνο.
Στην κετόνη κρατάει: το οξυγόνο, και δύο αλυσίδες. Κανένα υδρογόνο.
Η οξείδωση εδώ σημαίνει αντικατάσταση ενός υδρογόνου του καρβονυλικού άνθρακα με .
Στην αλδεΰδη υπάρχει υποψήφιο. Στην κετόνη δεν υπάρχει.
Τι θα χρειαζόταν για να οξειδωθεί η κετόνη. Να σπάσει ένας δεσμός — πολύ ισχυρότερος από έναν .
Γίνεται, αλλά απαιτεί βίαιες συνθήκες και δίνει μείγμα μικρότερων οξέων. Δεν είναι χρήσιμη αντίδραση, και γι' αυτό η διάκριση των δύο με ήπιο οξειδωτικό δουλεύει τόσο καθαρά.
Παράδειγμα 4
Άγνωστο υγρό με τύπο δεν δίνει ίζημα με Fehling. Τι είναι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο τύπος επιτρέπει και τα δύο: αλδεΰδη ή κετόνη με τέσσερις άνθρακες.
Το αρνητικό Fehling αποκλείει την αλδεΰδη: αν ήταν βουτανάλη, θα είχε δώσει κεραμέρυθρο ίζημα.
Άρα είναι κετόνη. Με τέσσερις άνθρακες, η μόνη δυνατή είναι η βουτανόνη, .
Γιατί μόνο μία. Η καρβονυλική ομάδα πρέπει να είναι εσωτερική, άρα στον δεύτερο ή στον τρίτο άνθρακα.
Οι δύο θέσεις όμως δίνουν το ίδιο μόριο, μετρημένο από την άλλη άκρη. Μία κετόνη, ένα όνομα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χαρακτηριστική ομάδα έχουν κοινή οι αλδεΰδες και οι κετόνες;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις την καρβονυλική ομάδα και να ξεχωρίζεις αλδεΰδη από κετόνη.
- Να ονομάζεις αλδεΰδες και κετόνες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να εξηγείς γιατί μόνο οι αλδεΰδες οξειδώνονται εύκολα.
- Να περιγράφεις τις δοκιμές Fehling και Tollens και τι ανιχνεύουν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.