Μετάβαση στο περιεχόμενο

Καρβονυλικές ενώσεις

Αλδεΰδες και κετόνες: ίδια ομάδα, διαφορετική θέση.

26 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις την καρβονυλική ομάδα και να ξεχωρίζεις αλδεΰδη από κετόνη.
  2. Να ονομάζεις αλδεΰδες και κετόνες με τους κανόνες της IUPAC.
  3. Να εξηγείς γιατί μόνο οι αλδεΰδες οξειδώνονται εύκολα.
  4. Να περιγράφεις τις δοκιμές Fehling και Tollens και τι ανιχνεύουν.

Μία ομάδα, δύο θέσεις

Η καρβονυλική ομάδα είναι ένας άνθρακας με διπλό δεσμό σε οξυγόνο:

C=O\text{C}{=}\text{O}

Και εδώ συμβαίνει κάτι που δεν είχαμε ξαναδεί: η ίδια ομάδα δίνει δύο διαφορετικές οικογένειες ενώσεων, ανάλογα με το πού βρίσκεται στην αλυσίδα.

  • Στην άκρη της αλυσίδας, με ένα υδρογόνο δίπλα: αλδεΰδη.
  • Ενδιάμεσα, με άνθρακες και από τις δύο πλευρές: κετόνη.

Άκρη ή μέση

Η ίδια καρβονυλική ομάδα. Δες πώς η θέση της αλλάζει το όνομα, το παράδειγμα και — κυρίως — τη δραστικότητα.

Χαρακτηριστική ομάδα

CH₃−CHO

Κατάληξη-άλη

ΠαράδειγμαΑιθανάλη

ΤύποςCH₃CHO

Στην άκρη της αλυσίδας. Ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει ένα υδρογόνο — και αυτό το υδρογόνο είναι που της επιτρέπει να οξειδωθεί σε οξύ.

Οι δοκιμές

Επειδή μόνο η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα, μπορούμε να τη διακρίνουμε από την κετόνη με ένα ήπιο οξειδωτικό.

Αντιδραστήριο Fehling: γαλάζιο διάλυμα χαλκού. Με αλδεΰδη δίνει κεραμέρυθρο ίζημα Cu2O\text{Cu}_2\text{O}. Με κετόνη, τίποτα.

Τρεις φωτογραφίες του ίδιου δοκιμαστικού σωλήνα πάνω από ηλεκτρική εστία: στην πρώτη το υγρό είναι μπλε πάνω και κίτρινο κάτω, στη δεύτερη πορτοκαλί, στην τρίτη κεραμιδί.
Αντιδραστήριο Fehling με λίγο μέλι, καθώς θερμαίνεται. Η γλυκόζη του μελιού έχει αλδεϋδική ομάδα: το γαλάζιο χρώμα του χαλκού χάνεται και σχηματίζεται κεραμέρυθρο ίζημα Cu₂O.Φωτογραφία: Robinamadiadrien-lfv · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Αντιδραστήριο Tollens: διάλυμα αργύρου. Με αλδεΰδη ο άργυρος αποτίθεται ως καθρέφτης στο τοίχωμα του σωλήνα. Με κετόνη, τίποτα.

Το «κάτοπτρο του αργύρου» δεν είναι απλώς εντυπωσιακό: είναι η αρχική βιομηχανική μέθοδος κατασκευής καθρεφτών.

Δοκιμαστικός σωλήνας που γυαλίζει σαν καθρέφτης, γιατί το εσωτερικό του τοίχωμα είναι επιστρωμένο με ασημένιο στρώμα.
Το κάτοπτρο του αργύρου. Η αλδεΰδη ανάγει τα ιόντα αργύρου του αντιδραστηρίου Tollens σε μεταλλικό άργυρο, που απλώνεται σαν λεπτό στρώμα στο τοίχωμα. Με κετόνη ο σωλήνας θα έμενε διάφανος.Φωτογραφία: Tmv23 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Γιατί το καρβονύλιο είναι δραστικό

Ο διπλός δεσμός C=O\text{C}{=}\text{O} δεν μοιάζει με τον C=C\text{C}{=}\text{C}. Το οξυγόνο είναι πολύ πιο ηλεκτραρνητικό από τον άνθρακα, οπότε τραβάει τα ηλεκτρόνια προς το μέρος του.

Το αποτέλεσμα είναι ένας δεσμός πολωμένος: ο άνθρακας μένει μερικώς θετικός και το οξυγόνο μερικώς αρνητικό. Ο θετικός άνθρακας είναι ανοιχτή πρόσκληση για οτιδήποτε φέρνει ηλεκτρόνια.

Γι' αυτό οι καρβονυλικές ενώσεις δίνουν αντιδράσεις προσθήκης, όπως τα αλκένια — αλλά με προβλέψιμο προσανατολισμό, γιατί ο δεσμός έχει πρόσημα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην προπανάλη και την προπανόνη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η 1-βουτανόλη οξειδώνεται με περίσσεια οξειδωτικού. Ποια είναι τα προϊόντα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Γιατί η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα και η κετόνη όχι;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Άγνωστο υγρό με τύπο C4H8O\text{C}_4\text{H}_8\text{O} δεν δίνει ίζημα με Fehling. Τι είναι;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η δομική διαφορά αλδεΰδης και κετόνης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια χαρακτηριστική ομάδα έχουν κοινή οι αλδεΰδες και οι κετόνες;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις την καρβονυλική ομάδα και να ξεχωρίζεις αλδεΰδη από κετόνη.
  • Να ονομάζεις αλδεΰδες και κετόνες με τους κανόνες της IUPAC.
  • Να εξηγείς γιατί μόνο οι αλδεΰδες οξειδώνονται εύκολα.
  • Να περιγράφεις τις δοκιμές Fehling και Tollens και τι ανιχνεύουν.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;