Μετάβαση στο περιεχόμενο

Καρβοξυλικά οξέα

Από το ξίδι στα λιπαρά οξέα — και γιατί είναι οξέα.

27 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §4.1

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις την καρβοξυλική ομάδα και να ονομάζεις οξέα.
  2. Να εξηγείς γιατί τα καρβοξυλικά οξέα είναι οξέα ενώ οι αλκοόλες όχι.
  3. Να γράφεις την αντίδραση εστεροποίησης και να ονομάζεις τον εστέρα.
  4. Να συνδέεις τα λιπαρά οξέα με τα λίπη και τα σαπούνια.

Δύο ομάδες σε μία

Η καρβοξυλική ομάδα −COOH-\text{COOH} είναι καρβονύλιο και υδροξύλιο πάνω στον ίδιο άνθρακα.

Και δεν συμπεριφέρεται σαν το άθροισμά τους. Η γειτνίαση αλλάζει και τα δύο: το μόριο γίνεται οξύ, κάτι που καμία αλκοόλη και καμία αλδεΰδη δεν είναι.

Η διαδρομή της οξείδωσης

Οι τρεις σταθμοί, από αριστερά προς τα δεξιά. Κάθε βήμα προσθέτει οξυγόνο στον ίδιο άνθρακα — και στο τέλος εμφανίζεται η οξύτητα.

Στάδιο οξείδωσης

CH₃−CH₂OH

Κατάληξη-όλη

ΠαράδειγμαΑιθανόλη

ΤύποςCH₃CH₂OH

Ουδέτερη. Το υδρογόνο του υδροξυλίου δεν φεύγει, γιατί το ιόν που θα έμενε είναι ασταθές.

Γιατί είναι οξύ

Η αλκοόλη και το καρβοξυλικό οξύ έχουν και τα δύο ένα υδρογόνο πάνω σε οξυγόνο. Μόνο το δεύτερο το δίνει εύκολα ως H+\text{H}^+.

Τα καρβοξυλικά οξέα είναι πάντως ασθενή: σε υδατικό διάλυμα ιοντίζεται μικρό μόνο ποσοστό τους.

CH3COOH⇌CH3COO−+H+\text{CH}_3\text{COOH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{H}^+

Το διπλό βέλος δεν είναι διακοσμητικό: η αντίδραση είναι ισορροπία, και τα περισσότερα μόρια παραμένουν αδιάστατα.

Εστεροποίηση

Οξύ συν αλκοόλη δίνει εστέρα και νερό:

CH3COOH+CH3CH2OH⇌CH3COOCH2CH3⇌+H2O\begin{aligned} \text{CH}_3\text{COOH} + \text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH} &\rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COOCH}_2\text{CH}_3 \\ &\hphantom{{}\rightleftharpoons{}} + \text{H}_2\text{O} \end{aligned}

Το όνομα του εστέρα διαβάζεται σε δύο μέρη: από το οξύ το πρώτο, από την αλκοόλη το δεύτερο. Εδώ, αιθανικός αιθυλεστέρας.

Οι εστέρες είναι υπεύθυνοι για τις μυρωδιές των φρούτων. Το άρωμα της μπανάνας, του ανανά και της φράουλας είναι εστέρες — και είναι οι ίδιες ενώσεις που χρησιμοποιούνται ως τεχνητά αρώματα.

Λιπαρά οξέα και σαπούνια

Ένα λιπαρό οξύ είναι καρβοξυλικό οξύ με πολύ μακριά αλυσίδα — δεκάξι ή δεκαοκτώ άνθρακες. Το μόριο έχει δύο εντελώς διαφορετικά άκρα:

  • η μακριά αλυσίδα είναι υδρόφοβη, «φοβάται» το νερό αλλά αγαπάει τα λίπη
  • το καρβοξύλιο είναι υδρόφιλο, διαλύεται στο νερό

Ένα σαπούνι είναι το άλας ενός λιπαρού οξέος, και αυτή ακριβώς η διπλή φύση το κάνει να δουλεύει: οι αλυσίδες βυθίζονται στη λιπαρή βρομιά, τα καρβοξύλια μένουν στο νερό, και το σταγονίδιο λίπους απομακρύνεται τυλιγμένο σε μια σφαίρα από μόρια σαπουνιού.

Τα λίπη είναι εστέρες: λιπαρά οξέα ενωμένα με γλυκερίνη. Ο σαπωνοποιήσιμος δεσμός είναι εστερικός — και το σαπούνι φτιάχνεται ακριβώς σπάζοντάς τον με αλκάλι.

Κυβικές μπάρες σαπουνιού σε μπεζ χρώμα με ανάγλυφες σφραγίδες, και μία κομμένη που δείχνει πράσινο εσωτερικό· πίσω τους ένα κλαδί πεύκου.
Παραδοσιακά σαπούνια Χαλεπίου, από ελαιόλαδο και δαφνέλαιο. Φτιάχνονται βράζοντας τα λάδια με αλκάλι: οι εστερικοί δεσμοί των λιπών σπάνε, και τα λιπαρά οξέα γίνονται άλατα, δηλαδή σαπούνι.Φωτογραφία: Bernardpascal · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί το αιθανικό οξύ είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά ουδέτερη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Γράψε την εστεροποίηση μεθανικού οξέος με μεθανόλη

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πώς καθαρίζει το σαπούνι ένα λιπαρό λεκέ;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Άγνωστη ένωση C2H4O2\text{C}_2\text{H}_4\text{O}_2 αντιδρά με NaHCO3\text{NaHCO}_3 και εκλύει αέριο. Τι είναι;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί το αιθανικό οξύ είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά όχι;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια είναι η χαρακτηριστική ομάδα των καρβοξυλικών οξέων;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις την καρβοξυλική ομάδα και να ονομάζεις οξέα.
  • Να εξηγείς γιατί τα καρβοξυλικά οξέα είναι οξέα ενώ οι αλκοόλες όχι.
  • Να γράφεις την αντίδραση εστεροποίησης και να ονομάζεις τον εστέρα.
  • Να συνδέεις τα λιπαρά οξέα με τα λίπη και τα σαπούνια.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;