Μετάβαση στο περιεχόμενο

Βιομόρια

Υδατάνθρακες, λίπη, πρωτεΐνες: η χημεία της τροφής.

27 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §5.1, 5.2, 5.3

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τις τρεις μεγάλες κατηγορίες βιομορίων και τα δομικά τους στοιχεία.
  2. Να συνδέεις υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες με τις χαρακτηριστικές ομάδες που ήδη ξέρεις.
  3. Να εξηγείς τι είναι ο πεπτιδικός δεσμός και γιατί είναι εστέρας ή αμίδιο.
  4. Να ερμηνεύεις τη διαφορά κορεσμένων και ακόρεστων λιπαρών.

Τίποτα καινούργιο, όλα σε συνδυασμό

Τα μόρια της ζωής μοιάζουν τρομακτικά όταν τα πρωτοβλέπεις. Δεν περιέχουν όμως ούτε μία χαρακτηριστική ομάδα που να μην έχεις ήδη συναντήσει.

Η μόνη διαφορά είναι το μέγεθος και το ότι οι ομάδες συνυπάρχουν στο ίδιο μόριο.

Οι ομάδες πίσω από τα βιομόρια

Κάθε μεγάλη κατηγορία βιομορίων στηρίζεται σε μία ή δύο ομάδες που ήδη ξέρεις. Δες ποια είναι ποια.

Κατηγορία

Βιομόριο:−OH πολλά

Δεσμός-όζη

ΠαράδειγμαΓλυκόζη

Δομικά στοιχείαC₆H₁₂O₆

Πολλά υδροξύλια και ένα καρβονύλιο στο ίδιο μόριο. Τα υδροξύλια δίνουν δεσμούς υδρογόνου — γι' αυτό η ζάχαρη διαλύεται τόσο εύκολα στο νερό.

Υδατάνθρακες

Το όνομα προέρχεται από τον τύπο Cν(H2O)ν\text{C}_{\nu}(\text{H}_2\text{O})_{\nu}, που έμοιαζε με «άνθρακα ενυδατωμένο». Είναι παραπλανητικό — δεν υπάρχει νερό μέσα τους — αλλά έμεινε.

Η γλυκόζη, C6H12O6\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6, έχει πέντε υδροξύλια και ένα καρβονύλιο. Στο νερό κυκλώνεται, σχηματίζοντας εξαμελές δαχτυλίδι.

Δύο μονοσακχαρίτες ενώνονται με αποβολή νερού και δίνουν δισακχαρίτη — η ζάχαρη του τραπεζιού είναι γλυκόζη συν φρουκτόζη. Χιλιάδες μαζί δίνουν πολυσακχαρίτες: άμυλο, γλυκογόνο, κυτταρίνη.

Λίπη

Ένα τριγλυκερίδιο είναι εστέρας: τρία λιπαρά οξέα δεμένα στα τρία υδροξύλια της γλυκερίνης.

Η διαφορά ανάμεσα σε βούτυρο και ελαιόλαδο είναι ένας διπλός δεσμός:

ΚορεσμέναΑκόρεστα
Δεσμοίμόνο απλοίένας ή περισσότεροι διπλοί
Σχήμα αλυσίδαςευθείατσακισμένη στον διπλό δεσμό
Στοίβαγμα μορίωνσφιχτόχαλαρό
Σε θερμοκρασία δωματίουστερεάυγρά
Πηγήζωικάφυτικά

Η αιτία είναι καθαρά γεωμετρική. Ο διπλός δεσμός δεν επιτρέπει περιστροφή και δημιουργεί μόνιμο «τσάκισμα». Τσακισμένα μόρια δεν στοιβάζονται σφιχτά, οπότε οι δυνάμεις μεταξύ τους είναι ασθενέστερες — και η ουσία λιώνει χαμηλότερα.

Πρωτεΐνες

Ένα αμινοξύ έχει δύο χαρακτηριστικές ομάδες στο ίδιο μόριο: αμινομάδα −NH2-\text{NH}_2 και καρβοξύλιο −COOH-\text{COOH}.

Δύο αμινοξέα ενώνονται με αποβολή νερού: το καρβοξύλιο του ενός με την αμινομάδα του άλλου. Ο δεσμός που προκύπτει, −CO−NH−-\text{CO}-\text{NH}-, λέγεται πεπτιδικός.

Είναι ακριβώς η ίδια λογική με την εστεροποίηση — συμπύκνωση με αποβολή νερού — με άζωτο στη θέση του οξυγόνου.

Είκοσι διαφορετικά αμινοξέα, σε αλυσίδες εκατοντάδων, δίνουν κάθε πρωτεΐνη που υπάρχει.

Αυγό που τηγανίζεται: γύρω από τον γυαλιστερό κίτρινο κρόκο το ασπράδι είναι λευκό και αδιαφανές, ενώ κοντά στον κρόκο είναι ακόμη λίγο διάφανο.
Το ασπράδι πήζει στο τηγάνι. Από διάφανο γίνεται λευκό και αδιαφανές, γιατί οι πρωτεΐνες του ξεδιπλώνονται και μπλέκονται μεταξύ τους. Οι πεπτιδικοί δεσμοί μένουν άθικτοι.Φωτογραφία: Horacio Cambeiro · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί το ελαιόλαδο είναι υγρό και το βούτυρο στερεό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δύο αμινοξέα ενώνονται. Τι σχηματίζεται;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Γιατί δεν χωνεύουμε την κυτταρίνη, αφού είναι κι αυτή γλυκόζη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Το ασπράδι του αυγού πήζει στο τηγάνι. Έσπασαν πεπτιδικοί δεσμοί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί το ελαιόλαδο είναι υγρό ενώ το βούτυρο στερεό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της γλυκόζης;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τις τρεις μεγάλες κατηγορίες βιομορίων και τα δομικά τους στοιχεία.
  • Να συνδέεις υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες με τις χαρακτηριστικές ομάδες που ήδη ξέρεις.
  • Να εξηγείς τι είναι ο πεπτιδικός δεσμός και γιατί είναι εστέρας ή αμίδιο.
  • Να ερμηνεύεις τη διαφορά κορεσμένων και ακόρεστων λιπαρών.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;