Βιομόρια
Υδατάνθρακες, λίπη, πρωτεΐνες: η χημεία της τροφής.
27 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §5.1, 5.2, 5.3
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις τρεις μεγάλες κατηγορίες βιομορίων και τα δομικά τους στοιχεία.
- Να συνδέεις υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες με τις χαρακτηριστικές ομάδες που ήδη ξέρεις.
- Να εξηγείς τι είναι ο πεπτιδικός δεσμός και γιατί είναι εστέρας ή αμίδιο.
- Να ερμηνεύεις τη διαφορά κορεσμένων και ακόρεστων λιπαρών.
Τίποτα καινούργιο, όλα σε συνδυασμό
Τα μόρια της ζωής μοιάζουν τρομακτικά όταν τα πρωτοβλέπεις. Δεν περιέχουν όμως ούτε μία χαρακτηριστική ομάδα που να μην έχεις ήδη συναντήσει.
Η μόνη διαφορά είναι το μέγεθος και το ότι οι ομάδες συνυπάρχουν στο ίδιο μόριο.
Υδατάνθρακες
Το όνομα προέρχεται από τον τύπο , που έμοιαζε με «άνθρακα ενυδατωμένο». Είναι παραπλανητικό — δεν υπάρχει νερό μέσα τους — αλλά έμεινε.
Η γλυκόζη, , έχει πέντε υδροξύλια και ένα καρβονύλιο. Στο νερό κυκλώνεται, σχηματίζοντας εξαμελές δαχτυλίδι.
Δύο μονοσακχαρίτες ενώνονται με αποβολή νερού και δίνουν δισακχαρίτη — η ζάχαρη του τραπεζιού είναι γλυκόζη συν φρουκτόζη. Χιλιάδες μαζί δίνουν πολυσακχαρίτες: άμυλο, γλυκογόνο, κυτταρίνη.
Λίπη
Ένα τριγλυκερίδιο είναι εστέρας: τρία λιπαρά οξέα δεμένα στα τρία υδροξύλια της γλυκερίνης.
Η διαφορά ανάμεσα σε βούτυρο και ελαιόλαδο είναι ένας διπλός δεσμός:
| Κορεσμένα | Ακόρεστα | |
|---|---|---|
| Δεσμοί | μόνο απλοί | ένας ή περισσότεροι διπλοί |
| Σχήμα αλυσίδας | ευθεία | τσακισμένη στον διπλό δεσμό |
| Στοίβαγμα μορίων | σφιχτό | χαλαρό |
| Σε θερμοκρασία δωματίου | στερεά | υγρά |
| Πηγή | ζωικά | φυτικά |
Η αιτία είναι καθαρά γεωμετρική. Ο διπλός δεσμός δεν επιτρέπει περιστροφή και δημιουργεί μόνιμο «τσάκισμα». Τσακισμένα μόρια δεν στοιβάζονται σφιχτά, οπότε οι δυνάμεις μεταξύ τους είναι ασθενέστερες — και η ουσία λιώνει χαμηλότερα.
Πρωτεΐνες
Ένα αμινοξύ έχει δύο χαρακτηριστικές ομάδες στο ίδιο μόριο: αμινομάδα και καρβοξύλιο .
Δύο αμινοξέα ενώνονται με αποβολή νερού: το καρβοξύλιο του ενός με την αμινομάδα του άλλου. Ο δεσμός που προκύπτει, , λέγεται πεπτιδικός.
Είναι ακριβώς η ίδια λογική με την εστεροποίηση — συμπύκνωση με αποβολή νερού — με άζωτο στη θέση του οξυγόνου.
Είκοσι διαφορετικά αμινοξέα, σε αλυσίδες εκατοντάδων, δίνουν κάθε πρωτεΐνη που υπάρχει.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί το ελαιόλαδο είναι υγρό και το βούτυρο στερεό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο είναι τριγλυκερίδια — εστέρες λιπαρών οξέων με γλυκερίνη. Δεν διαφέρουν σε κατηγορία.
Τα λιπαρά οξέα του βουτύρου είναι κορεσμένα: μόνο απλοί δεσμοί, αλυσίδα ευθεία.
Του ελαιολάδου είναι ακόρεστα: έχουν διπλό δεσμό.
Ο διπλός δεσμός δεν επιτρέπει περιστροφή και δημιουργεί μόνιμο τσάκισμα στην αλυσίδα.
Ευθείες αλυσίδες στοιβάζονται σφιχτά, με ισχυρές δυνάμεις μεταξύ τους: στερεό.
Τσακισμένες αλυσίδες κρατάνε αποστάσεις, δυνάμεις ασθενέστερες: υγρό.
Ένας διπλός δεσμός είναι όλη η διαφορά ανάμεσα σε βούτυρο και λάδι.
Παράδειγμα 2
Δύο αμινοξέα ενώνονται. Τι σχηματίζεται;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθε αμινοξύ έχει στη μία άκρη και στην άλλη.
Το καρβοξύλιο του πρώτου αντιδρά με την αμινομάδα του δεύτερου.
Φεύγει το του οξέος και ένα της αμινομάδας: σχηματίζεται νερό.
Ο δεσμός που μένει είναι , ο πεπτιδικός.
Η αναλογία με την εστεροποίηση είναι ακριβής. Και εκεί το καρβοξύλιο αντιδρά με μια ομάδα που φέρνει υδρογόνο, και φεύγει νερό.
Η μόνη αλλαγή είναι το άτομο: άζωτο αντί για οξυγόνο, αμίδιο αντί για εστέρας. Μία αντίδραση που ήδη ξέρεις, και από αυτήν προκύπτει κάθε πρωτεΐνη.
Παράδειγμα 3
Γιατί δεν χωνεύουμε την κυτταρίνη, αφού είναι κι αυτή γλυκόζη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άμυλο και κυτταρίνη είναι και τα δύο αλυσίδες γλυκόζης. Ο μοριακός τύπος του μονομερούς είναι ο ίδιος.
Η διαφορά είναι ο προσανατολισμός του δεσμού που ενώνει τις μονάδες — προς τα πάνω σε μία περίπτωση, προς τα κάτω στην άλλη.
Τα ένζυμα λειτουργούν με γεωμετρική αναγνώριση: ταιριάζουν σε ένα συγκεκριμένο σχήμα, όπως κλειδί σε κλειδαριά.
Το δικό μας ένζυμο αναγνωρίζει τον έναν προσανατολισμό και όχι τον άλλο.
Η κυτταρίνη περνάει άθικτη — και είναι αυτό που ονομάζουμε φυτικές ίνες.
Τα μηρυκαστικά δεν έχουν καλύτερα ένζυμα. Έχουν βακτήρια στο στομάχι που τα διαθέτουν, και συμβιώνουν μαζί τους. Ο άνθρωπος που πίνει γάλα τρέφεται έμμεσα από χόρτο που δεν μπορεί να φάει.
Παράδειγμα 4
Το ασπράδι του αυγού πήζει στο τηγάνι. Έσπασαν πεπτιδικοί δεσμοί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όχι. Η αλυσίδα των αμινοξέων παραμένει ακέραιη — ίδια μόρια πριν και μετά.
Αυτό που αλλάζει είναι το δίπλωμα: ο τρόπος που η αλυσίδα κουλουριάζεται στον χώρο, που κρατιόταν από ασθενείς δεσμούς.
Η θερμότητα σπάει αυτούς τους ασθενείς δεσμούς. Οι αλυσίδες ξεδιπλώνονται, μπλέκονται μεταξύ τους και σχηματίζουν δίκτυο: το ασπράδι στερεοποιείται και γίνεται αδιαφανές.
Γιατί είναι μη αντιστρεπτό. Το ξεδίπλωμα είναι εύκολο, το σωστό ξαναδίπλωμα σχεδόν αδύνατο — υπάρχουν αστρονομικά περισσότερες λάθος διαμορφώσεις από σωστές.
Το ίδιο κάνει και το οξύ: το γάλα που πήζει με λεμόνι, ή το ψάρι που «μαγειρεύεται» σε λάιμ.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της γλυκόζης;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις τρεις μεγάλες κατηγορίες βιομορίων και τα δομικά τους στοιχεία.
- Να συνδέεις υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες με τις χαρακτηριστικές ομάδες που ήδη ξέρεις.
- Να εξηγείς τι είναι ο πεπτιδικός δεσμός και γιατί είναι εστέρας ή αμίδιο.
- Να ερμηνεύεις τη διαφορά κορεσμένων και ακόρεστων λιπαρών.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.