Οργανική Χημεία — εισαγωγή
Γιατί ο άνθρακας φτιάχνει εκατομμύρια ενώσεις και το πυρίτιο όχι.
26 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §1.1, 1.2, 1.3, 1.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει εκατομμύρια ενώσεις.
- Να γράφεις συντακτικούς τύπους και να αναγνωρίζεις ισομερή.
- Να ονομάζεις απλούς υδρογονάνθρακες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να ξεχωρίζεις κορεσμένες από ακόρεστες ενώσεις.
Γιατί ο άνθρακας και όχι το πυρίτιο
Οι γνωστές ενώσεις του άνθρακα ξεπερνούν τα δέκα εκατομμύρια. Όλα τα υπόλοιπα στοιχεία μαζί δεν φτάνουν το ένα δέκατο αυτού του αριθμού.
Ο λόγος είναι τρία χαρακτηριστικά που συνυπάρχουν μόνο στον άνθρακα:
- Τέσσερις δεσμοί. Τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους σημαίνει τέσσερις κατευθύνσεις — αρκετές για διακλαδώσεις και δαχτυλίδια.
- Δεσμοί με τον εαυτό του. Οι αλυσίδες είναι ισχυρές και δεν διασπώνται αυθόρμητα.
- Ισχυρός δεσμός σε μικρό μέγεθος. Το άτομο είναι μικρό, οπότε τα ηλεκτρονιακά ζεύγη έρχονται αρκετά κοντά για διπλούς και τριπλούς δεσμούς.
Το πυρίτιο έχει κι αυτό τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους. Ο δεσμός όμως είναι πολύ ασθενέστερος, και οι μακριές αλυσίδες πυριτίου καταρρέουν. Γι' αυτό η ζωή στηρίχθηκε στον άνθρακα και όχι στο στοιχείο ακριβώς από κάτω του.
Κορεσμένα και ακόρεστα
| Ομόλογη σειρά | Δεσμός | Γενικός τύπος | Κατάληξη |
|---|---|---|---|
| Αλκάνια | απλός | -άνιο | |
| Αλκένια | διπλός | -ένιο | |
| Αλκίνια | τριπλός | -ίνιο |
Κάθε επιπλέον δεσμός ανάμεσα σε δύο άνθρακες «καταναλώνει» δύο υδρογόνα. Γι' αυτό ο τύπος χάνει κάθε φορά.
Τα ακόρεστα είναι πολύ πιο δραστικά. Ο διπλός δεσμός είναι η αδύναμη θέση του μορίου: εκεί γίνονται οι αντιδράσεις προσθήκης, όπου το μόριο ανοίγει και δέχεται νέα άτομα.
Ισομέρεια
Ο μοριακός τύπος δεν αρκεί για να ξέρεις τι έχεις.
Το αντιστοιχεί σε δύο διαφορετικές ουσίες: το κανονικό βουτάνιο, με τους τέσσερις άνθρακες σε ευθεία, και το ισοβουτάνιο, με διακλάδωση. Ίδια άτομα, άλλη διάταξη, διαφορετικό σημείο βρασμού.
Ο αριθμός των ισομερών εκρήγνυται με το μέγεθος: το έχει τρία, το έχει , και το πάνω από 366 χιλιάδες.
Ονοματολογία σε τέσσερα βήματα
- Βρες τη μακρύτερη συνεχή ανθρακική αλυσίδα. Αυτή δίνει το κύριο όνομα.
- Αρίθμησε τους άνθρακες ξεκινώντας από το άκρο που δίνει τους μικρότερους αριθμούς στις διακλαδώσεις.
- Ονόμασε τις διακλαδώσεις με τη θέση τους.
- Γράψε τα πάντα με αλφαβητική σειρά, με παύλες ανάμεσα σε αριθμούς και γράμματα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσα υδρογόνα έχει το αλκάνιο με άνθρακες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γενικός τύπος αλκανίων: .
, άρα — το επτάνιο.
Έλεγχος με μέτρημα. Οι πέντε εσωτερικοί άνθρακες έχουν από δύο υδρογόνα: .
Οι δύο ακραίοι έχουν από τρία: . Σύνολο ✓
Το αντίστοιχο αλκένιο θα ήταν και το αλκίνιο .
Κάθε επιπλέον δεσμός ανάμεσα σε άνθρακες κοστίζει δύο υδρογόνα.
Παράδειγμα 2
Γράψε τα ισομερή του
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ευθεία αλυσίδα: πέντε άνθρακες στη σειρά — το πεντάνιο.
Μία διακλάδωση: αλυσίδα τεσσάρων με ένα μεθύλιο στον δεύτερο άνθρακα — το 2-μεθυλοβουτάνιο.
Στον τρίτο άνθρακα δεν δίνει κάτι νέο: είναι το ίδιο μόριο μετρημένο από την άλλη άκρη.
Δύο διακλαδώσεις: αλυσίδα τριών με δύο μεθύλια στον μεσαίο — το 2,2-διμεθυλοπροπάνιο.
Τρία ισομερή συνολικά.
Και τα τρία έχουν τον ίδιο μοριακό τύπο και διαφορετικό σημείο βρασμού: C, C και C αντίστοιχα.
Όσο περισσότερες διακλαδώσεις, τόσο πιο «σφαιρικό» το μόριο, τόσο μικρότερη η επιφάνεια επαφής με τα γειτονικά μόρια — άρα ασθενέστερες δυνάμεις και χαμηλότερος βρασμός.
Παράδειγμα 3
Γιατί το αιθένιο αντιδρά με βρόμιο ενώ το αιθάνιο όχι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το αιθάνιο είναι κορεσμένο: κάθε άνθρακας έχει και τους τέσσερις δεσμούς του κατειλημμένους.
Για να αντιδράσει πρέπει κάτι να σπάσει πρώτα — και αυτό θέλει ενέργεια.
Το αιθένιο έχει διπλό δεσμό. Ο δεύτερος δεσμός του ζεύγους είναι ασθενέστερος και πιο εκτεθειμένος.
Το βρόμιο προστίθεται ανοίγοντας τον διπλό δεσμό, χωρίς να σπάσει τίποτα άλλο:
Πρακτική χρήση. Το διάλυμα βρομίου είναι καστανοκόκκινο· το προϊόν άχρωμο.
Ο αποχρωματισμός του βρομίου είναι η κλασική εργαστηριακή δοκιμή για ακόρεστο δεσμό: αν το χρώμα φύγει, υπάρχει διπλός ή τριπλός δεσμός.
Παράδειγμα 4
Ονόμασε την ένωση με αλυσίδα πέντε ανθράκων και ένα μεθύλιο στον δεύτερο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βήμα 1: η μακρύτερη αλυσίδα έχει πέντε άνθρακες, άρα η βάση είναι πεντάνιο.
Βήμα 2: αριθμώ ξεκινώντας από το κοντινότερο άκρο στη διακλάδωση.
Από τα αριστερά το μεθύλιο είναι στον 2· από τα δεξιά θα ήταν στον 4. Διαλέγω το .
Βήμα 3: η διακλάδωση ενός άνθρακα λέγεται μεθυλο-.
Το όνομα είναι 2-μεθυλοπεντάνιο.
Γιατί ο κανόνας των μικρότερων αριθμών. Χωρίς αυτόν, το ίδιο μόριο θα είχε δύο ονόματα — και ολόκληρο το νόημα της ονοματολογίας είναι ότι κάθε ένωση έχει ένα όνομα, από το οποίο μπορείς να ξανασχεδιάσεις το μόριο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα άτομα υδρογόνου έχει το αλκάνιο με άτομα άνθρακα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει εκατομμύρια ενώσεις.
- Να γράφεις συντακτικούς τύπους και να αναγνωρίζεις ισομερή.
- Να ονομάζεις απλούς υδρογονάνθρακες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να ξεχωρίζεις κορεσμένες από ακόρεστες ενώσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.