Η φυσική επιλογή εν δράσει
Οι συνηθισμένες παρανοήσεις, και η επιλογή μπροστά στα μάτια μας.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.1
Θα μάθεις να
- Να διορθώνεις συνηθισμένες παρανοήσεις για τη φυσική επιλογή: σκοπός, τελειότητα, κληρονόμηση επίκτητων γνωρισμάτων, «επιβίωση του ισχυρότερου».
- Να εξηγείς την εμφάνιση ανθεκτικών στα αντιβιοτικά βακτηρίων ως φυσική επιλογή.
- Να εξηγείς τις προσαρμογές των μεσογειακών φυτών στις πυρκαγιές ως αποτέλεσμα φυσικής επιλογής.
- Να αναγνωρίζεις τα όρια της προσαρμογής όταν το περιβάλλον αλλάζει πιο γρήγορα από όσο αντέχει ένας πληθυσμός.
Πράσινο μέσα στη στάχτη

Λίγους μήνες μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά σε ένα πευκοδάσος της Μεσογείου, το έδαφος δεν είναι πια μαύρο. Από τις ρίζες των καμένων πουρναριών και σχίνων βγαίνουν νέοι βλαστοί, ανάμεσά τους φυτρώνουν λαδανιές, και αν το δάσος δεν είχε καεί πρόσφατα, χιλιάδες σπορόφυτα πεύκου.
Αυτά τα φυτά δεν «αντιδρούν» στη φωτιά με κάποιο σχέδιο. Τα γνωρίσματα που τους επιτρέπουν να ξαναβγούν τα είχαν ήδη, επειδή οι πρόγονοί τους ζούσαν σε τοπία που καίγονταν ξανά και ξανά. Πριν όμως δεις τη φυσική επιλογή να δουλεύει, αξίζει να καθαρίσεις μερικές ιδέες που την παρεξηγούν.
Πέντε αποσαφηνίσεις
Η θεωρία της φυσικής επιλογής ακούγεται απλή, και γι' αυτό παρανοείται εύκολα. Οι παρακάτω παρανοήσεις είναι οι πιο συνηθισμένες.
1. «Ο καταλληλότερος είναι ο δυνατότερος». Στη θεωρία, καταλληλότητα σημαίνει αναπαραγωγική επιτυχία: πόσους απογόνους αφήνει ένας οργανισμός, σε σύγκριση με άλλους, στο συγκεκριμένο περιβάλλον. Ένα μικρό, αδύναμο φυτό που βγάζει περισσότερους σπόρους που φυτρώνουν είναι «καταλληλότερο» από ένα μεγάλο που βγάζει λιγότερους. Ένα ζώο που ζει πολύ αλλά δεν αναπαράγεται έχει καταλληλότητα μηδέν.
2. «Οι οργανισμοί αλλάζουν για να προσαρμοστούν». Τα άτομα δεν εξελίσσονται: κάθε άτομο γεννιέται με τα γονίδιά του και πεθαίνει με αυτά. Αυτό που αλλάζει είναι ο πληθυσμός, από γενιά σε γενιά: η συχνότητα των γνωρισμάτων. Και οι μεταλλάξεις δεν εμφανίζονται επειδή τις χρειάζεται κάποιος· εμφανίζονται τυχαία ως προς το αν θα είναι χρήσιμες, και η επιλογή έρχεται μετά.
3. «Η φυσική επιλογή είναι θέμα τύχης». Οι μεταλλάξεις είναι τυχαίες. Η επιλογή δεν είναι: ευνοεί συστηματικά ό,τι βοηθά να επιζήσεις και να αναπαραχθείς. Είναι ο μη τυχαίος κρίκος σε μια διαδικασία που ξεκινά από τυχαία υλικά.
4. «Η φυσική επιλογή φτιάχνει τέλειους οργανισμούς». Δεν μπορεί. Δουλεύει μόνο με ό,τι υπάρχει ήδη, πάνω σε σώματα που κουβαλούν την ιστορία των προγόνων τους. Η καμηλοπάρδαλη έχει στον μακρύ λαιμό της επτά αυχενικούς σπονδύλους, όσους κι εσύ: η επιλογή μάκρυνε τους σπονδύλους, δεν πρόσθεσε νέους. Και επιλέγει για το τώρα: δεν έχει πρόβλεψη για ένα περιβάλλον που θα αλλάξει.
5. «Ό,τι αποκτάς στη ζωή σου, το κληρονομούν τα παιδιά σου». Οι μύες ενός αθλητή, ένα σημάδι από τραύμα, ένα λεξιλόγιο: τίποτα από αυτά δεν γράφεται στο DNA των γαμετών. Κληρονομούνται μόνο οι διαφορές που οφείλονται σε γονίδια.
Πρώτο παράδειγμα: τα αντιβιοτικά
Τα αντιβιοτικά σκοτώνουν βακτήρια ή σταματούν τον πολλαπλασιασμό τους. Σε κάθε μεγάλο πληθυσμό βακτηρίων όμως, λόγω μεταλλάξεων, μπορεί να υπάρχουν λίγα κύτταρα που αντέχουν σε ένα αντιβιοτικό: έχουν, για παράδειγμα, ένα ένζυμο που το διασπά ή μια αντλία που το βγάζει έξω. Τα βακτήρια, επιπλέον, μπορούν να ανταλλάξουν γονίδια ανθεκτικότητας μεταξύ τους, μέσω πλασμιδίων.
Όταν δοθεί το αντιβιοτικό:
- Τα ευαίσθητα βακτήρια πεθαίνουν.
- Τα λίγα ανθεκτικά επιβιώνουν και πολλαπλασιάζονται χωρίς ανταγωνισμό, κάθε λίγες δεκάδες λεπτά σε καλές συνθήκες.
- Ο νέος πληθυσμός αποτελείται κυρίως από ανθεκτικά βακτήρια. Το ίδιο αντιβιοτικό δεν τα σκοτώνει πια.

Εδώ φαίνονται όλοι οι κρίκοι του Δαρβίνου: ποικιλομορφία (ευαίσθητα και ανθεκτικά), κληρονομικότητα (τα ανθεκτικά δίνουν ανθεκτικά), υπερπαραγωγή (εκατομμύρια κύτταρα), και ένας παράγοντας επιλογής που κρίνει ποια επιβιώνουν: το αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό δεν προκαλεί την ανθεκτικότητα· την επιλέγει. Γι' αυτό κάθε περιττή χρήση αντιβιοτικών, όπως σε ιώσεις όπου δεν δρουν, αλλά και η μαζική χρήση τους στην κτηνοτροφία, βοηθά να πληθαίνουν τα ανθεκτικά βακτήρια.
Με τον ίδιο τρόπο έχουν εμφανιστεί έντομα ανθεκτικά στα εντομοκτόνα, όπως κουνούπια ανθεκτικά στο DDT λίγα μόλις χρόνια μετά την εκτεταμένη χρήση του, και ζιζάνια ανθεκτικά στα ζιζανιοκτόνα.
Δεύτερο παράδειγμα: η φωτιά και τα φυτά της Μεσογείου
Στα μεσογειακά οικοσυστήματα η φωτιά δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Ξηρό, ζεστό καλοκαίρι, εύφλεκτοι θάμνοι με αρωματικά έλαια, κεραυνοί: τα τοπία της Μεσογείου καίγονταν πολύ πριν εμφανιστεί ο άνθρωπος. Επί χιλιάδες γενιές, τα φυτά που άφηναν απογόνους μετά από μια φωτιά ήταν αυτά που είχαν κάποιον τρόπο να την ξεπεράσουν. Σήμερα βλέπουμε τέσσερις τέτοιους τρόπους:
- Αναβλάστηση. Το υπέργειο μέρος καίγεται, αλλά οι ρίζες και η βάση του κορμού επιζούν και βγάζουν νέους βλαστούς. Έτσι κάνουν το πουρνάρι, ο σχίνος, η κουμαριά.
- Σπόροι που ξυπνούν με τη ζέστη. Οι σπόροι της λαδανιάς μένουν χρόνια στο έδαφος με σκληρό περίβλημα. Η θερμότητα της φωτιάς ραγίζει το περίβλημα και τους επιτρέπει να φυτρώσουν, ακριβώς όταν το έδαφος είναι ανοιχτό, φωτεινό και πλούσιο σε τέφρα.
- Κώνοι που ανοίγουν με τη φωτιά. Η χαλέπιος και η τραχεία πεύκη κρατούν πολλούς κώνους κλειστούς για χρόνια. Η ζέστη της φωτιάς τούς ανοίγει, και οι σπόροι πέφτουν στο καμένο έδαφος. Το δέντρο-μητέρα πεθαίνει· η επόμενη γενιά ξεκινά αμέσως.
- Υπόγεια όργανα. Βολβοί και κόνδυλοι, όπως του ασφόδελου, μένουν προστατευμένοι μέσα στο χώμα και βγάζουν φύλλα με τις πρώτες βροχές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Από έναν ασθενή που παίρνει ένα αντιβιοτικό, οι γιατροί πήραν βακτήρια την πρώτη και τη δέκατη μέρα και έκαναν τον έλεγχο με τους δίσκους. Τη δέκατη μέρα, ο διάφανος κύκλος γύρω από τον δίσκο του ίδιου αντιβιοτικού ήταν πολύ μικρότερος. Πώς το εξηγείς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο μικρότερος κύκλος σημαίνει ότι τα βακτήρια της δέκατης μέρας αντέχουν περισσότερο στο αντιβιοτικό από αυτά της πρώτης.
Ο αρχικός πληθυσμός είχε ποικιλομορφία: τα περισσότερα βακτήρια ήταν ευαίσθητα, αλλά λίγα, λόγω μεταλλάξεων, ήταν ανθεκτικά.
Το αντιβιοτικό σκότωσε τα ευαίσθητα. Τα ανθεκτικά επέζησαν και πολλαπλασιάστηκαν, και τα θυγατρικά τους κύτταρα κληρονόμησαν την ανθεκτικότητα. Τη δέκατη μέρα, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ήταν ανθεκτικό.
Κανένα βακτήριο δεν «έμαθε» να αντέχει. Το αντιβιοτικό ήταν ο παράγοντας επιλογής: άλλαξε τη σύσταση του πληθυσμού, ευνοώντας όσα ήταν ήδη ανθεκτικά.
Παράδειγμα 2
Ένα δάσος χαλέπιας πεύκης κάηκε και ξαναβλάστησε από τους σπόρους των κώνων. Έξι χρόνια αργότερα ξανακάηκε. Δέκα χρόνια μετά, στη θέση του υπάρχουν μόνο λαδανιές, σχίνοι και θυμάρια. Εξήγησε τι έγινε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μετά την πρώτη φωτιά, οι κώνοι των παλιών δέντρων άνοιξαν και ελευθέρωσαν σπόρους: η προσαρμογή δούλεψε, και φύτρωσαν νέα πεύκα.
Τα νέα πεύκα χρειάζονται αρκετά χρόνια για να κάνουν κώνους με σπόρους. Στη δεύτερη φωτιά, έξι χρόνια μετά, ήταν ακόμη νεαρά δέντρα χωρίς αποθήκη σπόρων. Κάηκαν, και τίποτα δεν έμεινε για να ξαναφυτρώσει.
Ο σχίνος ξαναβγήκε από τις ρίζες του, η λαδανιά από τους σπόρους του εδάφους που ξύπνησαν με τη ζέστη, και αυτά κάλυψαν την πλαγιά.
Η προσαρμογή του πεύκου ταιριάζει σε φωτιές που έρχονται σπάνια, με την ίδια περίπου συχνότητα επί χιλιάδες χρόνια. Όταν οι φωτιές πυκνώνουν, η ίδια προσαρμογή δεν αρκεί. Η φυσική επιλογή δεν προβλέπει μια αλλαγή που συμβαίνει πιο γρήγορα από όσο αλλάζει ο πληθυσμός.
Παράδειγμα 3
Διόρθωσε την πρόταση: «Τα κουνούπια, για να επιβιώσουν από το εντομοκτόνο, ανέπτυξαν ανθεκτικότητα και τη μετέδωσαν στους απογόνους τους».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«Για να επιβιώσουν»: η πρόταση υπονοεί σκοπό. Η φυσική επιλογή δεν έχει σκοπό· η ανθεκτικότητα δεν εμφανίστηκε επειδή χρειαζόταν.
«Ανέπτυξαν»: κανένα κουνούπι δεν άλλαξε κατά τη διάρκεια της ζωής του. Άτομα με αλληλόμορφα ανθεκτικότητας υπήρχαν ήδη στον πληθυσμό, από τυχαίες μεταλλάξεις.
Η σωστή διατύπωση: «Στον πληθυσμό υπήρχαν λίγα κουνούπια με γονίδια ανθεκτικότητας στο εντομοκτόνο. Αυτά επιβίωσαν περισσότερο και άφησαν περισσότερους απογόνους, που κληρονόμησαν την ανθεκτικότητα. Με τις γενιές, ο πληθυσμός έγινε κυρίως ανθεκτικός.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι σημαίνει «καταλληλότητα» στη θεωρία της φυσικής επιλογής;
Τα κατάφερες;
- Να διορθώνεις συνηθισμένες παρανοήσεις για τη φυσική επιλογή: σκοπός, τελειότητα, κληρονόμηση επίκτητων γνωρισμάτων, «επιβίωση του ισχυρότερου».
- Να εξηγείς την εμφάνιση ανθεκτικών στα αντιβιοτικά βακτηρίων ως φυσική επιλογή.
- Να εξηγείς τις προσαρμογές των μεσογειακών φυτών στις πυρκαγιές ως αποτέλεσμα φυσικής επιλογής.
- Να αναγνωρίζεις τα όρια της προσαρμογής όταν το περιβάλλον αλλάζει πιο γρήγορα από όσο αντέχει ένας πληθυσμός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.