Η θεωρία της φυσικής επιλογής
Ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, ανταγωνισμός: ο συλλογισμός του Δαρβίνου.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.1
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα από τα οποία συνέθεσε ο Δαρβίνος τη θεωρία της φυσικής επιλογής.
- Να εξηγείς γιατί η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι οδηγούν σε ανταγωνισμό.
- Να συγκρίνεις τη φυσική με την τεχνητή επιλογή.
- Να εφαρμόζεις τη θεωρία για να εξηγήσεις μια προσαρμογή.
Ένα ταξίδι πέντε χρόνων και είκοσι χρόνια σκέψης
Το 1831 ένας εικοσιδυάχρονος Άγγλος, ο Κάρολος Δαρβίνος, μπήκε ως φυσιοδίφης στο Beagle, ένα πλοίο του βρετανικού ναυτικού που θα χαρτογραφούσε τις ακτές της Νότιας Αμερικής. Το ταξίδι κράτησε πέντε χρόνια. Ο Δαρβίνος μάζεψε απολιθώματα, φυτά και ζώα, και πρόσεξε πράγματα που δεν ταίριαζαν με την ιδέα των σταθερών ειδών: απολιθώματα τεράστιων ζώων που έμοιαζαν με τα μικρότερα σημερινά της ίδιας περιοχής, και στα νησιά Γκαλάπαγκος πουλιά και χελώνες που διέφεραν από νησί σε νησί.

Η ιδέα της εξέλιξης, δηλαδή ότι τα είδη αλλάζουν, δεν ήταν καινούργια. Αυτό που έλειπε ήταν ένας μηχανισμός: πώς ακριβώς αλλάζουν, και γιατί αλλάζουν προς προσαρμογές που ταιριάζουν τόσο καλά στο περιβάλλον τους; Ο Δαρβίνος δούλεψε την απάντηση για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το 1858 έλαβε ένα γράμμα από τον Wallace, έναν νεότερο φυσιοδίφη που δούλευε στα νησιά της νοτιοανατολικής Ασίας και είχε καταλήξει ανεξάρτητα στην ίδια ιδέα. Οι εργασίες τους παρουσιάστηκαν μαζί στη Λινναία Εταιρεία του Λονδίνου, και το 1859 ο Δαρβίνος δημοσίευσε το βιβλίο Η καταγωγή των ειδών.
Ο συλλογισμός, σε πέντε κρίκους
Η θεωρία της φυσικής επιλογής είναι ένας συλλογισμός. Ξεκινά από γεγονότα που μπορεί να δει ο καθένας, και καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που κανείς δεν είχε δει.
1. Υπερπαραγωγή απογόνων. Κάθε είδος γεννά πολύ περισσότερους απογόνους από όσους χρειάζονται για να αντικατασταθούν οι γονείς. Μια βελανιδιά ρίχνει χιλιάδες βελανίδια τον χρόνο, ένας βάτραχος γεννά χιλιάδες αυγά. Ο Δαρβίνος υπολόγισε ότι ακόμη και ο ελέφαντας, από τα ζώα που πολλαπλασιάζονται πιο αργά, θα είχε σε λίγους αιώνες εκατομμύρια απογόνους από ένα μόνο ζευγάρι, αν επιζούσαν όλοι.
2. Περιορισμένοι πόροι. Κι όμως, οι πληθυσμοί στη φύση μένουν, σε βάθος χρόνου, σχετικά σταθεροί, γιατί η τροφή, ο χώρος και τα καταφύγια δεν αυξάνονται μαζί τους. Την ιδέα τη βρήκε ο Δαρβίνος σε ένα δοκίμιο του οικονομολόγου Malthus για τους ανθρώπινους πληθυσμούς.
Από τα δύο μαζί βγαίνει το πρώτο συμπέρασμα: οι περισσότεροι απόγονοι πεθαίνουν πριν αναπαραχθούν. Υπάρχει ένας διαρκής ανταγωνισμός για την επιβίωση — ο Δαρβίνος τον είπε «αγώνα για την ύπαρξη» — με άτομα του ίδιου είδους, με θηρευτές, με το κρύο και την ξηρασία.
3. Ποικιλομορφία. Τα άτομα ενός είδους δεν είναι πανομοιότυπα. Διαφέρουν στο μέγεθος, στο χρώμα, στην ταχύτητα, στην αντοχή σε μια ασθένεια, στο σχήμα του ράμφους.
4. Κληρονομικότητα. Μεγάλο μέρος αυτών των διαφορών περνά από τους γονείς στους απογόνους.
5. Διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή. Αφού οι περισσότεροι απόγονοι πεθαίνουν, και αφού διαφέρουν μεταξύ τους, όσοι έχουν γνωρίσματα που τους βοηθούν στο συγκεκριμένο περιβάλλον έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν και να αφήσουν απογόνους. Οι απόγονοί τους κληρονομούν αυτά τα γνωρίσματα. Αυτή η μη τυχαία επιβίωση και αναπαραγωγή είναι η φυσική επιλογή.
Το μοντέλο της τεχνητής επιλογής
Ο Δαρβίνος ξεκίνησε το βιβλίο του όχι από τη φύση, αλλά από τις φάρμες. Εξέτρεφε ο ίδιος περιστέρια, και ήξερε ότι οι εκτροφείς είχαν φτιάξει από το αγριοπερίστερο ράτσες τόσο διαφορετικές, που ένας ορνιθολόγος θα τις έβαζε σε διαφορετικά είδη.
Η τεχνητή επιλογή δουλεύει με τον ίδιο μηχανισμό: ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, και αναπαραγωγή μόνο όσων έχουν τα επιθυμητά γνωρίσματα. Από ένα μόνο άγριο είδος λάχανου, ο άνθρωπος έφτιαξε με αιώνες επιλογής το λάχανο, το κουνουπίδι, το μπρόκολο και τα λαχανάκια Βρυξελλών: σε άλλο αγρόκτημα κρατούσαν τα φυτά με τα πιο μεγάλα φύλλα, σε άλλο τα φυτά με τα πιο πυκνά άνθη.
Η διαφορά είναι ποιος επιλέγει:
| Τεχνητή επιλογή | Φυσική επιλογή | |
|---|---|---|
| Ποιος «διαλέγει» | ο άνθρωπος | το περιβάλλον: θηρευτές, κλίμα, τροφή, ασθένειες |
| Με ποιο κριτήριο | ό,τι θέλει ο άνθρωπος | ό,τι βοηθά να επιζήσεις και να αναπαραχθείς εκεί |
| Ταχύτητα | γρήγορη, δεκάδες γενιές | συνήθως πολύ αργότερη |
| Σκοπός | υπάρχει | δεν υπάρχει |
Η τελευταία γραμμή είναι η σημαντικότερη. Στη φυσική επιλογή κανείς δεν σχεδιάζει. Η προσαρμογή είναι το αποτέλεσμα, όχι ο στόχος.
Τι δεν ήξερε ο Δαρβίνος
Η θεωρία στηρίζεται στην ποικιλομορφία και στην κληρονομικότητα, αλλά ο Δαρβίνος δεν ήξερε από πού έρχεται η πρώτη και πώς λειτουργεί η δεύτερη. Οι νόμοι του Mendel δημοσιεύτηκαν το 1866, αλλά πέρασαν απαρατήρητοι ως το 1900. Τον 20ό αιώνα η γενετική συμπλήρωσε τα κενά:
- η ποικιλομορφία προέρχεται από τις μεταλλάξεις, που δημιουργούν νέα αλληλόμορφα, και από τον ανασυνδυασμό των γονιδίων στην αμφιγονική αναπαραγωγή,
- η κληρονομικότητα γίνεται μέσω του DNA,
- και η εξέλιξη ενός πληθυσμού μπορεί να περιγραφεί ως αλλαγή στη συχνότητα των αλληλόμορφων από γενιά σε γενιά.
Η σύνθεση της θεωρίας του Δαρβίνου με τη γενετική λέγεται σύγχρονη συνθετική θεωρία της εξέλιξης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα θηλυκό βατράχου γεννά κατά μέσο όρο αυγά στη ζωή του. Ο πληθυσμός της λίμνης μένει σταθερός εδώ και δεκαετίες. Πόσα από τα αυγά, κατά μέσο όρο, φτάνουν να αναπαραχθούν; Τι ποσοστό πεθαίνει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για να μένει σταθερός ο πληθυσμός, κάθε ζευγάρι πρέπει να αντικατασταθεί από ένα ζευγάρι, δηλαδή από απογόνους που θα αναπαραχθούν.
Από τα αυγά, τα φτάνουν στην αναπαραγωγή. Πεθαίνουν τα :
Αυτός είναι ο «αγώνας για την ύπαρξη» σε αριθμούς. Το ερώτημα της φυσικής επιλογής είναι: τα δύο που επιζούν είναι τυχαία; Αν αυτά που επιζούν έχουν κατά μέσο όρο κάποιο γνώρισμα σε μεγαλύτερη συχνότητα —ταχύτερη ανάπτυξη, καλύτερο καμουφλάζ— και το γνώρισμα κληρονομείται, ο πληθυσμός θα αλλάξει.
Παράδειγμα 2
Τα τσιτάχ είναι τα ταχύτερα χερσαία ζώα. Εξήγησε με τη θεωρία της φυσικής επιλογής πώς ένας πληθυσμός προγόνων τους, πιο αργών, έγινε τόσο γρήγορος.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποικιλομορφία: στον πληθυσμό των προγόνων, τα άτομα διέφεραν στην ταχύτητα — στο μήκος των ποδιών, στην ευλυγισία της σπονδυλικής στήλης, στους μυς.
Κληρονομικότητα: μέρος αυτών των διαφορών οφειλόταν σε γονίδια και περνούσε στους απογόνους.
Ανταγωνισμός και διαφορική επιβίωση: η τροφή, γρήγορες αντιλόπες, ήταν περιορισμένη. Τα ταχύτερα άτομα έπιαναν συχνότερα λεία, τρέφονταν καλύτερα και μεγάλωναν περισσότερα μικρά.
Αποτέλεσμα στις γενιές: τα αλληλόμορφα που έδιναν ταχύτητα έγιναν συχνότερα. Κάθε γενιά ήταν κατά μέσο όρο λίγο ταχύτερη από την προηγούμενη. Κανένα τσιτάχ δεν έγινε γρήγορο επειδή έτρεχε πολύ· ο πληθυσμός άλλαξε επειδή τα γρήγορα άφηναν περισσότερους απογόνους.
Παράδειγμα 3
Ένας κτηνοτρόφος κρατά για αναπαραγωγή μόνο τις αγελάδες με το περισσότερο γάλα. Σε τι μοιάζει και σε τι διαφέρει αυτό από τη φυσική επιλογή;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μοιάζει στον μηχανισμό: υπάρχει ποικιλομορφία στην ποσότητα γάλακτος, μέρος της είναι κληρονομική, και αναπαράγονται μόνο κάποια άτομα. Με τις γενιές, η μέση παραγωγή γάλακτος της φάρμας αυξάνεται.
Διαφέρει στο ποιος επιλέγει: εδώ ο άνθρωπος, με έναν σκοπό. Στη φύση επιλέγει το περιβάλλον, χωρίς σκοπό.
Διαφέρει και στο κριτήριο: ο κτηνοτρόφος ευνοεί ένα γνώρισμα που ωφελεί τον ίδιο, ακόμα κι αν βλάπτει το ζώο. Μια αγελάδα με τεράστια παραγωγή γάλακτος πιθανότατα δεν θα τα κατάφερνε στη φύση. Η φυσική επιλογή ευνοεί μόνο ό,τι αυξάνει την επιβίωση και την αναπαραγωγή του ίδιου του οργανισμού.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο έτος εκδόθηκε «Η καταγωγή των ειδών» του Δαρβίνου;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα από τα οποία συνέθεσε ο Δαρβίνος τη θεωρία της φυσικής επιλογής.
- Να εξηγείς γιατί η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι οδηγούν σε ανταγωνισμό.
- Να συγκρίνεις τη φυσική με την τεχνητή επιλογή.
- Να εφαρμόζεις τη θεωρία για να εξηγήσεις μια προσαρμογή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.