Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η θεωρία της φυσικής επιλογής

Ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, ανταγωνισμός: ο συλλογισμός του Δαρβίνου.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.1

Θα μάθεις να

  1. Να διατυπώνεις τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα από τα οποία συνέθεσε ο Δαρβίνος τη θεωρία της φυσικής επιλογής.
  2. Να εξηγείς γιατί η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι οδηγούν σε ανταγωνισμό.
  3. Να συγκρίνεις τη φυσική με την τεχνητή επιλογή.
  4. Να εφαρμόζεις τη θεωρία για να εξηγήσεις μια προσαρμογή.

Ένα ταξίδι πέντε χρόνων και είκοσι χρόνια σκέψης

Το 1831 ένας εικοσιδυάχρονος Άγγλος, ο Κάρολος Δαρβίνος, μπήκε ως φυσιοδίφης στο Beagle, ένα πλοίο του βρετανικού ναυτικού που θα χαρτογραφούσε τις ακτές της Νότιας Αμερικής. Το ταξίδι κράτησε πέντε χρόνια. Ο Δαρβίνος μάζεψε απολιθώματα, φυτά και ζώα, και πρόσεξε πράγματα που δεν ταίριαζαν με την ιδέα των σταθερών ειδών: απολιθώματα τεράστιων ζώων που έμοιαζαν με τα μικρότερα σημερινά της ίδιας περιοχής, και στα νησιά Γκαλάπαγκος πουλιά και χελώνες που διέφεραν από νησί σε νησί.

Μαύρο μικρό πουλί με κοντό, χοντρό ράμφος, όρθιο πάνω σε κοκκινωπό έδαφος με πέτρες.
Σπίνος του είδους Geospiza fortis στα Γκαλάπαγκος. Ο Δαρβίνος μάζεψε τέτοια πουλιά το 1835 χωρίς να καταλάβει τι ήταν. Όταν τα μελέτησε στο Λονδίνο ο ορνιθολόγος John Gould, φάνηκε ότι ήταν πολλά συγγενικά είδη, με ράμφη προσαρμοσμένα σε διαφορετικές τροφές.Φωτογραφία: Andrew Katsis · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Η ιδέα της εξέλιξης, δηλαδή ότι τα είδη αλλάζουν, δεν ήταν καινούργια. Αυτό που έλειπε ήταν ένας μηχανισμός: πώς ακριβώς αλλάζουν, και γιατί αλλάζουν προς προσαρμογές που ταιριάζουν τόσο καλά στο περιβάλλον τους; Ο Δαρβίνος δούλεψε την απάντηση για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το 1858 έλαβε ένα γράμμα από τον Wallace, έναν νεότερο φυσιοδίφη που δούλευε στα νησιά της νοτιοανατολικής Ασίας και είχε καταλήξει ανεξάρτητα στην ίδια ιδέα. Οι εργασίες τους παρουσιάστηκαν μαζί στη Λινναία Εταιρεία του Λονδίνου, και το 1859 ο Δαρβίνος δημοσίευσε το βιβλίο Η καταγωγή των ειδών.

Ο συλλογισμός, σε πέντε κρίκους

Η θεωρία της φυσικής επιλογής είναι ένας συλλογισμός. Ξεκινά από γεγονότα που μπορεί να δει ο καθένας, και καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που κανείς δεν είχε δει.

1. Υπερπαραγωγή απογόνων. Κάθε είδος γεννά πολύ περισσότερους απογόνους από όσους χρειάζονται για να αντικατασταθούν οι γονείς. Μια βελανιδιά ρίχνει χιλιάδες βελανίδια τον χρόνο, ένας βάτραχος γεννά χιλιάδες αυγά. Ο Δαρβίνος υπολόγισε ότι ακόμη και ο ελέφαντας, από τα ζώα που πολλαπλασιάζονται πιο αργά, θα είχε σε λίγους αιώνες εκατομμύρια απογόνους από ένα μόνο ζευγάρι, αν επιζούσαν όλοι.

2. Περιορισμένοι πόροι. Κι όμως, οι πληθυσμοί στη φύση μένουν, σε βάθος χρόνου, σχετικά σταθεροί, γιατί η τροφή, ο χώρος και τα καταφύγια δεν αυξάνονται μαζί τους. Την ιδέα τη βρήκε ο Δαρβίνος σε ένα δοκίμιο του οικονομολόγου Malthus για τους ανθρώπινους πληθυσμούς.

Από τα δύο μαζί βγαίνει το πρώτο συμπέρασμα: οι περισσότεροι απόγονοι πεθαίνουν πριν αναπαραχθούν. Υπάρχει ένας διαρκής ανταγωνισμός για την επιβίωση — ο Δαρβίνος τον είπε «αγώνα για την ύπαρξη» — με άτομα του ίδιου είδους, με θηρευτές, με το κρύο και την ξηρασία.

Αν επιζούσαν όλοι

Ένας πληθυσμός 100 πουλιών. Ο πολλαπλασιαστής λέει πόσες φορές μεγαλώνει ο πληθυσμός σε κάθε γενιά. Δοκίμασε τι γίνεται αν επιζούσαν όλοι οι απόγονοι, και μετά τι πρέπει να ισχύει για να μείνει ο πληθυσμός σταθερός, όπως τον βλέπουμε στη φύση.

Γενιές1010 : 1 = 10

Πουλιά στο τέλος5.904.900100 × 3¹⁰ = 5.904.900

▲ Πάνω από 1: ο πληθυσμός εκρήγνυται

Διάρκεια μιας γενιάς
1 χρόνια

3. Ποικιλομορφία. Τα άτομα ενός είδους δεν είναι πανομοιότυπα. Διαφέρουν στο μέγεθος, στο χρώμα, στην ταχύτητα, στην αντοχή σε μια ασθένεια, στο σχήμα του ράμφους.

4. Κληρονομικότητα. Μεγάλο μέρος αυτών των διαφορών περνά από τους γονείς στους απογόνους.

5. Διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή. Αφού οι περισσότεροι απόγονοι πεθαίνουν, και αφού διαφέρουν μεταξύ τους, όσοι έχουν γνωρίσματα που τους βοηθούν στο συγκεκριμένο περιβάλλον έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν και να αφήσουν απογόνους. Οι απόγονοί τους κληρονομούν αυτά τα γνωρίσματα. Αυτή η μη τυχαία επιβίωση και αναπαραγωγή είναι η φυσική επιλογή.

Το μοντέλο της τεχνητής επιλογής

Ο Δαρβίνος ξεκίνησε το βιβλίο του όχι από τη φύση, αλλά από τις φάρμες. Εξέτρεφε ο ίδιος περιστέρια, και ήξερε ότι οι εκτροφείς είχαν φτιάξει από το αγριοπερίστερο ράτσες τόσο διαφορετικές, που ένας ορνιθολόγος θα τις έβαζε σε διαφορετικά είδη.

Η τεχνητή επιλογή δουλεύει με τον ίδιο μηχανισμό: ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, και αναπαραγωγή μόνο όσων έχουν τα επιθυμητά γνωρίσματα. Από ένα μόνο άγριο είδος λάχανου, ο άνθρωπος έφτιαξε με αιώνες επιλογής το λάχανο, το κουνουπίδι, το μπρόκολο και τα λαχανάκια Βρυξελλών: σε άλλο αγρόκτημα κρατούσαν τα φυτά με τα πιο μεγάλα φύλλα, σε άλλο τα φυτά με τα πιο πυκνά άνθη.

Η διαφορά είναι ποιος επιλέγει:

Τεχνητή επιλογήΦυσική επιλογή
Ποιος «διαλέγει»ο άνθρωποςτο περιβάλλον: θηρευτές, κλίμα, τροφή, ασθένειες
Με ποιο κριτήριοό,τι θέλει ο άνθρωποςό,τι βοηθά να επιζήσεις και να αναπαραχθείς εκεί
Ταχύτηταγρήγορη, δεκάδες γενιέςσυνήθως πολύ αργότερη
Σκοπόςυπάρχειδεν υπάρχει

Η τελευταία γραμμή είναι η σημαντικότερη. Στη φυσική επιλογή κανείς δεν σχεδιάζει. Η προσαρμογή είναι το αποτέλεσμα, όχι ο στόχος.

Τι δεν ήξερε ο Δαρβίνος

Η θεωρία στηρίζεται στην ποικιλομορφία και στην κληρονομικότητα, αλλά ο Δαρβίνος δεν ήξερε από πού έρχεται η πρώτη και πώς λειτουργεί η δεύτερη. Οι νόμοι του Mendel δημοσιεύτηκαν το 1866, αλλά πέρασαν απαρατήρητοι ως το 1900. Τον 20ό αιώνα η γενετική συμπλήρωσε τα κενά:

  • η ποικιλομορφία προέρχεται από τις μεταλλάξεις, που δημιουργούν νέα αλληλόμορφα, και από τον ανασυνδυασμό των γονιδίων στην αμφιγονική αναπαραγωγή,
  • η κληρονομικότητα γίνεται μέσω του DNA,
  • και η εξέλιξη ενός πληθυσμού μπορεί να περιγραφεί ως αλλαγή στη συχνότητα των αλληλόμορφων από γενιά σε γενιά.

Η σύνθεση της θεωρίας του Δαρβίνου με τη γενετική λέγεται σύγχρονη συνθετική θεωρία της εξέλιξης.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα θηλυκό βατράχου γεννά κατά μέσο όρο 2 0002\,000 αυγά στη ζωή του. Ο πληθυσμός της λίμνης μένει σταθερός εδώ και δεκαετίες. Πόσα από τα 2 0002\,000 αυγά, κατά μέσο όρο, φτάνουν να αναπαραχθούν; Τι ποσοστό πεθαίνει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Τα τσιτάχ είναι τα ταχύτερα χερσαία ζώα. Εξήγησε με τη θεωρία της φυσικής επιλογής πώς ένας πληθυσμός προγόνων τους, πιο αργών, έγινε τόσο γρήγορος.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένας κτηνοτρόφος κρατά για αναπαραγωγή μόνο τις αγελάδες με το περισσότερο γάλα. Σε τι μοιάζει και σε τι διαφέρει αυτό από τη φυσική επιλογή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος κατέληξε στην ιδέα της φυσικής επιλογής ανεξάρτητα από τον Δαρβίνο, με αποτέλεσμα οι εργασίες τους να παρουσιαστούν μαζί το 1858;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποιο έτος εκδόθηκε «Η καταγωγή των ειδών» του Δαρβίνου;

Τα κατάφερες;

  • Να διατυπώνεις τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα από τα οποία συνέθεσε ο Δαρβίνος τη θεωρία της φυσικής επιλογής.
  • Να εξηγείς γιατί η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι οδηγούν σε ανταγωνισμό.
  • Να συγκρίνεις τη φυσική με την τεχνητή επιλογή.
  • Να εφαρμόζεις τη θεωρία για να εξηγήσεις μια προσαρμογή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;