Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ταξινόμηση και εξέλιξη

Πώς ταξινομούμε τους οργανισμούς και τι λέει η ταξινόμηση για την καταγωγή τους.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.1

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί οι ταξινομικές βαθμίδες σχηματίζουν ιεραρχία ομάδων μέσα σε ομάδες.
  2. Να ερμηνεύεις αυτή την ιεραρχία ως αποτέλεσμα κοινής καταγωγής.
  3. Να ξεχωρίζεις τις ομοιότητες που δείχνουν συγγένεια από αυτές που οφείλονται σε παρόμοιο τρόπο ζωής.
  4. Να ομαδοποιείς οργανισμούς από έναν πίνακα κοινών γνωρισμάτων και να τους τοποθετείς σε ένα απλό φυλογενετικό δέντρο.

Ένα σύστημα που έλεγε περισσότερα από όσα ήξερε

Το 1735 ο Σουηδός φυσιοδίφης Λινναίος (Carl von Linné) δημοσίευσε το Systema Naturae, ένα σύστημα για να ονομάζονται και να ομαδοποιούνται όλοι οι οργανισμοί. Το σύστημά του χρησιμοποιείται, με αλλαγές, ως σήμερα: διωνυμική ονοματολογία, και βαθμίδες από το βασίλειο ως το είδος.

Ζωγραφικό πορτρέτο ηλικιωμένου άνδρα με λευκή κατσαρή περούκα και καφέ σακάκι με χρυσά κουμπιά· πάνω δεξιά η υπογραφή «Linné».
Ο Λινναίος σε πορτρέτο του Σουηδού ζωγράφου Αλεξάντερ Ρόσλιν. Ομαδοποίησε τους οργανισμούς με βάση τις ομοιότητές τους, χωρίς να ρωτήσει από πού προέρχονται.Φωτογραφία: Alexander Roslin · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ο Λινναίος, όπως οι περισσότεροι της εποχής του, θεωρούσε τα είδη σταθερά: έτσι όπως δημιουργήθηκαν. Ταξινομούσε με βάση τις ομοιότητες, και το αποτέλεσμα είχε ένα παράξενο σχήμα — ομάδες μέσα σε ομάδες μέσα σε ομάδες, χωρίς επικαλύψεις. Γιατί η φύση να είναι οργανωμένη έτσι; Η απάντηση ήρθε έναν αιώνα αργότερα, από τον Δαρβίνο, και είναι το θέμα αυτής της ενότητας.

Οι βαθμίδες, με μια ματιά

Από το Γυμνάσιο ξέρεις τις βασικές βαθμίδες ταξινόμησης, από την πιο περιεκτική στην πιο στενή:

βασίλειο → συνομοταξία → ομοταξία → τάξη → οικογένεια → γένος → είδος

και ότι κάθε είδος έχει διωνυμικό επιστημονικό όνομα: γένος με κεφαλαίο και επίθετο είδους με μικρό, σε πλάγια γράμματα — Canis lupus, ο λύκος.

Η βασική μονάδα είναι το είδος: ένα σύνολο πληθυσμών που στη φύση διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν γόνιμους απογόνους. Ο λύκος και ο σκύλος δίνουν γόνιμα κουτάβια, και πολλοί ταξινομούν σήμερα τον σκύλο ως υποείδος του λύκου. Το άλογο και ο γάιδαρος δίνουν μουλάρι, που είναι σχεδόν πάντα στείρο: είναι διαφορετικά είδη.

Ομάδες μέσα σε ομάδες

Κοίτα τι συμβαίνει με τα γνωρίσματα. Κάθε ομάδα ορίζεται από γνωρίσματα που έχουν όλα τα μέλη της. Και κάθε μικρότερη ομάδα μέσα της έχει όλα αυτά, συν δικά της.

Τι κληρονομεί κάθε ομάδα

Διάλεξε μια ομάδα. Θα δεις όλα τα γνωρίσματά της: όσα εμφανίζονται για πρώτη φορά σε αυτήν, και όσα έχει επειδή ανήκει σε μια ευρύτερη. Ξεκίνα από τον Homo sapiens και ανέβα ως τα Ζώα.

Μέρος της ομάδας: Ανθρωπίδες (οικογένεια)

Σώμα

  • πολυκύτταρο σώμααπό ευρύτερη ομάδα
  • κύτταρα χωρίς κυτταρικό τοίχωμααπό ευρύτερη ομάδα
  • νωτιαία χορδή στο έμβρυοαπό ευρύτερη ομάδα
  • νευρικός σωλήνας στη ράχηαπό ευρύτερη ομάδα
  • φαρυγγικές σχισμές στο έμβρυοαπό ευρύτερη ομάδα
  • σπονδυλική στήληαπό ευρύτερη ομάδα
  • κρανίοαπό ευρύτερη ομάδα
  • τρίχωμααπό ευρύτερη ομάδα
  • τρία οστάρια στο μέσο αυτίαπό ευρύτερη ομάδα
  • αντιτακτός αντίχειραςαπό ευρύτερη ομάδα
  • μάτια μπροστά, στερεοσκοπική όρασηαπό ευρύτερη ομάδα
  • όρθια δίποδη βάδισηαπό ευρύτερη ομάδα
  • πολύ μεγάλος εγκέφαλοςεμφανίζεται εδώ
  • ψηλό, κάθετο μέτωποεμφανίζεται εδώ

Λειτουργίες και τρόπος ζωής

  • ετερότροφη θρέψηαπό ευρύτερη ομάδα
  • θηλασμός των νεογνώναπό ευρύτερη ομάδα
  • σταθερή θερμοκρασία σώματοςαπό ευρύτερη ομάδα
  • λίγοι απόγονοι, μακριά γονική φροντίδααπό ευρύτερη ομάδα
  • έναρθρος λόγοςεμφανίζεται εδώ

Ο λύκος δεν έχει μόνο τα γνωρίσματα των κυνιδών. Έχει και των σαρκοφάγων, των θηλαστικών, των σπονδυλωτών, των χορδωτών, των ζώων. Κανένα θηλαστικό δεν έχει φτερά, κανένα πουλί δεν θηλάζει. Οι ομάδες δεν επικαλύπτονται: η μία χωράει μέσα στην άλλη.

Ένα τέτοιο σχήμα δεν βγαίνει αν κάθε είδος είχε φτιαχτεί ανεξάρτητα, με όποια γνωρίσματα του ταίριαζαν. Βγαίνει μόνο αν τα είδη είναι κλαδιά ενός δέντρου:

  • κάποτε έζησε ένας πρόγονος με σπονδυλική στήλη, και όλοι οι απόγονοί του την κληρονόμησαν,
  • ένας από τους απογόνους του απέκτησε τρίχωμα και θηλασμό, και όλοι οι δικοί του απόγονοι —τα θηλαστικά— τα κληρονόμησαν,
  • και ούτω καθεξής, ως τα σημερινά είδη.

Το φυλογενετικό δέντρο

Οι εξελικτικές σχέσεις απεικονίζονται με ένα φυλογενετικό δέντρο:

  • Οι άκρες των κλαδιών είναι τα είδη ή οι ομάδες που συγκρίνεις.
  • Κάθε διακλάδωση είναι ένας κοινός πρόγονος, από τον οποίο ξεκίνησαν δύο γραμμές.
  • Δύο είδη είναι τόσο πιο συγγενικά όσο πιο πρόσφατη είναι η διακλάδωση που τα ενώνει.

Ένα δέντρο δεν διαβάζεται από αριστερά προς τα δεξιά σαν σκάλα, με το «κατώτερο» στην αρχή και το «ανώτερο» στο τέλος. Όλα τα σημερινά είδη βρίσκονται στις άκρες, και όλα έχουν πίσω τους το ίδιο μήκος χρόνου εξέλιξης. Ο βάτραχος δεν είναι πρόγονος της σαύρας· είναι μακρινός ξάδερφός της.

Όταν η ομοιότητα ξεγελά

Αν ταξινομήσεις με βάση το «πόσο μοιάζουν», το δελφίνι πάει με τον καρχαρία: υδροδυναμικό σώμα, πτερύγια, ζει στη θάλασσα. Η νυχτερίδα πάει με τα πουλιά: φτερούγες, πετάει.

Κι όμως, το δελφίνι αναπνέει με πνεύμονες, έχει σταθερή θερμοκρασία, γεννά ζωντανά μικρά και τα θηλάζει, και στο έμβρυό του φαίνονται τρίχες. Η νυχτερίδα έχει τρίχωμα και θηλάζει, και η φτερούγα της είναι δέρμα τεντωμένο ανάμεσα σε μακριά δάχτυλα — όχι φτερά. Και οι δύο είναι θηλαστικά.

Η ομοιότητα του δελφινιού με τον καρχαρία προέκυψε ανεξάρτητα, γιατί η ζωή στο νερό ευνοεί το ίδιο σχήμα. Αυτή η ομοιότητα δεν λέει τίποτα για καταγωγή. Αντίθετα, το τρίχωμα και ο θηλασμός, που δεν έχουν καμία σχέση με τη ζωή στο νερό ή στον αέρα, είναι κληρονομιά από κοινό πρόγονο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πέστροφα, βάτραχος, σαύρα και ποντίκι έχουν όλα σπονδυλική στήλη. Τέσσερα άκρα έχουν όλα εκτός από την πέστροφα. Αυγό με προστατευτικές μεμβράνες, που αντέχει στη στεριά, έχουν η σαύρα και το ποντίκι. Τρίχωμα έχει μόνο το ποντίκι. Φτιάξε ομάδες μέσα σε ομάδες και πες με ποια σειρά διακλαδώθηκαν οι τέσσερις γραμμές.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Δελφίνι, καρχαρίας, αγελάδα: ποια δύο είναι πιο στενά συγγενικά; Αιτιολόγησε με γνωρίσματα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένας ερευνητής βρίσκει έναν σκύλο, ένα κοκκινολαίμη και μια νυχτερίδα, και προτείνει να μπουν μαζί νυχτερίδα και κοκκινολαίμης, «γιατί πετούν». Τι θα του απαντούσες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια γραφή επιστημονικού ονόματος είναι σωστή;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια ταξινομική βαθμίδα βρίσκεται ανάμεσα στην ομοταξία και στην οικογένεια;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί οι ταξινομικές βαθμίδες σχηματίζουν ιεραρχία ομάδων μέσα σε ομάδες.
  • Να ερμηνεύεις αυτή την ιεραρχία ως αποτέλεσμα κοινής καταγωγής.
  • Να ξεχωρίζεις τις ομοιότητες που δείχνουν συγγένεια από αυτές που οφείλονται σε παρόμοιο τρόπο ζωής.
  • Να ομαδοποιείς οργανισμούς από έναν πίνακα κοινών γνωρισμάτων και να τους τοποθετείς σε ένα απλό φυλογενετικό δέντρο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;