Ταξινόμηση και εξέλιξη
Πώς ταξινομούμε τους οργανισμούς και τι λέει η ταξινόμηση για την καταγωγή τους.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.1
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί οι ταξινομικές βαθμίδες σχηματίζουν ιεραρχία ομάδων μέσα σε ομάδες.
- Να ερμηνεύεις αυτή την ιεραρχία ως αποτέλεσμα κοινής καταγωγής.
- Να ξεχωρίζεις τις ομοιότητες που δείχνουν συγγένεια από αυτές που οφείλονται σε παρόμοιο τρόπο ζωής.
- Να ομαδοποιείς οργανισμούς από έναν πίνακα κοινών γνωρισμάτων και να τους τοποθετείς σε ένα απλό φυλογενετικό δέντρο.
Ένα σύστημα που έλεγε περισσότερα από όσα ήξερε
Το 1735 ο Σουηδός φυσιοδίφης Λινναίος (Carl von Linné) δημοσίευσε το Systema Naturae, ένα σύστημα για να ονομάζονται και να ομαδοποιούνται όλοι οι οργανισμοί. Το σύστημά του χρησιμοποιείται, με αλλαγές, ως σήμερα: διωνυμική ονοματολογία, και βαθμίδες από το βασίλειο ως το είδος.

Ο Λινναίος, όπως οι περισσότεροι της εποχής του, θεωρούσε τα είδη σταθερά: έτσι όπως δημιουργήθηκαν. Ταξινομούσε με βάση τις ομοιότητες, και το αποτέλεσμα είχε ένα παράξενο σχήμα — ομάδες μέσα σε ομάδες μέσα σε ομάδες, χωρίς επικαλύψεις. Γιατί η φύση να είναι οργανωμένη έτσι; Η απάντηση ήρθε έναν αιώνα αργότερα, από τον Δαρβίνο, και είναι το θέμα αυτής της ενότητας.
Οι βαθμίδες, με μια ματιά
Από το Γυμνάσιο ξέρεις τις βασικές βαθμίδες ταξινόμησης, από την πιο περιεκτική στην πιο στενή:
βασίλειο → συνομοταξία → ομοταξία → τάξη → οικογένεια → γένος → είδος
και ότι κάθε είδος έχει διωνυμικό επιστημονικό όνομα: γένος με κεφαλαίο και επίθετο είδους με μικρό, σε πλάγια γράμματα — Canis lupus, ο λύκος.
Η βασική μονάδα είναι το είδος: ένα σύνολο πληθυσμών που στη φύση διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν γόνιμους απογόνους. Ο λύκος και ο σκύλος δίνουν γόνιμα κουτάβια, και πολλοί ταξινομούν σήμερα τον σκύλο ως υποείδος του λύκου. Το άλογο και ο γάιδαρος δίνουν μουλάρι, που είναι σχεδόν πάντα στείρο: είναι διαφορετικά είδη.
Ομάδες μέσα σε ομάδες
Κοίτα τι συμβαίνει με τα γνωρίσματα. Κάθε ομάδα ορίζεται από γνωρίσματα που έχουν όλα τα μέλη της. Και κάθε μικρότερη ομάδα μέσα της έχει όλα αυτά, συν δικά της.
Ο λύκος δεν έχει μόνο τα γνωρίσματα των κυνιδών. Έχει και των σαρκοφάγων, των θηλαστικών, των σπονδυλωτών, των χορδωτών, των ζώων. Κανένα θηλαστικό δεν έχει φτερά, κανένα πουλί δεν θηλάζει. Οι ομάδες δεν επικαλύπτονται: η μία χωράει μέσα στην άλλη.
Ένα τέτοιο σχήμα δεν βγαίνει αν κάθε είδος είχε φτιαχτεί ανεξάρτητα, με όποια γνωρίσματα του ταίριαζαν. Βγαίνει μόνο αν τα είδη είναι κλαδιά ενός δέντρου:
- κάποτε έζησε ένας πρόγονος με σπονδυλική στήλη, και όλοι οι απόγονοί του την κληρονόμησαν,
- ένας από τους απογόνους του απέκτησε τρίχωμα και θηλασμό, και όλοι οι δικοί του απόγονοι —τα θηλαστικά— τα κληρονόμησαν,
- και ούτω καθεξής, ως τα σημερινά είδη.
Το φυλογενετικό δέντρο
Οι εξελικτικές σχέσεις απεικονίζονται με ένα φυλογενετικό δέντρο:
- Οι άκρες των κλαδιών είναι τα είδη ή οι ομάδες που συγκρίνεις.
- Κάθε διακλάδωση είναι ένας κοινός πρόγονος, από τον οποίο ξεκίνησαν δύο γραμμές.
- Δύο είδη είναι τόσο πιο συγγενικά όσο πιο πρόσφατη είναι η διακλάδωση που τα ενώνει.
Ένα δέντρο δεν διαβάζεται από αριστερά προς τα δεξιά σαν σκάλα, με το «κατώτερο» στην αρχή και το «ανώτερο» στο τέλος. Όλα τα σημερινά είδη βρίσκονται στις άκρες, και όλα έχουν πίσω τους το ίδιο μήκος χρόνου εξέλιξης. Ο βάτραχος δεν είναι πρόγονος της σαύρας· είναι μακρινός ξάδερφός της.
Όταν η ομοιότητα ξεγελά
Αν ταξινομήσεις με βάση το «πόσο μοιάζουν», το δελφίνι πάει με τον καρχαρία: υδροδυναμικό σώμα, πτερύγια, ζει στη θάλασσα. Η νυχτερίδα πάει με τα πουλιά: φτερούγες, πετάει.
Κι όμως, το δελφίνι αναπνέει με πνεύμονες, έχει σταθερή θερμοκρασία, γεννά ζωντανά μικρά και τα θηλάζει, και στο έμβρυό του φαίνονται τρίχες. Η νυχτερίδα έχει τρίχωμα και θηλάζει, και η φτερούγα της είναι δέρμα τεντωμένο ανάμεσα σε μακριά δάχτυλα — όχι φτερά. Και οι δύο είναι θηλαστικά.
Η ομοιότητα του δελφινιού με τον καρχαρία προέκυψε ανεξάρτητα, γιατί η ζωή στο νερό ευνοεί το ίδιο σχήμα. Αυτή η ομοιότητα δεν λέει τίποτα για καταγωγή. Αντίθετα, το τρίχωμα και ο θηλασμός, που δεν έχουν καμία σχέση με τη ζωή στο νερό ή στον αέρα, είναι κληρονομιά από κοινό πρόγονο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πέστροφα, βάτραχος, σαύρα και ποντίκι έχουν όλα σπονδυλική στήλη. Τέσσερα άκρα έχουν όλα εκτός από την πέστροφα. Αυγό με προστατευτικές μεμβράνες, που αντέχει στη στεριά, έχουν η σαύρα και το ποντίκι. Τρίχωμα έχει μόνο το ποντίκι. Φτιάξε ομάδες μέσα σε ομάδες και πες με ποια σειρά διακλαδώθηκαν οι τέσσερις γραμμές.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βάλε τα δεδομένα σε πίνακα (+ σημαίνει ότι το έχει):
σπονδυλική στήλη τέσσερα άκρα αυγό με προστατευτικές μεμβράνες, για τη στεριά τρίχωμα πέστροφα + − − − βάτραχος + + − − σαύρα + + + − ποντίκι + + + + Ξεκίνα από το γνώρισμα που έχουν όλα: η σπονδυλική στήλη ορίζει τη μεγαλύτερη ομάδα. Μέσα της, τα τέσσερα άκρα ξεχωρίζουν βάτραχο, σαύρα και ποντίκι από την πέστροφα. Μέσα σε αυτούς, το αυγό της στεριάς ξεχωρίζει σαύρα και ποντίκι. Το τρίχωμα έχει μόνο το ποντίκι.
Οι ομάδες χωράνε η μία μέσα στην άλλη: (πέστροφα, (βάτραχος, (σαύρα, ποντίκι))). Στο δέντρο, η πέστροφα διακλαδώνεται πρώτη, μετά ο βάτραχος, μετά σαύρα και ποντίκι χωρίζουν μεταξύ τους.
Το ποντίκι είναι πιο στενός συγγενής της σαύρας από ό,τι του βατράχου, γιατί μοιράζονται πιο πρόσφατο κοινό πρόγονο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ποντίκι κατάγεται από σαύρα· σημαίνει ότι κατάγονται από τον ίδιο πρόγονο, που δεν ήταν ούτε το ένα ούτε το άλλο.
Παράδειγμα 2
Δελφίνι, καρχαρίας, αγελάδα: ποια δύο είναι πιο στενά συγγενικά; Αιτιολόγησε με γνωρίσματα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Με μια πρώτη ματιά, δελφίνι και καρχαρίας μοιάζουν: σχήμα, πτερύγια, θάλασσα. Αυτά όμως είναι γνωρίσματα που σχετίζονται με τη ζωή στο νερό, και μπορεί να εμφανίστηκαν ανεξάρτητα.
Δελφίνι και αγελάδα μοιράζονται γνωρίσματα που δεν έχουν σχέση με το περιβάλλον: θηλασμό, πνεύμονες, σταθερή θερμοκρασία, τρία οστάρια στο μέσο αυτί, τρίχες στο έμβρυο. Είναι κληρονομιά από κοινό πρόγονο, θηλαστικό.
Άρα δελφίνι και αγελάδα είναι πιο στενοί συγγενείς. Τα μοριακά δεδομένα το επιβεβαιώνουν, και δείχνουν μάλιστα ότι τα κητοειδή είναι στενοί συγγενείς των οπληφόρων με ζυγό αριθμό δαχτύλων, όπως ο ιπποπόταμος και η αγελάδα.
Παράδειγμα 3
Ένας ερευνητής βρίσκει έναν σκύλο, ένα κοκκινολαίμη και μια νυχτερίδα, και προτείνει να μπουν μαζί νυχτερίδα και κοκκινολαίμης, «γιατί πετούν». Τι θα του απαντούσες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ρώτα: η πτήση είναι γνώρισμα που κληρονόμησαν από κοινό πρόγονο; Η φτερούγα του πουλιού στηρίζεται σε φτερά στο χέρι· της νυχτερίδας είναι δέρμα ανάμεσα σε μακριά δάχτυλα. Δύο διαφορετικές κατασκευές για την ίδια λειτουργία.
Η νυχτερίδα έχει τρίχωμα, θηλάζει, έχει τρία οστάρια στο αυτί — όπως ο σκύλος. Ο κοκκινολαίμης έχει φτερά και γεννά αυγά με σκληρό κέλυφος.
Η νυχτερίδα ανήκει με τον σκύλο στα θηλαστικά. Η πτήση αναπτύχθηκε ανεξάρτητα σε πουλιά και νυχτερίδες, γι' αυτό δεν είναι κατάλληλο κριτήριο ταξινόμησης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ταξινομική βαθμίδα βρίσκεται ανάμεσα στην ομοταξία και στην οικογένεια;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί οι ταξινομικές βαθμίδες σχηματίζουν ιεραρχία ομάδων μέσα σε ομάδες.
- Να ερμηνεύεις αυτή την ιεραρχία ως αποτέλεσμα κοινής καταγωγής.
- Να ξεχωρίζεις τις ομοιότητες που δείχνουν συγγένεια από αυτές που οφείλονται σε παρόμοιο τρόπο ζωής.
- Να ομαδοποιείς οργανισμούς από έναν πίνακα κοινών γνωρισμάτων και να τους τοποθετείς σε ένα απλό φυλογενετικό δέντρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.