Φυλογένεση
Φυλογενετικά δέντρα, και από πού αντλούμε τα στοιχεία τους.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.3
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις τη φυλογένεση και να διαβάζεις ένα φυλογενετικό δέντρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια της απολίθωσης και να εξηγείς γιατί το αρχείο των απολιθωμάτων έχει κενά.
- Να χρησιμοποιείς ομόλογα και ανάλογα όργανα ως στοιχεία για τη φυλογένεση, γνωρίζοντας ποια ξεγελούν.
- Να συγκρίνεις αλληλουχίες DNA και να συμπεραίνεις από τις διαφορές τους τη σειρά των διακλαδώσεων.
Ένα φτερό σε έναν ασβεστόλιθο
Το 1861, σε ένα λατομείο λεπτόκοκκου ασβεστόλιθου της Βαυαρίας, βρέθηκε το αποτύπωμα ενός φτερού. Λίγο αργότερα βρέθηκε και ο σκελετός του ζώου που το φορούσε: είχε φτερούγες με φτερά, σαν πουλί, αλλά και δόντια, νύχια στα δάχτυλα των φτερούγων και μακριά ουρά από σπονδύλους, σαν ερπετό. Ονομάστηκε Archaeopteryx.

Η Καταγωγή των ειδών είχε κυκλοφορήσει μόλις δύο χρόνια νωρίτερα. Ένα ζώο με μείγμα γνωρισμάτων δύο ομάδων ήταν ακριβώς αυτό που προέβλεπε η θεωρία, αν τα πουλιά κατάγονταν από ερπετά. Τέτοια ευρήματα είναι μία από τις πηγές για τη φυλογένεση.
Τι είναι η φυλογένεση
Φυλογένεση είναι η εξελικτική ιστορία ενός είδους ή μιας ομάδας οργανισμών: από ποιους προγόνους προήλθε, πότε και με ποια σειρά χωρίστηκαν οι γραμμές του. Την αποτυπώνουμε σε φυλογενετικά δέντρα, όπως αυτά που είδες στην ταξινόμηση.
Κανείς δεν παρακολούθησε αυτή την ιστορία. Τη συμπεραίνουμε από στοιχεία, όπως ένας ιστορικός συμπεραίνει τι έγινε από έγγραφα και ερείπια. Οι κύριες πηγές είναι τέσσερις: τα απολιθώματα, η συγκριτική ανατομία, η εμβρυολογία και τα μοριακά δεδομένα. Κάθε πηγή έχει δυνατά σημεία και κενά, και το δέντρο γίνεται αξιόπιστο όταν πολλές πηγές συμφωνούν.
Τα απολιθώματα
Απολίθωμα είναι κάθε ίχνος οργανισμού του παρελθόντος που διατηρήθηκε στα πετρώματα: σκληρά μέρη που έγιναν πέτρα, αποτυπώματα φύλλων ή φτερών, πατημασιές, ακόμη και ολόκληροι οργανισμοί σε κεχριμπάρι ή σε παγωμένο έδαφος.
Τα περισσότερα σχηματίζονται σε στρώματα ιζημάτων — άμμου, λάσπης, ασβεστολιθικής ιλύος — στον βυθό θαλασσών, λιμνών και ποταμών. Η σειρά είναι πάντα περίπου η ίδια:
Από τη σειρά των σταδίων βγαίνουν δύο σημαντικά συμπεράσματα.
Πρώτο, η χρονολόγηση. Τα στρώματα ιζημάτων σχηματίζονται το ένα πάνω στο άλλο, οπότε, αν δεν έχουν αναστραφεί από κινήσεις της γης, τα κατώτερα είναι παλαιότερα. Αυτό δίνει τη σχετική ηλικία: τι είναι παλαιότερο από τι. Την απόλυτη ηλικία, σε εκατομμύρια χρόνια, τη δίνουν τα ραδιενεργά ισότοπα που περιέχουν τα πετρώματα, γιατί διασπώνται με γνωστό, σταθερό ρυθμό.
Δεύτερο, τα κενά. Για να γίνει ένας οργανισμός απολίθωμα πρέπει να ταφεί γρήγορα, να έχει σκληρά μέρη, να μην καταστραφεί το πέτρωμα επί εκατομμύρια χρόνια, και τελικά να βρεθεί. Ελάχιστοι οργανισμοί περνούν όλα αυτά. Τα ζώα με μαλακό σώμα, όπως οι μέδουσες και τα σκουλήκια, και όσα ζούσαν σε ξηρά βουνά, όπου δεν συσσωρεύονται ιζήματα, σχεδόν δεν αφήνουν απολιθώματα. Γι' αυτό το αρχείο των απολιθωμάτων θα έχει πάντα κενά.
Παρά τα κενά, έχουν βρεθεί πολλές μεταβατικές μορφές, με γνωρίσματα δύο ομάδων: ο Archaeopteryx ανάμεσα σε δεινόσαυρους και πουλιά, ψάρια με πτερύγια που είχαν μέσα τους κόκαλα σαν άκρων τετραπόδων, χερσαία θηλαστικά που σταδιακά έγιναν φάλαινες.
Συγκριτική ανατομία και εμβρυολογία
Τα ομόλογα όργανα έχουν την ίδια βασική κατασκευή και προέλευση, ακόμη κι αν κάνουν διαφορετικές δουλειές: το χέρι του ανθρώπου, η φτερούγα της νυχτερίδας, το πτερύγιο της φάλαινας έχουν τα ίδια οστά με την ίδια σειρά. Δείχνουν κοινό πρόγονο, και είναι χρήσιμα για τη φυλογένεση.
Τα ανάλογα όργανα κάνουν την ίδια δουλειά με διαφορετική κατασκευή: η φτερούγα του πουλιού και το φτερό της πεταλούδας. Προέκυψαν ανεξάρτητα, γιατί η φυσική επιλογή βρήκε παρόμοιες λύσεις στο ίδιο πρόβλημα. Για τη φυλογένεση είναι παραπλανητικά: μια φυλογένεση που θα τα έπαιρνε ως ένδειξη συγγένειας θα έβαζε μαζί πουλιά και έντομα.
Τα υπολειμματικά όργανα, όπως τα μικροσκοπικά οστά της λεκάνης στις φάλαινες, είναι ομόλογα με πλήρη όργανα συγγενικών ειδών, και δείχνουν από πού ήρθε μια γραμμή.
Η εμβρυολογία προσθέτει κάτι που οι ενήλικοι κρύβουν: στα πρώτα στάδια, τα έμβρυα όλων των σπονδυλωτών έχουν φαρυγγικές σχισμές και ουρά. Στα ψάρια οι σχισμές γίνονται βράγχια· στα θηλαστικά δίνουν άλλες δομές. Κοινά στάδια ανάπτυξης δείχνουν κοινή προέλευση.
Τα μοριακά δεδομένα
Από τα μέσα του 20ού αιώνα, η πιο πλούσια πηγή είναι οι αλληλουχίες του DNA και των πρωτεϊνών. Η λογική είναι απλή:
- Όταν δύο γραμμές χωρίζονται από έναν κοινό πρόγονο, ξεκινούν με το ίδιο DNA.
- Από εκεί και πέρα, η καθεμιά συσσωρεύει τις δικές της μεταλλάξεις.
- Άρα, όσο περισσότερες διαφορές έχουν οι αλληλουχίες δύο ειδών, τόσο παλαιότερα χωρίστηκαν οι γραμμές τους.
Σε ορισμένα γονίδια οι διαφορές συσσωρεύονται με περίπου σταθερό ρυθμό. Αυτό επιτρέπει, με βαθμονόμηση από απολιθώματα γνωστής ηλικίας, να εκτιμηθεί και πότε έγινε μια διακλάδωση: η ιδέα του μοριακού ρολογιού.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τα παρακάτω είναι φανταστικά τμήματα του ίδιου γονιδίου σε τέσσερα είδη. Μέτρησε τις διαφορές ανά ζεύγος και πες με ποια σειρά χωρίστηκαν οι τέσσερις γραμμές. Α: 5΄ 3΄ · Β: 5΄ 3΄ · Γ: 5΄ 3΄ · Δ: 5΄ 3΄
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σύγκρινε θέση προς θέση, και για τα νουκλεοτίδια. Οι διαφορές ανά ζεύγος:
Α Β Γ Δ Α — Β — Γ — Δ — Το ζεύγος με τις λιγότερες διαφορές είναι Α–Β (): είναι τα πιο στενά συγγενικά, με την πιο πρόσφατη διακλάδωση.
Το Γ απέχει και από το Α και το Β, λιγότερο από όσο απέχει οποιοδήποτε από το Δ. Χωρίστηκε από τη γραμμή Α–Β πριν χωριστούν το Α και το Β.
Το Δ απέχει περισσότερο από όλα: η γραμμή του χωρίστηκε πρώτη. Το δέντρο είναι (Δ, (Γ, (Α, Β))). Με ένα πραγματικό γονίδιο οι αριθμοί είναι μεγαλύτεροι και οι υπολογισμοί γίνονται με υπολογιστή, αλλά η λογική είναι ίδια.
Παράδειγμα 2
Ο Archaeopteryx είχε φτερά, φτερούγες και ένωση των κλειδών σε «διχαλωτό» οστό, αλλά και δόντια, νύχια στις φτερούγες και ουρά από σπονδύλους. Τι σημαίνει αυτό για τη φυλογένεση των πουλιών;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χώρισε τα γνωρίσματα. Όπως τα πουλιά: φτερά, φτερούγες, διχαλωτό οστό. Όπως τα ερπετά και ιδιαίτερα οι μικροί σαρκοφάγοι δεινόσαυροι: δόντια, νύχια στα πρόσθια άκρα, μακριά ουρά από σπονδύλους.
Ένα ζώο με γνωρίσματα και από τις δύο ομάδες είναι μεταβατική μορφή. Ταιριάζει με την υπόθεση ότι τα πουλιά προήλθαν από δεινόσαυρους, και ότι τα γνωρίσματά τους εμφανίστηκαν σταδιακά και όχι όλα μαζί.
Μεταγενέστερα ευρήματα, κυρίως από την Κίνα, έδειξαν δεινόσαυρους με φτερά που δεν πετούσαν. Τα φτερά λοιπόν υπήρχαν πριν από την πτήση. Αυτό δείχνει πώς ένα απολίθωμα, μαζί με άλλα, ξαναγράφει τη σειρά με την οποία εμφανίστηκαν τα γνωρίσματα μιας ομάδας.
Παράδειγμα 3
Σε ένα φαράγγι, ένα απολίθωμα κοχυλιού βρίσκεται σε στρώμα κάτω από ένα στρώμα ηφαιστειακής τέφρας ηλικίας εκατομμυρίων ετών, και πάνω από ένα δεύτερο στρώμα τέφρας ηλικίας εκατομμυρίων ετών. Τι μπορείς να πεις για την ηλικία του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα στρώματα δεν έχουν αναστραφεί, άρα τα κατώτερα είναι παλαιότερα. Το κοχύλι είναι σε στρώμα νεότερο από την κάτω τέφρα και παλαιότερο από την πάνω.
Οι δύο τέφρες χρονολογούνται απόλυτα με ραδιενεργά ισότοπα. Το απολίθωμα το ίδιο δεν χρονολογείται έτσι, γιατί τα ισότοπα που χρησιμοποιούνται για τέτοιες ηλικίες βρίσκονται κυρίως σε ηφαιστειακά πετρώματα.
Συνδυάζοντας σχετική και απόλυτη χρονολόγηση: το κοχύλι είναι από ως εκατομμυρίων ετών.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται τα όργανα που έχουν την ίδια βασική κατασκευή και προέλευση, αλλά διαφορετική λειτουργία;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις τη φυλογένεση και να διαβάζεις ένα φυλογενετικό δέντρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια της απολίθωσης και να εξηγείς γιατί το αρχείο των απολιθωμάτων έχει κενά.
- Να χρησιμοποιείς ομόλογα και ανάλογα όργανα ως στοιχεία για τη φυλογένεση, γνωρίζοντας ποια ξεγελούν.
- Να συγκρίνεις αλληλουχίες DNA και να συμπεραίνεις από τις διαφορές τους τη σειρά των διακλαδώσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.