Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η εξέλιξη του ανθρώπου

Θηλαστικά, πρωτεύοντα, ανθρωπίδες και οι πρώτοι άνθρωποι.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §3.4

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς τον άνθρωπο στο φυλογενετικό δέντρο: θηλαστικά, πρωτεύοντα, ανθρωποειδή, ανθρωπίδες, γένος Homo.
  2. Να απαριθμείς τα χαρακτηριστικά των πρωτευόντων και να τα συνδέεις με τη ζωή στα δέντρα.
  3. Να αναγνωρίζεις σε ένα απολίθωμα τα σκελετικά γνωρίσματα της όρθιας δίποδης βάδισης.
  4. Να περιγράφεις τα κύρια είδη του γένους Homo και να εξηγείς γιατί η εξέλιξη του ανθρώπου μοιάζει με θάμνο και όχι με σκάλα.

Ένα θηλαστικό που γεννά αυγά

Πλατύποδας κολυμπά στην επιφάνεια πράσινου νερού: καφέ τριχωτό σώμα, πλατιά ουρά, πόδια με μεμβράνες και γκρίζο ράμφος σαν πάπιας.
Πλατύποδας στην Τασμανία. Έχει τρίχωμα και θηλάζει τα μικρά του, αλλά γεννά αυγά. Ανήκει στα μονοτρήματα, τη γραμμή των θηλαστικών που χωρίστηκε πρώτη από τις άλλες.Φωτογραφία: Charles J. Sharp · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Όταν οι πρώτοι πλατύποδες έφτασαν βαλσαμωμένοι στην Ευρώπη, στα τέλη του 18ου αιώνα, κάποιοι φυσιοδίφες νόμιζαν ότι ήταν φάρσα. Ένα ζώο με τρίχωμα, που θηλάζει, αλλά γεννά αυγά, δεν χωρούσε σε καμία κατηγορία.

Στη φυλογένεση των θηλαστικών χωράει μια χαρά: είναι κλαδί μιας πολύ παλιάς γραμμής, που κράτησε ένα γνώρισμα των προγόνων όλων των θηλαστικών, τα αυγά, ενώ οι άλλες γραμμές το έχασαν. Από την ίδια λογική ξεκινά και η ιστορία του ανθρώπου. Δεν είναι ιστορία ενός είδους που «ανέβηκε» μια σκάλα, αλλά ενός κλαδιού σε ένα πυκνό δέντρο.

Το γενεαλογικό μας δέντρο

Κάθε ομάδα στην οποία ανήκεις είναι ένα κλαδί μέσα σε ένα ευρύτερο:

ΟμάδαΓνωρίσματα που κληρονόμησες από αυτήν
Σπονδυλωτάσπονδυλική στήλη, κρανίο
Θηλαστικάτρίχωμα, θηλασμός, σταθερή θερμοκρασία σώματος
Πρωτεύοντααντιτακτός αντίχειρας, νύχια, στερεοσκοπική όραση
Ανθρωποειδήχωρίς ουρά, μεγάλος εγκέφαλος, μεγάλη διάρκεια ζωής
Ανθρωπίδεςόρθια δίποδη βάδιση
Γένος Homoμεγάλος εγκέφαλος, συστηματική κατασκευή εργαλείων

Στα ανθρωποειδή πρωτεύοντα, τους πιθήκους χωρίς ουρά, ανήκουν σήμερα οι γίββωνες και οι μεγάλοι πίθηκοι: ο ουρακοτάγκος, ο γορίλας, ο χιμπατζής, ο μπονόμπο — και ο άνθρωπος. Τα μοριακά δεδομένα δείχνουν ότι οι πιο στενοί ζωντανοί συγγενείς μας είναι ο χιμπατζής και ο μπονόμπο: η γραμμή μας χωρίστηκε από τη δική τους πριν από περίπου 66 ως 77 εκατομμύρια χρόνια. Οι ανθρωπίδες είναι όλα τα είδη της δικής μας γραμμής μετά από αυτόν τον διαχωρισμό· σήμερα ζει μόνο ένα, εμείς.

Θηλαστικά και πρωτεύοντα

Τα πρώτα θηλαστικά εμφανίστηκαν πριν από περισσότερα από 200200 εκατομμύρια χρόνια, περίπου την ίδια εποχή με τους πρώτους δεινόσαυρους. Για πάνω από εκατό εκατομμύρια χρόνια έμειναν μικρά, πιθανότατα δραστήρια κυρίως τη νύχτα, στη σκιά των δεινοσαύρων. Όταν, πριν από 6666 εκατομμύρια χρόνια, οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν —εκτός από τη γραμμή που έδωσε τα πουλιά—, τα θηλαστικά διαφοροποιήθηκαν ραγδαία και γέμισαν τα οικοσυστήματα που είχαν αδειάσει.

Σήμερα τα θηλαστικά χωρίζονται σε τρεις ομάδες: τα μονοτρήματα, που γεννούν αυγά, όπως ο πλατύποδας· τα μαρσιποφόρα, που γεννούν πολύ μικρά νεογνά και τα μεγαλώνουν σε έναν θύλακα, όπως το καγκουρό· και τα πλακουντοφόρα, όπου το έμβρυο τρέφεται στη μήτρα μέσω πλακούντα. Σε αυτά ανήκουν και τα πρωτεύοντα.

Τα πρώτα πρωτεύοντα ήταν μικρά ζώα των δέντρων, και τα γνωρίσματα που μας άφησαν είναι, στην ουσία τους, προσαρμογές στη ζωή στα κλαδιά:

  • Χέρια και πόδια που πιάνουν, με αντιτακτό αντίχειρα που ακουμπά τα άλλα δάχτυλα, και νύχια αντί για γαμψώνυχα, με ευαίσθητες άκρες δαχτύλων.
  • Μάτια μπροστά στο πρόσωπο, με επικαλυπτόμενα οπτικά πεδία: στερεοσκοπική όραση, για να εκτιμάς την απόσταση ως το επόμενο κλαδί. Στα περισσότερα, και έγχρωμη όραση· η όσφρηση έχει μικρότερο ρόλο, και το ρύγχος είναι κοντό.
  • Ευκίνητες αρθρώσεις στους ώμους και στους αγκώνες.
  • Μεγάλος εγκέφαλος σε σχέση με το σώμα.
  • Λίγοι απόγονοι σε κάθε γέννα, με μακρά γονική φροντίδα και πολλή μάθηση.

Από τα πρώτα θηλαστικά ως εμάς

Πάτα κάθε σημείο για να διαβάσεις τι συνέβη. Πρόσεξε πόσο μικρό κομμάτι της γραμμής πιάνουν οι ανθρωπίδες. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Πρώτα θηλαστικά · πάνω από 200 εκατομμύρια χρόνια πρινΜικρά, τριχωτά ζώα, σύγχρονα με τους πρώτους δεινόσαυρους.

Οι ανθρωπίδες: πρώτα τα πόδια

Το γνώρισμα που ξεχωρίζει τους ανθρωπίδες από τους άλλους πιθήκους δεν είναι ο εγκέφαλος. Είναι η όρθια δίποδη βάδιση, και εμφανίστηκε πρώτη, εκατομμύρια χρόνια πριν μεγαλώσει ο εγκέφαλος.

Πώς την αναγνωρίζεις σε έναν σκελετό; Το σώμα ενός ζώου που περπατά στα δύο πόδια είναι αλλιώς χτισμένο από το κρανίο ως τη φτέρνα:

ΜέροςΔίποδη βάδισηΤετράποδη κίνηση (χιμπατζής)
Ινιακό τρήμα (το άνοιγμα όπου ο νωτιαίος μυελός μπαίνει στο κρανίο)κάτω από το κρανίο, στο κέντροπιο πίσω
Σπονδυλική στήλημε καμπύλες σε σχήμα Sσχεδόν ευθεία, σαν τόξο
Λεκάνηκοντή και φαρδιά, σαν λεκάνη νιπτήραψηλή και στενή
Μηριαίο οστόγέρνει προς τα μέσα, τα γόνατα κάτω από το σώμασχεδόν κατακόρυφο, γόνατα σε απόσταση
Πόδιμε καμάρα· μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλαχωρίς καμάρα· μεγάλο δάχτυλο αντιτακτό, που πιάνει

Οι πιο γνωστοί πρώιμοι ανθρωπίδες είναι οι αυστραλοπίθηκοι, που έζησαν στην Αφρική πριν από περίπου 44 ως 22 εκατομμύρια χρόνια. Ο σκελετός της «Λούσι», ενός Australopithecus afarensis ηλικίας περίπου 3,23{,}2 εκατομμυρίων ετών, έχει λεκάνη και μηριαίο ανθρωπίδη και εγκέφαλο σε μέγεθος χιμπατζή. Και οι πατημασιές του Λαετόλι, στην Τανζανία, αφημένες σε υγρή ηφαιστειακή τέφρα πριν από περίπου 3,63{,}6 εκατομμύρια χρόνια, έχουν καμάρα και μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλα.

Από ποια ομάδα το κληρονόμησες;

Κάθε γνώρισμα εμφανίστηκε σε κάποιο σημείο του δέντρου και το κληρονόμησαν όλοι οι απόγονοι. Βάλε το καθένα στην ομάδα όπου πρωτοεμφανίστηκε.

Πού πρωτοεμφανίστηκε;

Μάτια μπροστά, στερεοσκοπική όραση

0 από 10

Οι πρώτοι άνθρωποι

Το γένος Homo εμφανίστηκε στην Αφρική πριν από περίπου 2,52{,}5 εκατομμύρια χρόνια. Τα κύρια είδη του, με μέσους όρους χωρητικότητας κρανίου που δίνουν μια εικόνα της αύξησης του εγκεφάλου:

ΕίδοςΠότε, περίπουΧωρητικότητα κρανίου, περίπουΤι το χαρακτηρίζει
χιμπατζής, για σύγκρισησήμερα400400 cm³—
Australopithecus afarensis3,93{,}9–2,92{,}9 εκ. χρόνια πριν450450 cm³όρθια βάδιση, μικρός εγκέφαλος
Homo habilis2,42{,}4–1,51{,}5 εκ. χρόνια πριν600600 cm³απλά λίθινα εργαλεία
Homo erectus1,91{,}9 εκ. – 100.000100.000 χρόνια πριν900900 cm³ψηλό σώμα, πελέκεις, πρώτος έξω από την Αφρική
Homo neanderthalensis400.000400.000–40.00040.000 χρόνια πριν1 4001\,400 cm³Ευρώπη και δυτική Ασία, προσαρμοσμένος στο κρύο
Homo sapiensαπό 300.000300.000 χρόνια πριν1 3501\,350 cm³ψηλό μέτωπο, σύμβολα, τέχνη

Ο Homo erectus ήταν ο πρώτος ανθρωπίδης με αναλογίες σώματος σαν τις δικές μας, και ο πρώτος που βγήκε από την Αφρική: απολιθώματά του έχουν βρεθεί ως την Ιάβα και την Κίνα. Ο Homo sapiens εμφανίστηκε επίσης στην Αφρική, και πριν από περίπου 60.00060.000 με 70.00070.000 χρόνια εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο. Στην Ευρασία συνάντησε τους Νεάντερταλ και απέκτησε απογόνους μαζί τους: οι σημερινοί άνθρωποι με καταγωγή έξω από την Αφρική έχουν ένα μικρό ποσοστό DNA Νεάντερταλ.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα απολιθωμένο κρανίο ηλικίας 33 εκατομμυρίων ετών, το ινιακό τρήμα βρίσκεται κάτω από το κρανίο, στο κέντρο. Η χωρητικότητά του είναι περίπου 430430 cm³. Περπατούσε όρθιο; Σε ποια ομάδα το κατατάσσεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Οι πατημασιές του Λαετόλι, ηλικίας περίπου 3,63{,}6 εκατομμυρίων ετών, έχουν καμάρα και μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλα. Τι μας λένε, και τι δεν μπορούν να μας πουν;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

«Αν ο άνθρωπος εξελίχθηκε από τους πιθήκους, γιατί υπάρχουν ακόμα χιμπατζήδες;» Απάντησε στο επιχείρημα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο από τα παρακάτω δεν είναι χαρακτηριστικό των πρωτευόντων;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Σε ποιες τρεις ομάδες χωρίζονται τα σημερινά θηλαστικά;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς τον άνθρωπο στο φυλογενετικό δέντρο: θηλαστικά, πρωτεύοντα, ανθρωποειδή, ανθρωπίδες, γένος Homo.
  • Να απαριθμείς τα χαρακτηριστικά των πρωτευόντων και να τα συνδέεις με τη ζωή στα δέντρα.
  • Να αναγνωρίζεις σε ένα απολίθωμα τα σκελετικά γνωρίσματα της όρθιας δίποδης βάδισης.
  • Να περιγράφεις τα κύρια είδη του γένους Homo και να εξηγείς γιατί η εξέλιξη του ανθρώπου μοιάζει με θάμνο και όχι με σκάλα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;