Παθογόνοι μικροοργανισμοί
Βακτήρια, ιοί, μύκητες, πρωτόζωα: πώς είναι φτιαγμένα και πώς αρρωσταίνουν.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §1.2
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου, ενός ιού, ενός μύκητα και ενός πρωτοζώου, και να τα κατατάσσεις σε προκαρυωτικά, ευκαρυωτικά ή ακυτταρικά.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα των βακτηρίων και τον ρόλο των ενδοσπορίων.
- Να εξηγείς πώς ένα παθογόνο βλάπτει τον οργανισμό: με πολλαπλασιασμό στους ιστούς, με τοξίνες ή με καταστροφή κυττάρων.
- Να συνδέεις γνωστές ασθένειες με το είδος του μικροοργανισμού που τις προκαλεί.
Τέσσερις πολύ διαφορετικοί εχθροί
Η χολέρα, η γρίπη, η καντιντίαση και η ελονοσία είναι όλες λοιμώδεις ασθένειες. Τις προκαλούν όμως τέσσερα εντελώς διαφορετικά είδη οργανισμών: ένα βακτήριο, ένας ιός, ένας μύκητας και ένα πρωτόζωο.
Ο μικροοργανισμός που προκαλεί ασθένεια λέγεται παθογόνος. Οι περισσότεροι μικροοργανισμοί δεν είναι παθογόνοι: στο δέρμα και στο έντερό σου ζουν τρισεκατομμύρια βακτήρια που δεν σε βλάπτουν, και πολλά σε ωφελούν. Τα παθογόνα είναι μια μικρή μειοψηφία.
Για να καταλάβεις πώς αντιμετωπίζεται κάθε ασθένεια, πρέπει πρώτα να ξέρεις τι είδους κύτταρο (ή όχι-κύτταρο) έχεις απέναντί σου. Θυμήσου τη βασική διάκριση: τα προκαρυωτικά κύτταρα δεν έχουν πυρήνα ούτε οργανίδια με μεμβράνη· τα ευκαρυωτικά, όπως τα δικά σου, έχουν.
Βακτήρια
Τα βακτήρια είναι μονοκύτταροι προκαρυωτικοί οργανισμοί, με μήκος συνήθως ως μm. Έχουν:
- κυτταρικό τοίχωμα έξω από την πλασματική μεμβράνη, από ουσίες που δεν υπάρχουν στα ανθρώπινα κύτταρα,
- ένα κυκλικό μόριο DNA ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα, και συχνά μικρά κυκλικά μόρια DNA, τα πλασμίδια,
- ριβοσώματα, μικρότερα και διαφορετικά από τα δικά μας,
- κάποια, μια κάψα γύρω από το τοίχωμα, που τα προστατεύει από τα κύτταρα της άμυνας, και μαστίγια για κίνηση.
Πολλαπλασιάζονται με διχοτόμηση, σε κατάλληλες συνθήκες πολύ γρήγορα.
Σχήματα. Με το μικροσκόπιο ξεχωρίζεις τέσσερα βασικά: τους κόκκους (σφαιρικά, όπως οι σταφυλόκοκκοι σε σωρούς και οι στρεπτόκοκκοι σε αλυσίδες), τους βακίλους (ραβδόσχημα), τα δονάκια (καμπύλα σαν κόμμα, όπως το Vibrio cholerae της χολέρας) και τα σπειρίλλια (ελικοειδή).

Ενδοσπόρια. Κάποια βακτήρια, όπως το Clostridium tetani του τετάνου και το Bacillus anthracis του άνθρακα, όταν οι συνθήκες γίνουν δυσμενείς σχηματίζουν μέσα τους ένα ενδοσπόριο: το DNA τυλίγεται σε ένα παχύ, αφυδατωμένο περίβλημα. Το ενδοσπόριο αντέχει στον βρασμό, στην ξηρασία και σε πολλά απολυμαντικά, και μπορεί να μείνει στο έδαφος για χρόνια. Όταν βρεθεί σε ευνοϊκό περιβάλλον, «ξυπνά» και δίνει ξανά ενεργό βακτήριο.
Πώς βλάπτουν. Ένα παθογόνο βακτήριο πολλαπλασιάζεται στους ιστούς και συχνά παράγει τοξίνες, ουσίες που βλάπτουν τα κύτταρα. Η τοξίνη του τετάνου εμποδίζει τη χαλάρωση των μυών και προκαλεί σπασμούς· η τοξίνη της χολέρας κάνει τα κύτταρα του εντέρου να χάνουν τεράστιες ποσότητες νερού. Άλλα παραδείγματα: η φυματίωση (Mycobacterium tuberculosis), η σαλμονέλωση (Salmonella), η στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα.
Ιοί
Οι ιοί δεν είναι κύτταρα. Ένας ιός αποτελείται από:
- γενετικό υλικό, DNA ή RNA, ποτέ και τα δύο,
- ένα πρωτεϊνικό περίβλημα, το καψίδιο,
- σε κάποιους, ένα εξωτερικό έλυτρο από λιπίδια και πρωτεΐνες.
Δεν έχουν ριβοσώματα, ούτε ένζυμα για να παράγουν ενέργεια. Γι' αυτό είναι υποχρεωτικά ενδοκυττάρια παράσιτα: πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα σε ζωντανό κύτταρο, χρησιμοποιώντας τα υλικά και τις «μηχανές» του. Έξω από κύτταρο είναι αδρανή σωματίδια. Το μέγεθός τους είναι περίπου ως nm, και φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.
Κάθε ιός μολύνει συγκεκριμένα κύτταρα, γιατί για να προσκολληθεί χρειάζεται να «κουμπώσει» σε συγκεκριμένα μόρια της επιφάνειάς τους, τους υποδοχείς. Ο ιός της γρίπης προσβάλλει κυρίως κύτταρα του αναπνευστικού· ο HIV, όπως θα δεις, κυρίως ένα είδος λεμφοκυττάρων.
Ασθένειες από ιούς: η γρίπη, η ιλαρά, η ανεμοβλογιά, η ηπατίτιδα Β, η COVID-19, το AIDS.

Μύκητες
Οι μύκητες είναι ευκαρυωτικοί και ετερότροφοι: δεν κάνουν φωτοσύνθεση, απορροφούν έτοιμες οργανικές ουσίες. Έχουν κυτταρικό τοίχωμα από χιτίνη. Κάποιοι είναι μονοκύτταροι, οι ζυμομύκητες· οι περισσότεροι σχηματίζουν λεπτά νημάτια, τις υφές, που όλες μαζί φτιάχνουν το μυκήλιο.
Οι παθογόνοι μύκητες προκαλούν συνήθως επιφανειακές λοιμώξεις: η καντιντίαση από τον ζυμομύκητα Candida albicans (στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα) και οι δερματομυκητιάσεις, όπως το «πόδι του αθλητή». Σε ανθρώπους με εξασθενημένη άμυνα οι μυκητιάσεις μπορούν να γίνουν σοβαρές.
Πρωτόζωα
Τα πρωτόζωα είναι μονοκύτταροι ευκαρυωτικοί οργανισμοί, ετερότροφοι, χωρίς κυτταρικό τοίχωμα. Πολλά κινούνται, με ψευδοπόδια, μαστίγια ή βλεφαρίδες.
Το πιο γνωστό παθογόνο πρωτόζωο είναι το πλασμώδιο (Plasmodium), που προκαλεί την ελονοσία. Μεταδίδεται με το τσίμπημα θηλυκών κουνουπιών του γένους Anopheles. Στον άνθρωπο πολλαπλασιάζεται πρώτα στο ήπαρ και μετά μέσα στα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα οποία σπάει. Το σπάσιμο πολλών ερυθρών ταυτόχρονα προκαλεί τους χαρακτηριστικούς περιοδικούς πυρετούς και την αναιμία. Στην Ελλάδα η ελονοσία ήταν ενδημική ως τα μέσα του 20ού αιώνα.
Άλλα παραδείγματα: η Entamoeba histolytica, που προκαλεί αμοιβαδοειδή δυσεντερία με μολυσμένο νερό, και το τρυπανόσωμα, που προκαλεί την ασθένεια του ύπνου στην Αφρική και μεταδίδεται με τη μύγα τσε-τσε.
Βάλ' τα δίπλα δίπλα
| Βακτήριο | Ιός | Μύκητας | Πρωτόζωο | |
|---|---|---|---|---|
| Κύτταρο; | προκαρυωτικό | όχι | ευκαρυωτικό | ευκαρυωτικό |
| Τοίχωμα | ναι | — | ναι, χιτίνη | όχι |
| Ριβοσώματα | ναι, «μικρά» | όχι | ναι | ναι |
| Πολλαπλασιάζεται | με διχοτόμηση | μόνο μέσα σε κύτταρο | μόνος του | μόνος του |
| Παράδειγμα | χολέρα, τέτανος | γρίπη, AIDS | καντιντίαση | ελονοσία |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο μικροσκόπιο βλέπεις μονοκύτταρο οργανισμό με πυρήνα, χωρίς κυτταρικό τοίχωμα, που κινείται απλώνοντας ψευδοπόδια. Σε ποια ομάδα ανήκει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Έχει πυρήνα, άρα είναι ευκαρυωτικός. Αποκλείονται τα βακτήρια (προκαρυωτικά) και οι ιοί (που δεν είναι καν κύτταρα και δεν φαίνονται στο οπτικό μικροσκόπιο).
Μένουν οι μύκητες και τα πρωτόζωα. Οι μύκητες έχουν τοίχωμα από χιτίνη· αυτός ο οργανισμός δεν έχει τοίχωμα.
Η κίνηση με ψευδοπόδια το επιβεβαιώνει: είναι πρωτόζωο, όπως η αμοιβάδα που προκαλεί τη δυσεντερία.
Παράδειγμα 2
Το Clostridium tetani δεν ζει ενεργό στο έδαφος, κι όμως ένα βαθύ τραύμα από καρφί σε χωράφι θεωρείται επικίνδυνο για τέτανο. Πώς εξηγείται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο έδαφος το βακτήριο υπάρχει ως ενδοσπόριο: αδρανές, αφυδατωμένο, με παχύ περίβλημα. Έτσι αντέχει για χρόνια σε ξηρασία και σε μεταβολές θερμοκρασίας.
Το καρφί μεταφέρει ενδοσπόρια βαθιά μέσα στον ιστό. Σε ένα βαθύ, στενό τραύμα φτάνει λίγο οξυγόνο, και το Clostridium tetani αναπτύσσεται ακριβώς χωρίς οξυγόνο.
Τα ενδοσπόρια «ξυπνούν», τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται και παράγουν την τοξίνη του τετάνου. Η τοξίνη, και όχι η ίδια η λοίμωξη του τραύματος, προκαλεί τους μυϊκούς σπασμούς. Γι' αυτό η προστασία στηρίζεται στο εμβόλιο, που στρέφεται κατά της τοξίνης.
Παράδειγμα 3
Σε μια φωτογραφία ηλεκτρονικού μικροσκοπίου με μεγέθυνση ×20.000, ένας βάκιλος έχει μήκος 4 cm και ένας ιός διάμετρο 2 mm. Βρες τα πραγματικά τους μεγέθη και πόσοι ιοί, σε σειρά, χωράνε στο μήκος του βακίλου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πραγματικό μέγεθος = μέγεθος στην εικόνα ÷ μεγέθυνση. Για τον βάκιλο, cm mm μm:
Ο βάκιλος έχει μήκος μm.
Για τον ιό, mm μm nm:
Ο ιός έχει διάμετρο nm.
Στην ίδια μονάδα, μm nm, οπότε:
Χωράνε ιοί στη σειρά. Μπορείς να το βρεις και κατευθείαν από την εικόνα: mm mm , αφού και τα δύο έχουν την ίδια μεγέθυνση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες είναι οι τέσσερις κατηγορίες παθογόνων μικροοργανισμών;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου, ενός ιού, ενός μύκητα και ενός πρωτοζώου, και να τα κατατάσσεις σε προκαρυωτικά, ευκαρυωτικά ή ακυτταρικά.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα των βακτηρίων και τον ρόλο των ενδοσπορίων.
- Να εξηγείς πώς ένα παθογόνο βλάπτει τον οργανισμό: με πολλαπλασιασμό στους ιστούς, με τοξίνες ή με καταστροφή κυττάρων.
- Να συνδέεις γνωστές ασθένειες με το είδος του μικροοργανισμού που τις προκαλεί.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.