Η υγεία και οι παράγοντές της
Τι λέμε υγεία, και τι την επηρεάζει: γονίδια, περιβάλλον, τρόπος ζωής.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §1.1
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τον ορισμό της υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και να εξηγείς τι προσθέτει στην «απουσία ασθένειας».
- Να διακρίνεις τους κληρονομικούς παράγοντες, τους παράγοντες του περιβάλλοντος και τον τρόπο ζωής σε συγκεκριμένα παραδείγματα.
- Να εξηγείς πώς η προδιάθεση και το περιβάλλον συνεργάζονται στην εμφάνιση μιας ασθένειας.
- Να ξεχωρίζεις τις λοιμώδεις από τις μη λοιμώδεις ασθένειες.
Τι λέμε υγεία
Αν σε ρωτήσουν αν είσαι υγιής, η πρώτη σου σκέψη είναι μάλλον: «Δεν έχω τίποτα». Ούτε πυρετό, ούτε πόνο, ούτε κάποια διάγνωση.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ζητάει περισσότερα. Στο καταστατικό του, που υπογράφηκε το 1946 και ισχύει από το 1948, ορίζει την υγεία ως:
την κατάσταση πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας, και όχι μόνο την απουσία ασθένειας ή αναπηρίας.
Ο ορισμός έχει τρία σκέλη, και κανένα δεν περισσεύει. Ένας άνθρωπος χωρίς καμία οργανική πάθηση, που ζει μέρες ολόκληρες με άγχος και απομόνωση, δεν είναι υγιής με αυτόν τον ορισμό. Ούτε κάποιος που δεν έχει πρόσβαση σε καθαρό νερό ή σε γιατρό, ακόμα κι αν σήμερα αισθάνεται καλά.
Κληρονομικοί παράγοντες
Κάθε κύτταρό σου περιέχει DNA που πήρες μισό από τη μητέρα σου και μισό από τον πατέρα σου. Μια αλλαγή σε ένα γονίδιο μπορεί να προκαλέσει κληρονομική ασθένεια.
Σε κάποιες, το γονίδιο αρκεί από μόνο του: η β-θαλασσαιμία (μεσογειακή αναιμία), που είναι συχνή στην Ελλάδα, και η κυστική ίνωση οφείλονται σε συγκεκριμένα αλληλόμορφα. Ο τρόπος ζωής δεν τις προκαλεί και δεν τις αποτρέπει.
Στις περισσότερες όμως συνηθισμένες παθήσεις, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η υπέρταση και τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τα γονίδια δίνουν μόνο μια προδιάθεση: μεγαλύτερη ή μικρότερη πιθανότητα. Το αν η ασθένεια θα εμφανιστεί κρίνεται και από τους άλλους δύο παράγοντες.
Το περιβάλλον
Το περιβάλλον είναι ό,τι βρίσκεται έξω από σένα και σε επηρεάζει. Χωρίζεται σε δύο μέρη.
- Φυσικό περιβάλλον: η ποιότητα του αέρα και του νερού, οι χημικές ουσίες, η ακτινοβολία (η υπεριώδης του ήλιου, το ραδόνιο σε κάποια υπόγεια), ο θόρυβος, και φυσικά οι μικροοργανισμοί, που είναι το θέμα των επόμενων ενοτήτων.
- Κοινωνικό περιβάλλον: οι συνθήκες εργασίας και κατοικίας, το εισόδημα, η εκπαίδευση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, οι σχέσεις με τους άλλους.
Το κοινωνικό περιβάλλον συχνά ξεχνιέται, αλλά μετράει: σε περιοχές με καθαρό πόσιμο νερό και αποχέτευση, ασθένειες όπως η χολέρα σχεδόν εξαφανίστηκαν πολύ πριν βρεθούν φάρμακα γι' αυτές.
Ο τρόπος ζωής
Εδώ είναι οι επιλογές που κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος, και γι' αυτό εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο περιθώριο πρόληψης:
- η διατροφή (ποσότητα, ποικιλία, ζάχαρη, αλάτι, λιπαρά),
- η σωματική δραστηριότητα,
- ο ύπνος και η διαχείριση του στρες,
- το κάπνισμα, το αλκοόλ και οι άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες,
- η υγιεινή και η ασφαλής σεξουαλική συμπεριφορά.
Το κάπνισμα είναι το πιο καθαρό παράδειγμα: η συντριπτική πλειονότητα των καρκίνων του πνεύμονα εμφανίζεται σε ανθρώπους που κάπνιζαν.
Οι παράγοντες δεν δρουν μόνοι τους
Η πιο σημαντική ιδέα της ενότητας είναι ότι οι τρεις ομάδες αλληλεπιδρούν. Δύο παραδείγματα:
- Ένας άνθρωπος με προδιάθεση για διαβήτη τύπου 2 που τρώει ισορροπημένα και κινείται μπορεί να μην εμφανίσει ποτέ την ασθένεια. Ο ίδιος άνθρωπος, με καθιστική ζωή και παχυσαρκία, έχει πολύ μεγάλη πιθανότητα να την εμφανίσει.
- Δύο καπνιστές δεν έχουν τον ίδιο κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα: τα γονίδια επηρεάζουν πόσο αποτελεσματικά επιδιορθώνουν τα κύτταρά τους τις βλάβες στο DNA. Ο κίνδυνος όμως είναι πολύ μεγαλύτερος και για τους δύο απ' ό,τι για έναν μη καπνιστή.
Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες
Μια πρώτη ταξινόμηση των ασθενειών γίνεται με βάση την αιτία τους:
| Λοιμώδεις | Μη λοιμώδεις | |
|---|---|---|
| Αιτία | παθογόνος μικροοργανισμός ή παράσιτο | γονίδια, περιβάλλον, τρόπος ζωής, γήρανση |
| Μεταδίδονται; | ναι, από άνθρωπο σε άνθρωπο ή μέσω φορέων | όχι |
| Παραδείγματα | γρίπη, φυματίωση, ελονοσία, AIDS | διαβήτης, υπέρταση, καρκίνος, κληρονομικές ασθένειες |
| Πορεία | συχνά οξεία | συχνά χρόνια |
Στις πλουσιότερες χώρες, χάρη στην υγιεινή, στα εμβόλια και στα αντιβιοτικά, οι λοιμώδεις ασθένειες έπαψαν να είναι η κύρια αιτία θανάτου. Τη θέση τους πήραν οι χρόνιες μη λοιμώδεις παθήσεις, όπου ο τρόπος ζωής έχει το μεγαλύτερο μερίδιο. Οι λοιμώδεις όμως δεν εξαφανίστηκαν, όπως έδειξε η πανδημία της COVID-19.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η φαινυλκετονουρία είναι κληρονομική ασθένεια: λείπει ένα ένζυμο που διασπά το αμινοξύ φαινυλαλανίνη, η οποία συσσωρεύεται και βλάπτει τον εγκέφαλο. Αν το νεογέννητο εντοπιστεί και ακολουθήσει από την αρχή δίαιτα φτωχή σε φαινυλαλανίνη, αναπτύσσεται κανονικά. Ποιοι παράγοντες καθορίζουν εδώ την υγεία του παιδιού;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κληρονομικός παράγοντας: η έλλειψη του ενζύμου οφείλεται στα γονίδια. Χωρίς αυτά τα αλληλόμορφα δεν υπάρχει ασθένεια.
Τρόπος ζωής: η βλάβη στον εγκέφαλο εμφανίζεται μόνο αν η τροφή περιέχει φαινυλαλανίνη. Η δίαιτα την αποτρέπει.
Κοινωνικό περιβάλλον: για να ξεκινήσει η δίαιτα έγκαιρα, πρέπει το νεογέννητο να ελεγχθεί. Στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές χώρες, ο έλεγχος γίνεται με μια σταγόνα αίμα από τη φτέρνα τις πρώτες μέρες της ζωής.
Συμπέρασμα: ακόμα και σε μια ασθένεια που οφείλεται σε γονίδια, το αν το παιδί θα πάθει βλάβη κρίνεται από τη διατροφή και από την πρόσβαση σε έλεγχο. Οι τρεις παράγοντες δρουν μαζί.
Παράδειγμα 2
Σε μια μελέτη, όταν ο ένας από δύο μονοζυγωτικούς διδύμους είχε μια ασθένεια, ο άλλος την είχε επίσης στο 40% των ζευγαριών. Στους διζυγωτικούς διδύμους το ποσοστό ήταν 10%. Τι συμπεραίνεις για τη συμβολή των γονιδίων και του περιβάλλοντος; (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι μονοζυγωτικοί δίδυμοι έχουν το ίδιο DNA. Οι διζυγωτικοί μοιράζονται κατά μέσο όρο τα μισά αλληλόμορφα, όπως δύο κοινά αδέλφια. Και οι δύο τύποι μεγαλώνουν συνήθως στο ίδιο σπίτι.
Η ασθένεια συμπίπτει πολύ συχνότερα στους μονοζυγωτικούς (% έναντι %). Αφού το σπίτι είναι κοινό και στις δύο ομάδες, η διαφορά δείχνει ότι τα γονίδια συμβάλλουν.
Αν όμως η ασθένεια καθοριζόταν μόνο από τα γονίδια, οι μονοζυγωτικοί θα συνέπιπταν στο %. Στο % των ζευγαριών ο ένας δίδυμος νόσησε και ο άλλος, με το ίδιο ακριβώς DNA, όχι.
Συμπέρασμα: τα γονίδια δίνουν προδιάθεση, αλλά σημαντικό μέρος του κινδύνου εξαρτάται από το περιβάλλον και από τον τρόπο ζωής.
Παράδειγμα 3
Ο Νίκος έχει φυματίωση και η Ελένη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Ποια από τις δύο ασθένειες είναι λοιμώδης, και τι σημαίνει αυτό για τους ανθρώπους γύρω τους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φυματίωση οφείλεται σε βακτήριο, το Mycobacterium tuberculosis. Είναι λοιμώδης: το βακτήριο περνά σε άλλους ανθρώπους με τα σταγονίδια του βήχα.
Ο διαβήτης τύπου 2 δεν οφείλεται σε μικροοργανισμό. Είναι μη λοιμώδης: προκύπτει από προδιάθεση και τρόπο ζωής και δεν μεταδίδεται.
Γύρω από τον Νίκο χρειάζονται μέτρα που κόβουν τη μετάδοση (θεραπεία του ίδιου, αερισμός, έλεγχος όσων ήρθαν σε στενή επαφή). Γύρω από την Ελένη δεν υπάρχει κίνδυνος μετάδοσης. Η οικογένειά της μοιράζεται όμως συχνά τα ίδια γονίδια και τις ίδιες συνήθειες, άρα και κάποια προδιάθεση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τρία είδη ευεξίας περιλαμβάνει ο ορισμός της υγείας του ΠΟΥ;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τον ορισμό της υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και να εξηγείς τι προσθέτει στην «απουσία ασθένειας».
- Να διακρίνεις τους κληρονομικούς παράγοντες, τους παράγοντες του περιβάλλοντος και τον τρόπο ζωής σε συγκεκριμένα παραδείγματα.
- Να εξηγείς πώς η προδιάθεση και το περιβάλλον συνεργάζονται στην εμφάνιση μιας ασθένειας.
- Να ξεχωρίζεις τις λοιμώδεις από τις μη λοιμώδεις ασθένειες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.