Μετάδοση και αντιμετώπιση
Οι δρόμοι της μετάδοσης, τα αντιβιοτικά και η αντοχή σε αυτά.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §1.2
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης των παθογόνων και να δίνεις παράδειγμα ασθένειας για τον καθένα.
- Να διακρίνεις την αποστείρωση, την απολύμανση και την παστερίωση.
- Να εξηγείς πώς δρουν τα αντιβιοτικά και γιατί δεν δρουν στους ιούς.
- Να εξηγείς την ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά ως αποτέλεσμα επιλογής, και πώς την επιταχύνει η αλόγιστη χρήση τους.
Η αλυσίδα της μετάδοσης
Για να εξαπλωθεί μια λοιμώδης ασθένεια χρειάζονται τρία πράγματα: μια πηγή του παθογόνου (ένας άρρωστος, ένας φορέας χωρίς συμπτώματα, ένα ζώο, μολυσμένο νερό), ένας δρόμος μετάδοσης, και ένας ευπαθής οργανισμός που θα το δεχτεί. Κάθε μέτρο πρόληψης σπάει έναν από αυτούς τους κρίκους.
Ιδιαίτερα ύπουλοι είναι οι ασυμπτωματικοί φορείς: άνθρωποι που έχουν το παθογόνο, το μεταδίδουν, αλλά δεν νιώθουν άρρωστοι και δεν ξέρουν ότι το έχουν.
Οι δρόμοι μετάδοσης
- Με τον αέρα. Ο βήχας, το φτέρνισμα, ακόμα και η ομιλία σκορπίζουν σταγονίδια με μικρόβια. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση, η COVID-19.
- Με άμεση επαφή. Με το δέρμα (δερματομυκητιάσεις) ή με τη σεξουαλική επαφή (σύφιλη, γονόρροια, έρπης των γεννητικών οργάνων, HIV).
- Με μολυσμένο νερό και τρόφιμα. Παθογόνα από τα κόπρανα ενός ασθενούς καταλήγουν, μέσω νερού ή χεριών, στο στόμα ενός άλλου: χολέρα, σαλμονέλωση, ηπατίτιδα Α, αμοιβαδοειδής δυσεντερία.
- Με το αίμα. Με κοινή χρήση συρίγγων, με μη αποστειρωμένα εργαλεία, παλαιότερα και με μεταγγίσεις: ηπατίτιδα Β και C, HIV.
- Με φορείς. Ζώα, κυρίως αρθρόποδα, που μεταφέρουν το παθογόνο από ξενιστή σε ξενιστή χωρίς να αρρωσταίνουν τα ίδια: το κουνούπι Anopheles την ελονοσία, ο ψύλλος του αρουραίου την πανώλη, η μύγα τσε-τσε την ασθένεια του ύπνου.
- Από τη μητέρα στο έμβρυο ή στο νεογνό, μέσω του πλακούντα, στον τοκετό ή με τον θηλασμό: HIV, ηπατίτιδα Β.
Ανάλογα με την έκταση, μια ασθένεια λέγεται ενδημική όταν υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, επιδημία όταν τα κρούσματα αυξάνονται απότομα σε μια περιοχή και χρονική περίοδο, και πανδημία όταν μια επιδημία απλωθεί σε πολλές χώρες και ηπείρους.
Πρόληψη: σπάσε την αλυσίδα
- Ατομική υγιεινή: πλύσιμο χεριών, κάλυψη του βήχα, προσωπικά είδη (πετσέτες, ξυραφάκια).
- Δημόσια υγιεινή: καθαρό πόσιμο νερό, αποχέτευση, έλεγχος τροφίμων, καταπολέμηση κουνουπιών και τρωκτικών.
- Ασφαλής σεξουαλική συμπεριφορά με χρήση προφυλακτικού, και ποτέ κοινή σύριγγα.
- Εμβολιασμός, που θα τον δεις αναλυτικά στην ενότητα για την ειδική άμυνα.
Τρεις όροι που μπερδεύονται:
| Τι κάνει | Παράδειγμα | |
|---|---|---|
| Αποστείρωση | καταστρέφει όλους τους μικροοργανισμούς, και τα ενδοσπόρια | αυτόκαυστο: ατμός υπό πίεση στους °C, για χειρουργικά εργαλεία |
| Απολύμανση | καταστρέφει τα περισσότερα παθογόνα σε επιφάνειες και αντικείμενα, όχι απαραίτητα τα ενδοσπόρια | χλώριο, οινόπνευμα |
| Παστερίωση | ήπια θέρμανση τροφίμου που σκοτώνει τα παθογόνα χωρίς να αλλοιώνει πολύ τη γεύση | γάλα στους °C για δευτερόλεπτα |
Θεραπεία: τα αντιβιοτικά
Το 1928 ο Alexander Fleming πρόσεξε ότι γύρω από μια αποικία της μούχλας Penicillium, που είχε μολύνει κατά λάθος ένα τρυβλίο, τα βακτήρια δεν αναπτύσσονταν. Η ουσία που έβγαζε ο μύκητας ονομάστηκε πενικιλίνη. Από τη δεκαετία του 1940, όταν άρχισε να παράγεται σε μεγάλες ποσότητες, άλλαξε την ιατρική.
Αντιβιοτικά λέγονται οι ουσίες, φυσικές ή συνθετικές, που σκοτώνουν τα βακτήρια (βακτηριοκτόνα) ή σταματούν τον πολλαπλασιασμό τους (βακτηριοστατικά). Το μυστικό τους είναι η εκλεκτική τοξικότητα: χτυπούν δομές ή λειτουργίες που υπάρχουν στο βακτήριο αλλά όχι στα δικά σου κύτταρα.
- Η πενικιλίνη εμποδίζει τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος. Το ανθρώπινο κύτταρο δεν έχει τοίχωμα, άρα δεν επηρεάζεται.
- Άλλα, όπως η τετρακυκλίνη και η στρεπτομυκίνη, δεσμεύονται στα ριβοσώματα των βακτηρίων, που διαφέρουν από τα δικά μας, και σταματούν τη σύνθεση πρωτεϊνών.
Κάποια αντιβιοτικά δρουν σε πολλά είδη βακτηρίων (ευρέος φάσματος), άλλα σε λίγα (στενού φάσματος). Για να διαλέξει ο γιατρός, το εργαστήριο κάνει συχνά αντιβιόγραμμα: καλλιεργεί το βακτήριο του ασθενούς σε τρυβλίο με δισκία διαφορετικών αντιβιοτικών και μετρά γύρω από κάθε δισκίο τη ζώνη αναστολής, όπου τα βακτήρια δεν αναπτύχθηκαν.

Η ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά
Σε έναν μεγάλο πληθυσμό βακτηρίων, λίγα μπορεί να έχουν τυχαία μια μετάλλαξη που τα κάνει ανθεκτικά σε ένα αντιβιοτικό: για παράδειγμα, παράγουν ένζυμο που το διασπά. Τα γονίδια ανθεκτικότητας βρίσκονται συχνά σε πλασμίδια, που μπορούν να περάσουν από βακτήριο σε βακτήριο, ακόμα και σε άλλο είδος.
Το αντιβιοτικό δεν δημιουργεί την ανθεκτικότητα. Σκοτώνει τα ευαίσθητα, και τα ανθεκτικά, που ως τότε ήταν λίγα, μένουν μόνα τους και πολλαπλασιάζονται. Αυτό είναι φυσική επιλογή, και θα την ξαναβρείς στο κεφάλαιο της εξέλιξης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα αντιβιόγραμμα, οι ζώνες αναστολής γύρω από τρία δισκία είναι: αντιβιοτικό Α, 0 mm· Β, 22 mm· Γ, 9 mm. Για το Β το εργαστήριο θεωρεί το βακτήριο ευαίσθητο από 18 mm και πάνω, για το Γ από 15 mm. Τι δείχνει το αποτέλεσμα; (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ζώνη αναστολής είναι η περιοχή γύρω από το δισκίο όπου τα βακτήρια δεν αναπτύχθηκαν. Όσο πιο πλατιά, τόσο πιο αποτελεσματικό το αντιβιοτικό.
Α: ζώνη mm. Τα βακτήρια μεγάλωσαν ως το δισκίο: είναι ανθεκτικά στο Α.
Γ: ζώνη mm, κάτω από το όριο των mm. Κάποια επίδραση υπάρχει, αλλά το βακτήριο δεν θεωρείται ευαίσθητο.
Β: ζώνη mm, πάνω από το όριο των mm. Το βακτήριο είναι ευαίσθητο στο Β, το οποίο είναι η κατάλληλη επιλογή. Την τελική απόφαση την παίρνει ο γιατρός.
Παράδειγμα 2
Σε μια λοίμωξη υπάρχουν 10¹⁰ βακτήρια, από τα οποία ένα στα 10⁸ είναι ανθεκτικό σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει όλα τα ευαίσθητα. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν 10 ώρες αργότερα, αν τα ανθεκτικά διπλασιάζονται κάθε 30 λεπτά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα ανθεκτικά στην αρχή είναι:
Σε ώρες, δηλαδή λεπτά, χωράνε διπλασιασμοί:
Μέσα σε μισή μέρα ο πληθυσμός έχει ξαναγίνει εκατό εκατομμύρια, και τώρα όλα τα βακτήρια είναι ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό δεν τα έκανε ανθεκτικά· διάλεξε αυτά που ήταν ήδη.
Στην πράξη, οι μηχανισμοί άμυνας του οργανισμού συχνά αντιμετωπίζουν τα λίγα ανθεκτικά που μένουν. Όταν όμως η ανθεκτικότητα έχει απλωθεί σε έναν πληθυσμό βακτηρίων, το φάρμακο παύει να βοηθά τον επόμενο ασθενή.
Παράδειγμα 3
Ένας φίλος σου με γρίπη παίρνει αντιβιοτικό που του είχε περισσέψει από παλιά. Ποια είναι τα αποτελέσματα στον ιό, στα ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου του και στην ανθεκτικότητα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στον ιό: κανένα. Η γρίπη οφείλεται σε ιό, που δεν έχει τοίχωμα ούτε δικά του ριβοσώματα, δηλαδή τους στόχους των αντιβιοτικών.
Στα ωφέλιμα βακτήρια: το αντιβιοτικό σκοτώνει όσα του εντέρου είναι ευαίσθητα. Αυτό μπορεί να προκαλέσει διάρροια και να αφήσει χώρο σε παθογόνα.
Στην ανθεκτικότητα: όσα βακτήρια του εντέρου ήταν ανθεκτικά επιζούν και πολλαπλασιάζονται, και μπορούν να περάσουν τα γονίδια ανθεκτικότητας με πλασμίδια σε άλλα βακτήρια.
Συμπέρασμα: καμία ωφέλεια, δύο βλάβες. Τα αντιβιοτικά παίρνονται μόνο με συνταγή γιατρού, για τη λοίμωξη για την οποία δόθηκαν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο έντομο μεταδίδει την ελονοσία και ποιο την πανώλη;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης των παθογόνων και να δίνεις παράδειγμα ασθένειας για τον καθένα.
- Να διακρίνεις την αποστείρωση, την απολύμανση και την παστερίωση.
- Να εξηγείς πώς δρουν τα αντιβιοτικά και γιατί δεν δρουν στους ιούς.
- Να εξηγείς την ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά ως αποτέλεσμα επιλογής, και πώς την επιταχύνει η αλόγιστη χρήση τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.