Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αντιγόνη 376–581: οι άγραφοι νόμοι

Η σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα: «οὐ γάρ τι μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε» (441–507 από το πρωτότυπο).

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Σοφοκλέους Αντιγόνη - Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος Β΄ Λυκείου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις το περιεχόμενο του πρώτου στασίμου και των στίχων 376–440 και 508–581 από τη μετάφραση.
  2. Να μεταφράζεις τους στίχους 441–507 από το πρωτότυπο, με τη βοήθεια της μετάφρασης.
  3. Να εξηγείς τη σύγκρουση του γραπτού νόμου του Κρέοντα με τους άγραφους νόμους των θεών.
  4. Να χαρακτηρίζεις τους υποθετικούς λόγους και τις μετοχές του αποσπάσματος και να αναγνωρίζεις τύπους όπως ᾔδησθα, ἠνσχόμην, ἀλύξετον.

Πού βρισκόμαστε

Ο φύλακας έφυγε ορκιζόμενος ότι δεν θα ξαναγυρίσει. Ο Κρέων μπήκε στο παλάτι. Στην ορχήστρα μένει ο χορός.

Το πρώτο στάσιμο (332–375), συνοπτικά από μετάφραση

Είναι ένα από τα πιο γνωστά χορικά της αρχαίας τραγωδίας, ο ύμνος στον άνθρωπο. Αρχίζει:

Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀν-
θρώπου δεινότερον πέλει (332–333)

«Πολλά είναι τα δεινά, και τίποτα δεν είναι πιο δεινό από τον άνθρωπο.» Το δεινός έχει δύο όψεις: θαυμαστός, ικανός, αλλά και φοβερός. Ο χορός απαριθμεί τα επιτεύγματα του ανθρώπου: διασχίζει τη φουρτουνιασμένη θάλασσα, οργώνει κάθε χρόνο τη γη, πιάνει τα πουλιά, τα θηρία και τα ψάρια, δαμάζει το άλογο και τον ταύρο· έμαθε μόνος του τη γλώσσα, τη σκέψη και τη ζωή στην πόλη, βρήκε στέγη για το κρύο και τη βροχή, γιατρικά για τις αρρώστιες. Μόνο από τον θάνατο δεν βρήκε διαφυγή.

Η σοφία του όμως τον πηγαίνει άλλοτε στο κακό, άλλοτε στο καλό. Όποιος τιμά τους νόμους της χώρας και τη δικαιοσύνη των θεών, που ορκίστηκε να τηρεί, είναι ὑψίπολις, μεγάλος μέσα στην πόλη· όποιος από τόλμη πιάνει το κακό, είναι ἄπολις, χωρίς πόλη. Ο χορός δεν θέλει να κάθεται στο ίδιο τζάκι με τέτοιον άνθρωπο.

Το στάσιμο έχει ειρωνική σημασία: ο χορός σκέφτεται τον άγνωστο που έθαψε τον νεκρό, αλλά τα λόγια του ταιριάζουν και στον Κρέοντα, που θα καταπατήσει τη δικαιοσύνη των θεών.

Το δεύτερο επεισόδιο (376–581)

Οι στίχοι 376–440 και 508–581 διδάσκονται μόνο από μετάφραση, αναλυτικά· οι 441–507 από το πρωτότυπο.

Από μετάφραση: η σύλληψη (376–440)

Ο χορός βλέπει με κατάπληξη τον φύλακα να έρχεται πίσω, οδηγώντας την Αντιγόνη. «Δύστυχη, κόρη του δύστυχου Οιδίποδα, μήπως σε έπιασαν να παρακούς τους νόμους του βασιλιά;» Ο φύλακας είναι ευχαριστημένος: ορκίστηκε να μη γυρίσει, αλλά η χαρά που δεν την περιμένεις είναι η μεγαλύτερη από όλες. Τώρα δεν ήρθε με κλήρο· το εύρημα είναι δικό του.

Όταν βγαίνει ο Κρέων, ο φύλακας αφηγείται. Οι φύλακες σάρωσαν το χώμα από τον νεκρό, που είχε αρχίσει να σαπίζει, και κάθισαν στον λόφο, πάνω από τον αέρα, για να μη φτάνει η μυρωδιά. Το μεσημέρι, με τον ήλιο ψηλά, σηκώθηκε ξαφνικά ανεμοστρόβιλος και γέμισε τον κάμπο σκόνη· ξερίζωνε τα φύλλα των δέντρων, και οι φύλακες έκλειναν τα μάτια. Όταν πέρασε, είδαν την κόρη. Φώναζε πικρά, σαν πουλί που βρίσκει άδεια τη φωλιά του χωρίς τα μικρά του, όταν είδε ξανά γυμνό τον νεκρό· καταράστηκε όσους το έκαναν. Ύστερα έφερε με τα χέρια της ξερή σκόνη, και από ένα σφυρήλατο χάλκινο λαγήνι έχυσε στον νεκρό τρεις χοές. Οι φύλακες έτρεξαν και την έπιασαν. Δεν φοβήθηκε· δεν αρνήθηκε τίποτα.

Ο φύλακας κλείνει με ειλικρίνεια: είναι γλυκό και πικρό μαζί. Γλυκό να γλιτώνεις ο ίδιος από το κακό, πικρό να φέρνεις σε κακό ανθρώπους που αγαπάς. Όλα όμως, λέει, μετρούν λιγότερο από τη δική του σωτηρία.

Η σκηνή είναι πολύ θεατρική: η καταιγίδα, η κραυγή, το πουλί. Ο θεατής αναρωτιέται αν η ξαφνική θύελλα ήταν σημάδι των θεών. Και η εικόνα του πουλιού δείχνει την Αντιγόνη όχι σαν παραβάτη αλλά σαν μάνα που χάνει τα παιδιά της.

Το κείμενο: 441–507

ΚΡΕΩΝ Σὲ δή, σὲ τὴν νεύουσαν εἰς πέδον κάρα,
φῄς, ἢ καταρνῇ μὴ δεδρακέναι τάδε;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ Καὶ φημὶ δρᾶσαι κοὐκ ἀπαρνοῦμαι τὸ μή.
ΚΡΕΩΝ Σὺ μὲν κομίζοις ἂν σεαυτὸν ᾗ θέλεις
ἔξω βαρείας αἰτίας ἐλεύθερον· (445)
σὺ δ᾽ εἰπέ μοι μὴ μῆκος, ἀλλὰ συντόμως,
ᾔδησθα κηρυχθέντα μὴ πράσσειν τάδε;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ Ἤιδη· τί δ᾽ οὐκ ἔμελλον; ἐμφανῆ γὰρ ἦν.
ΚΡΕΩΝ Καὶ δῆτ᾽ ἐτόλμας τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ Οὐ γάρ τί μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε, (450)
οὐδ᾽ ἡ ξύνοικος τῶν κάτω θεῶν Δίκη
τοιούσδ᾽ ἐν ἀνθρώποισιν ὥρισεν νόμους,
οὐδὲ σθένειν τοσοῦτον ᾠόμην τὰ σὰ
κηρύγμαθ᾽ ὥστ᾽ ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν
νόμιμα δύνασθαι θνητὸν ὄνθ᾽ ὑπερδραμεῖν. (455)
Οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλ᾽ ἀεί ποτε
ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ᾽φάνη.
Τούτων ἐγὼ οὐκ ἔμελλον, ἀνδρὸς οὐδενὸς
φρόνημα δείσασ᾽, ἐν θεοῖσι τὴν δίκην
δώσειν· θανουμένη γὰρ ἐξῄδη, τί δ᾽ οὔ; (460)
κεἰ μὴ σὺ προὐκήρυξας. Εἰ δὲ τοῦ χρόνου
πρόσθεν θανοῦμαι, κέρδος αὔτ᾽ ἐγὼ λέγω·
ὅστις γὰρ ἐν πολλοῖσιν ὡς ἐγὼ κακοῖς
ζῇ, πῶς ὅδ᾽ οὐχὶ κατθανὼν κέρδος φέρει;
Οὕτως ἔμοιγε τοῦδε τοῦ μόρου τυχεῖν (465)
παρ᾽ οὐδὲν ἄλγος· ἀλλ᾽ ἄν, εἰ τὸν ἐξ ἐμῆς
μητρὸς θανόντ᾽ ἄθαπτον ἠνσχόμην νέκυν,
κείνοις ἂν ἤλγουν· τοῖσδε δ᾽ οὐκ ἀλγύνομαι.
Σοὶ δ᾽ εἰ δοκῶ νῦν μῶρα δρῶσα τυγχάνειν,
σχεδόν τι μώρῳ μωρίαν ὀφλισκάνω. (470)
ΧΟΡΟΣ Δηλοῖ τὸ γέννημ᾽ ὠμὸν ἐξ ὠμοῦ πατρὸς
τῆς παιδός· εἴκειν δ᾽ οὐκ ἐπίσταται κακοῖς.
ΚΡΕΩΝ Ἀλλ᾽ ἴσθι τοι τὰ σκλήρ᾽ ἄγαν φρονήματα
πίπτειν μάλιστα, καὶ τὸν ἐγκρατέστατον
σίδηρον ὀπτὸν ἐκ πυρὸς περισκελῆ (475)
θραυσθέντα καὶ ῥαγέντα πλεῖστ᾽ ἂν εἰσίδοις.
Σμικρῷ χαλινῷ δ᾽ οἶδα τοὺς θυμουμένους
ἵππους καταρτυθέντας· οὐ γὰρ ἐκπέλει
φρονεῖν μέγ᾽ ὅστις δοῦλός ἐστι τῶν πέλας.
Αὕτη δ᾽ ὑβρίζειν μὲν τότ᾽ ἐξηπίστατο, (480)
νόμους ὑπερβαίνουσα τοὺς προκειμένους·
ὕβρις δ᾽, ἐπεὶ δέδρακεν, ἥδε δευτέρα,
τούτοις ἐπαυχεῖν καὶ δεδρακυῖαν γελᾶν.
Ἦ νῦν ἐγὼ μὲν οὐκ ἀνήρ, αὕτη δ᾽ ἀνήρ,
εἰ ταῦτ᾽ ἀνατὶ τῇδε κείσεται κράτη. (485)
Ἀλλ᾽ εἴτ᾽ ἀδελφῆς εἴθ᾽ ὁμαιμονεστέρα
τοῦ παντὸς ἡμῖν Ζηνὸς Ἑρκείου κυρεῖ,
αὐτή τε χἠ ξύναιμος οὐκ ἀλύξετον
μόρου κακίστου· καὶ γὰρ οὖν κείνην ἴσον
ἐπαιτιῶμαι τοῦδε βουλεῦσαι τάφου. (490)
Καί νιν καλεῖτ᾽· ἔσω γὰρ εἶδον ἀρτίως
λυσσῶσαν αὐτὴν οὐδ᾽ ἐπήβολον φρενῶν.
Φιλεῖ δ᾽ ὁ θυμὸς πρόσθεν ᾑρῆσθαι κλοπεὺς
τῶν μηδὲν ὀρθῶς ἐν σκότῳ τεχνωμένων.
Μισῶ γε μέντοι χὤταν ἐν κακοῖσί τις (495)
ἁλοὺς ἔπειτα τοῦτο καλλύνειν θέλῃ.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ Θέλεις τι μεῖζον ἢ κατακτεῖναί μ᾽ ἑλών;
ΚΡΕΩΝ Ἐγὼ μὲν οὐδέν· τοῦτ᾽ ἔχων ἅπαντ᾽ ἔχω.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ Τί δῆτα μέλλεις; ὡς ἐμοὶ τῶν σῶν λόγων
ἀρεστὸν οὐδέν, μηδ᾽ ἀρεσθείη ποτέ, (500)
οὕτω δὲ καὶ σοὶ τἄμ᾽ ἀφανδάνοντ᾽ ἔφυ.
Καίτοι πόθεν κλέος γ᾽ ἂν εὐκλεέστερον
κατέσχον ἢ τὸν αὐτάδελφον ἐν τάφῳ
τιθεῖσα; τούτοις τοῦτο πᾶσιν ἁνδάνειν
λέγοιτ᾽ ἄν, εἰ μὴ γλῶσσαν ἐγκλῄοι φόβος. (505)
Ἀλλ᾽ ἡ τυραννὶς πολλά τ᾽ ἄλλ᾽ εὐδαιμονεῖ
κἄξεστιν αὐτῇ δρᾶν λέγειν θ᾽ ἃ βούλεται.

Σοφοκλέους Ἀντιγόνη, στ. 441–507

Η μετάφραση

Δική μας, κοντά στο πρωτότυπο.

Στ.ΚείμενοΜετάφραση
441–442ΚΡ. Σὲ δή, σὲ τὴν νεύουσαν εἰς πέδον κάρα, φῄς, ἢ καταρνῇ μὴ δεδρακέναι τάδε;Εσύ λοιπόν, εσύ που σκύβεις το κεφάλι στη γη, παραδέχεσαι ή αρνείσαι ότι τα έκανες αυτά;
443ΑΝ. Καὶ φημὶ δρᾶσαι κοὐκ ἀπαρνοῦμαι τὸ μή.Και λέω ότι τα έκανα και δεν το αρνούμαι.
444–447ΚΡ. Σὺ μὲν κομίζοις ἂν σεαυτὸν ᾗ θέλεις ἔξω βαρείας αἰτίας ἐλεύθερον· σὺ δ᾽ εἰπέ μοι μὴ μῆκος, ἀλλὰ συντόμως, ᾔδησθα κηρυχθέντα μὴ πράσσειν τάδε;(Στον φύλακα) Εσύ μπορείς να πας όπου θέλεις, ελεύθερος από βαριά κατηγορία. (Στην Αντιγόνη) Κι εσύ πες μου, όχι με μακριά λόγια αλλά σύντομα: ήξερες ότι είχε διακηρυχτεί να μην τα κάνει κανείς αυτά;
448ΑΝ. Ἤιδη· τί δ᾽ οὐκ ἔμελλον; ἐμφανῆ γὰρ ἦν.Το ήξερα· πώς να μην το ξέρω; Ήταν φανερό.
449ΚΡ. Καὶ δῆτ᾽ ἐτόλμας τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους;Και τόλμησες λοιπόν να παραβείς αυτούς τους νόμους;
450–455ΑΝ. Οὐ γάρ τί μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε, οὐδ᾽ ἡ ξύνοικος τῶν κάτω θεῶν Δίκη τοιούσδ᾽ ἐν ἀνθρώποισιν ὥρισεν νόμους, οὐδὲ σθένειν τοσοῦτον ᾠόμην τὰ σὰ κηρύγμαθ᾽ ὥστ᾽ ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα δύνασθαι θνητὸν ὄνθ᾽ ὑπερδραμεῖν.Ναι, γιατί δεν ήταν ο Δίας αυτός που μου τα διακήρυξε, ούτε η Δίκη, που κατοικεί μαζί με τους θεούς του κάτω κόσμου, όρισε τέτοιους νόμους για τους ανθρώπους· ούτε πίστευα ότι οι διαταγές σου έχουν τόση δύναμη, ώστε εσύ, θνητός καθώς είσαι, να μπορείς να ξεπεράσεις τους άγραφους και ακλόνητους νόμους των θεών.
456–457Οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλ᾽ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ᾽φάνη.Γιατί αυτοί δεν ζουν από σήμερα ή από χτες, αλλά από πάντα, και κανείς δεν ξέρει από πότε φάνηκαν.
458–464Τούτων ἐγὼ οὐκ ἔμελλον, ἀνδρὸς οὐδενὸς φρόνημα δείσασ᾽, ἐν θεοῖσι τὴν δίκην δώσειν· θανουμένη γὰρ ἐξῄδη, τί δ᾽ οὔ; κεἰ μὴ σὺ προὐκήρυξας. Εἰ δὲ τοῦ χρόνου πρόσθεν θανοῦμαι, κέρδος αὔτ᾽ ἐγὼ λέγω· ὅστις γὰρ ἐν πολλοῖσιν ὡς ἐγὼ κακοῖς ζῇ, πῶς ὅδ᾽ οὐχὶ κατθανὼν κέρδος φέρει;Γι' αυτούς τους νόμους δεν επρόκειτο εγώ, φοβούμενη το φρόνημα κάποιου ανθρώπου, να τιμωρηθώ από τους θεούς. Ότι θα πεθάνω το ήξερα, πώς όχι; Κι ας μην το είχες διακηρύξει εσύ. Κι αν πεθάνω πριν από την ώρα μου, εγώ αυτό το λέω κέρδος· γιατί όποιος ζει, όπως εγώ, μέσα σε τόσα δεινά, πώς να μην κερδίζει πεθαίνοντας;
465–468Οὕτως ἔμοιγε τοῦδε τοῦ μόρου τυχεῖν παρ᾽ οὐδὲν ἄλγος· ἀλλ᾽ ἄν, εἰ τὸν ἐξ ἐμῆς μητρὸς θανόντ᾽ ἄθαπτον ἠνσχόμην νέκυν, κείνοις ἂν ἤλγουν· τοῖσδε δ᾽ οὐκ ἀλγύνομαι.Έτσι, για μένα το να βρω αυτόν τον θάνατο δεν είναι καθόλου πόνος· αν όμως είχα ανεχτεί να μείνει άθαφτος ο νεκρός που γεννήθηκε από τη μητέρα μου, για εκείνο θα πονούσα· για αυτά εδώ δεν πονώ.
469–470Σοὶ δ᾽ εἰ δοκῶ νῦν μῶρα δρῶσα τυγχάνειν, σχεδόν τι μώρῳ μωρίαν ὀφλισκάνω.Κι αν σου φαίνεται ότι τώρα κάνω ανοησίες, μάλλον από έναν ανόητο κατηγορούμαι για ανοησία.
471–472ΧΟ. Δηλοῖ τὸ γέννημ᾽ ὠμὸν ἐξ ὠμοῦ πατρὸς τῆς παιδός· εἴκειν δ᾽ οὐκ ἐπίσταται κακοῖς.Φαίνεται πως το παιδί είναι άγριο, από άγριο πατέρα· δεν ξέρει να υποχωρεί στις συμφορές.
473–476ΚΡ. Ἀλλ᾽ ἴσθι τοι τὰ σκλήρ᾽ ἄγαν φρονήματα πίπτειν μάλιστα, καὶ τὸν ἐγκρατέστατον σίδηρον ὀπτὸν ἐκ πυρὸς περισκελῆ θραυσθέντα καὶ ῥαγέντα πλεῖστ᾽ ἂν εἰσίδοις.Να ξέρεις όμως ότι τα πολύ σκληρά φρονήματα πέφτουν πιο εύκολα από όλα· και το πιο γερό σίδερο, όταν ψηθεί στη φωτιά και γίνει πολύ σκληρό, πιο συχνά από κάθε άλλο θα το δεις να σπάει και να γίνεται κομμάτια.
477–479Σμικρῷ χαλινῷ δ᾽ οἶδα τοὺς θυμουμένους ἵππους καταρτυθέντας· οὐ γὰρ ἐκπέλει φρονεῖν μέγ᾽ ὅστις δοῦλός ἐστι τῶν πέλας.Ξέρω ότι και τα αφηνιασμένα άλογα δαμάζονται με ένα μικρό χαλινάρι· γιατί δεν του επιτρέπεται να φρονεί μεγάλα όποιος είναι δούλος των άλλων.
480–483Αὕτη δ᾽ ὑβρίζειν μὲν τότ᾽ ἐξηπίστατο, νόμους ὑπερβαίνουσα τοὺς προκειμένους· ὕβρις δ᾽, ἐπεὶ δέδρακεν, ἥδε δευτέρα, τούτοις ἐπαυχεῖν καὶ δεδρακυῖαν γελᾶν.Αυτή ήξερε καλά να προσβάλλει τότε, όταν παρέβαινε τους νόμους που είχαν οριστεί· και δεύτερη ύβρη είναι αυτή εδώ: αφού το έκανε, να καυχιέται γι' αυτό και να γελά που το έκανε.
484–485Ἦ νῦν ἐγὼ μὲν οὐκ ἀνήρ, αὕτη δ᾽ ἀνήρ, εἰ ταῦτ᾽ ἀνατὶ τῇδε κείσεται κράτη.Αλήθεια, τώρα εγώ δεν είμαι άντρας, άντρας είναι αυτή, αν η νίκη της αυτή μείνει ατιμώρητη.
486–490Ἀλλ᾽ εἴτ᾽ ἀδελφῆς εἴθ᾽ ὁμαιμονεστέρα τοῦ παντὸς ἡμῖν Ζηνὸς Ἑρκείου κυρεῖ, αὐτή τε χἠ ξύναιμος οὐκ ἀλύξετον μόρου κακίστου· καὶ γὰρ οὖν κείνην ἴσον ἐπαιτιῶμαι τοῦδε βουλεῦσαι τάφου.Αλλά, είτε της αδερφής μου κόρη είναι είτε πιο στενή συγγενής από όλους όσους προστατεύει ο Δίας του σπιτιού μου, αυτή και η αδερφή της δεν θα γλιτώσουν από τον χειρότερο θάνατο· γιατί και εκείνη την κατηγορώ το ίδιο ότι σχεδίασε αυτή την ταφή.
491–494Καί νιν καλεῖτ᾽· ἔσω γὰρ εἶδον ἀρτίως λυσσῶσαν αὐτὴν οὐδ᾽ ἐπήβολον φρενῶν. Φιλεῖ δ᾽ ὁ θυμὸς πρόσθεν ᾑρῆσθαι κλοπεὺς τῶν μηδὲν ὀρθῶς ἐν σκότῳ τεχνωμένων.Καλέστε την· γιατί μόλις τώρα την είδα μέσα σαν τρελή, χωρίς να κρατά τα λογικά της. Συνήθως η ψυχή όσων μηχανεύονται στα σκοτεινά κάτι στραβό πιάνεται κλέφτης πριν από την πράξη.
495–496Μισῶ γε μέντοι χὤταν ἐν κακοῖσί τις ἁλοὺς ἔπειτα τοῦτο καλλύνειν θέλῃ.Μισώ όμως και όταν κάποιος, που πιάστηκε να κάνει κακό, θέλει ύστερα να το ωραιοποιήσει.
497ΑΝ. Θέλεις τι μεῖζον ἢ κατακτεῖναί μ᾽ ἑλών;Θέλεις τίποτα περισσότερο από το να με σκοτώσεις, αφού με έπιασες;
498ΚΡ. Ἐγὼ μὲν οὐδέν· τοῦτ᾽ ἔχων ἅπαντ᾽ ἔχω.Εγώ τίποτα· με αυτό τα έχω όλα.
499–501ΑΝ. Τί δῆτα μέλλεις; ὡς ἐμοὶ τῶν σῶν λόγων ἀρεστὸν οὐδέν, μηδ᾽ ἀρεσθείη ποτέ, οὕτω δὲ καὶ σοὶ τἄμ᾽ ἀφανδάνοντ᾽ ἔφυ.Τι περιμένεις λοιπόν; Όπως σε μένα κανένας από τους λόγους σου δεν είναι αρεστός, και μακάρι να μη γίνει ποτέ, έτσι και σε σένα τα δικά μου είναι από τη φύση τους δυσάρεστα.
502–505Καίτοι πόθεν κλέος γ᾽ ἂν εὐκλεέστερον κατέσχον ἢ τὸν αὐτάδελφον ἐν τάφῳ τιθεῖσα; τούτοις τοῦτο πᾶσιν ἁνδάνειν λέγοιτ᾽ ἄν, εἰ μὴ γλῶσσαν ἐγκλῄοι φόβος.Κι όμως, από πού θα μπορούσα να κερδίσω δόξα πιο ένδοξη, παρά βάζοντας τον αδερφό μου σε τάφο; Όλοι αυτοί εδώ θα έλεγαν ότι το εγκρίνουν, αν ο φόβος δεν τους έκλεινε το στόμα.
506–507Ἀλλ᾽ ἡ τυραννὶς πολλά τ᾽ ἄλλ᾽ εὐδαιμονεῖ κἄξεστιν αὐτῇ δρᾶν λέγειν θ᾽ ἃ βούλεται.Αλλά η τυραννία και σε πολλά άλλα είναι ευτυχισμένη, και της επιτρέπεται να κάνει και να λέει ό,τι θέλει.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
νεύωγέρνω, σκύβω
καταρνέομαι, -οῦμαι / ἀπαρνέομαιαρνούμαι εντελώς
κομίζω ἐμαυτόνπηγαίνω, φεύγω
ὑπερβαίνωπερνώ πάνω από κάτι· παραβαίνω (νόμο)
ξύνοικος, -ονπου κατοικεί μαζί με κάποιον
ἄγραπτος, -ονάγραφος
ἀσφαλής, -έςσταθερός, ακλόνητος
νόμιμα, τάοι νόμοι, οι καθιερωμένες συνήθειες
ὑπερτρέχω, αόρ. ὑπερέδραμονξεπερνώ, παραβαίνω
ἐξῄδη (υπερσ. του ἐξοῖδα)ήξερα καλά
ἀνέχομαι, αόρ. ἠνεσχόμην (ποιητ. ἠνσχόμην)ανέχομαι, υπομένω
ἀλγύνομαιλυπάμαι, πονώ
ὀφλισκάνω μωρίανκατηγορούμαι για ανοησία
ὠμός, -ή, -όνωμός· σκληρός, άγριος
εἴκωυποχωρώ
ἐγκρατής, -έςδυνατός, γερός
περισκελής, -έςπολύ σκληρός, άκαμπτος
χαλινός, ὁχαλινάρι
καταρτύωδαμάζω, γυμνάζω
ἐκπέλει (απρόσ.)επιτρέπεται
ἐπαυχέω, -ῶκαυχιέμαι
ἀνατί (επίρρ.)ατιμώρητα
ὁμαίμων, -ονσυγγενής εξ αίματος
Ἑρκεῖος Ζεύςο Δίας προστάτης του σπιτιού, με βωμό στην αυλή (ἕρκος = φράχτης)
ἀλύσκωξεφεύγω, γλιτώνω
ἐπήβολος, -ον (με γεν.)που κατέχει κάτι· οὐκ ἐπήβολος φρενῶν = που έχασε τα λογικά του
καλλύνωωραιοποιώ, στολίζω
ἀφανδάνωδεν αρέσω, είμαι δυσάρεστος
ἁνδάνωαρέσω
ἐγκλῄω (= ἐγκλείω)κλείνω μέσα
τυραννίς, -ίδος, ἡαπόλυτη, ανεξέλεγκτη εξουσία

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
ὥρισεν (ὁρίζω)όριο, ορισμός, οριστικός, ορίζοντας
ἄγραπτα (γράφω)άγραφος, γραπτός, γράμμα, γραφείο
ἀσφαλῆ (σφάλλω)ασφάλεια, σφάλμα, σφαλερός, ασφαλιστής
φρόνημα (φρήν)φρονώ, φρόνηση, φρενοβλαβής
χαλινῷ (χαλινός)χαλινάρι, χαλιναγωγώ, αχαλίνωτος
γελᾶν (γελῶ)γέλιο, γελοίος, καταγέλαστος
κλέος (κλέος)ευκλεής, Ηρακλής, Περικλής, Θεμιστοκλής

Η γλώσσα του κειμένου

Τύποι

  • ᾔδησθα (447): β΄ ενικό υπερσυντελίκου του οἶδα· Ἤιδη (448): α΄ ενικό. ἐξῄδη (460): του ἐξοῖδα.
  • ᾠόμην (453): παρατατικός του οἴομαι. ὑπερδραμεῖν (455): απαρέμφατο β΄ αορίστου του ὑπερτρέχω.
  • ἠνσχόμην (467): αόριστος του ἀνέχομαι με διπλή αύξηση (στην πρόθεση και στο θέμα).
  • θραυσθέντα, ῥαγέντα (476): μετοχές παθητικού αορίστου του θραύω και του ῥήγνυμι. εἰσίδοις (476): ευκτική αορίστου του εἰσορῶ.
  • δέδρακεν, δεδρακυῖαν (482–483): παρακείμενος και μετοχή παρακειμένου του δρῶ.
  • ἀλύξετον (488): γ΄ πρόσωπο δυϊκού, μέλλοντας του ἀλύσκω: υποκείμενο είναι οι δύο αδερφές, αὐτή τε χἠ ξύναιμος.
  • ᾑρῆσθαι (493): απαρέμφατο παρακειμένου του αἱροῦμαι (πιάνομαι).
  • ἑλών (497): μετοχή β΄ αορίστου του αἱρῶ. ἀρεσθείη (500): ευκτική παθητικού αορίστου του ἀρέσκω.
  • Κράσεις: κἀχθές (= καὶ ἐχθές), κοὐδεὶς, κοὐκ, κἀσφαλῆ, χἠ (= καὶ ἡ), χὤταν (= καὶ ὅταν), τἄμ᾽ (= τὰ ἐμά), κἄξεστιν.

Σύνταξη

  • κοὐκ ἀπαρνοῦμαι τὸ μή (443): μετά από ρήμα άρνησης μπαίνει ένα πλεοναστικό μή, που δεν μεταφράζεται (ἀπαρνοῦμαι τὸ μὴ δρᾶσαι = αρνούμαι ότι το έκανα).
  • ᾔδησθα κηρυχθέντα μὴ πράσσειν τάδε (447): κατηγορηματική μετοχή με το ᾔδησθα· το κηρυχθέντα είναι ουδέτερο πληθυντικού, απρόσωπα: «ότι είχε διακηρυχτεί».
  • ὥστ᾽ … δύνασθαι … ὑπερδραμεῖν (454–455): συμπερασματική πρόταση με απαρέμφατο. θνητὸν ὄνθ᾽: μετοχή αιτιολογική, συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του απαρεμφάτου (σέ): «θνητός καθώς είσαι».
  • ἐξ ὅτου ᾽φάνη (457): πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο του οἶδεν.
  • δείσασ᾽ (459): αιτιολογική μετοχή. θανουμένη ἐξῄδη (460): κατηγορηματική μετοχή με ρήμα γνώσης: «ήξερα ότι θα πεθάνω».
  • ἀλλ᾽ ἄν, εἰ … ἠνσχόμην …, κείνοις ἂν ἤλγουν (466–468): υποθετικός λόγος του αντίθετου του πραγματικού: εἰ + οριστική αορίστου, ἄν + οριστική παρατατικού. Η Αντιγόνη δεν άφησε τον αδερφό άθαφτο.
  • εἰ δοκῶ … ὀφλισκάνω (469–470): υποθετικός λόγος του πραγματικού. δρῶσα τυγχάνειν: κατηγορηματική μετοχή με το τυγχάνω.
  • ἴσθι … πίπτειν (473–474): ειδικό απαρέμφατο μετά από ρήμα γνώσης.
  • πλεῖστ᾽ ἂν εἰσίδοις (476): δυνητική ευκτική.
  • λέγοιτ᾽ ἄν, εἰ μὴ … ἐγκλῄοι (505): υποθετικός λόγος της απλής σκέψης του λέγοντος: εἰ + ευκτική, ἄν + ευκτική.
  • μηδ᾽ ἀρεσθείη ποτέ (500): ευχετική ευκτική, ευχή που μπορεί να πραγματοποιηθεί.

Ερμηνεία

Οι άγραφοι νόμοι

Στους στ. 450–457 η Αντιγόνη δεν απολογείται· κατηγορεί. Τα επιχειρήματά της είναι τρία:

  1. Η διαταγή δεν προέρχεται από τον Δία ούτε από τη Δίκη του κάτω κόσμου. Άρα δεν είναι αληθινός νόμος.
  2. Ένας θνητός δεν μπορεί να ξεπεράσει με τις διαταγές του τους άγραφους και ακλόνητους νόμους των θεών.
  3. Οι νόμοι αυτοί ζουν από πάντα (ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα) και κανείς δεν ξέρει πότε φάνηκαν: είναι πάνω από τον χρόνο.

Τι είναι οι άγραφοι νόμοι; Οι κανόνες που κανείς δεν έγραψε, αλλά τους δέχονται όλοι οι άνθρωποι: να θάβεις τους νεκρούς σου, να τιμάς τους γονείς, να σέβεσαι τους ικέτες και τους ξένους. Ο γραπτός νόμος του Κρέοντα ισχύει μόνο όσο ισχύει η εξουσία του· ο άγραφος ισχύει παντού και πάντα. Η αντίθεση αυτή συζητήθηκε πολύ στην Αθήνα του 5ου αιώνα, μαζί με την αντίθεση νόμου και φύσεως που έθεσαν οι σοφιστές.

Ο θάνατος ως κέρδος

Η Αντιγόνη ξέρει ότι θα πεθάνει (θανουμένη γὰρ ἐξῄδη), και δεν φοβάται. Για κάποιον που ζει μέσα σε τόσα δεινά, λέει, ο θάνατος είναι κέρδος (461–464). Ο πόνος θα ήταν να αφήσει τον αδερφό της άθαφτο (466–468). Κλείνει με μια αποστροφή γεμάτη περιφρόνηση: αν της φαίνεται του Κρέοντα ότι κάνει ανοησίες, τότε ο ανόητος την κατηγορεί για ανοησία (469–470). Η λέξη κέρδος εδώ απαντά, χωρίς να το ξέρει η Αντιγόνη, στην εμμονή του Κρέοντα με το κέρδος.

Η απάντηση του Κρέοντα

Ο χορός σχολιάζει ότι η κόρη είναι ωμή σαν τον πατέρα της και δεν ξέρει να υποχωρεί. Ο Κρέων δεν απαντά στα επιχειρήματά της· της απαντά με εικόνες δύναμης: το πιο σκληρό σίδερο σπάει πιο εύκολα· το αφηνιασμένο άλογο το δαμάζει ένα μικρό χαλινάρι (473–479). Η Αντιγόνη είναι για αυτόν ένας δούλος που πρέπει να υποταχθεί. Η ειρωνεία είναι ότι η εικόνα του σιδερένιου φρονήματος που σπάει θα ταιριάξει, στο τέλος, στον ίδιο.

Ύστερα αποκαλύπτει τι τον πληγώνει περισσότερο: ἐγὼ μὲν οὐκ ἀνήρ, αὕτη δ᾽ ἀνήρ (484). Δεν είναι μόνο η παράβαση· είναι ότι τον νικά μια γυναίκα, και μάλιστα νέα. Θυμωμένος, καταδικάζει και την Ισμήνη, χωρίς απόδειξη, επειδή την είδε μέσα στο σπίτι ταραγμένη, σαν τρελή. Ο Δίας Ερκείος, ο θεός της οικογένειας, δεν τον σταματά: για τον Κρέοντα η πόλη είναι πάνω από το γένος.

Η τυραννίδα

Η Αντιγόνη τελειώνει με μια κατηγορία που αφορά όχι μόνο τον Κρέοντα αλλά την εξουσία του: όλοι οι γέροντες θα την επαινούσαν, εἰ μὴ γλῶσσαν ἐγκλῄοι φόβος· αλλά η τυραννίς μπορεί να κάνει και να λέει ό,τι θέλει (504–507). Θυμίσου τι είχε πει ο ίδιος ο Κρέων στους στ. 178–181: κακός άρχοντας είναι όποιος από φόβο κλείνει το στόμα του. Τώρα φαίνεται ότι το στόμα το κλείνει ο φόβος του.

Από μετάφραση: Κρέων, Αντιγόνη και Ισμήνη (508–581)

Ακολουθεί μια γρήγορη στιχομυθία. Ο Κρέων λέει ότι μόνο η Αντιγόνη τα βλέπει έτσι· εκείνη απαντά ότι τα βλέπουν και οι γέροντες, αλλά σωπαίνουν μπροστά του. «Δεν ντρέπεσαι να σκέφτεσαι διαφορετικά από αυτούς;» «Δεν είναι ντροπή να τιμάς τα αδέρφια σου.» «Δεν ήταν αδερφός σου κι ο Ετεοκλής;» «Ήταν, από την ίδια μάνα και τον ίδιο πατέρα.» «Τότε γιατί τιμάς τον ασεβή;» Η Αντιγόνη απαντά ότι ο Άδης ζητά τους ίδιους νόμους για όλους, και ποιος ξέρει αν κάτω εκεί είναι όσια όσα πιστεύει ο Κρέων. Ο Κρέων: «Ο εχθρός ποτέ δεν γίνεται φίλος, ούτε όταν πεθάνει.» Και η Αντιγόνη, με τον πιο γνωστό στίχο του έργου:

Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν. (523)

«Δεν γεννήθηκα για να μοιράζομαι το μίσος, αλλά για να μοιράζομαι την αγάπη.» Ο Κρέων απαντά: «Τότε πήγαινε κάτω και αγάπα τους, αν πρέπει να αγαπάς· όσο ζω εγώ, γυναίκα δεν θα κυβερνήσει» (524–525).

Βγαίνει η Ισμήνη, με δάκρυα. Τώρα θέλει να πάρει μέρος στην ενοχή και να πεθάνει μαζί με την αδερφή της. Η Αντιγόνη την αποκρούει σκληρά: η Δίκη δεν θα το επιτρέψει, εκείνη δεν βοήθησε, και «δεν αγαπώ όποιον αγαπά μόνο με λόγια». «Εσύ διάλεξες να ζήσεις, εγώ να πεθάνω.» Η Ισμήνη στρέφεται στον Κρέοντα: θα σκοτώσει τη μνηστή του γιου του; Ο Κρέων απαντά ωμά ότι υπάρχουν κι άλλα χωράφια για όργωμα (569) και ότι δεν θέλει κακές γυναίκες για τους γιους του. Διατάζει να κλείσουν τις δύο αδερφές μέσα: από εδώ και πέρα οι γυναίκες πρέπει να μένουν στο σπίτι.

Η σκηνή με την Ισμήνη δείχνει δύο πράγματα. Πρώτα ότι η Αντιγόνη θέλει να είναι μόνη στην πράξη της και στον θάνατο: ο ηρωισμός της είναι μοναχικός. Ύστερα φέρνει στη σκηνή, για πρώτη φορά, τον Αίμονα, τον αρραβωνιαστικό της, και ετοιμάζει το επόμενο επεισόδιο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

«Οὐ γάρ τί μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε … κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ᾽φάνη» (450–457): Με ποια επιχειρήματα δικαιολογεί η Αντιγόνη την πράξη της; Ποια αντίθεση φωτίζουν;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«ἀλλ᾽ ἄν, εἰ τὸν ἐξ ἐμῆς μητρὸς θανόντ᾽ ἄθαπτον ἠνσχόμην νέκυν, κείνοις ἂν ἤλγουν» (466–468): Να χαρακτηρίσεις τον υποθετικό λόγο και να γράψεις τι αντίστοιχο ζευγάρι τύπων χρησιμοποιεί.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (332–333). Τι σημαίνει εδώ το «δεινός»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Τι έκανε η Αντιγόνη πάνω στον νεκρό, όταν την είδαν οι φύλακες;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις το περιεχόμενο του πρώτου στασίμου και των στίχων 376–440 και 508–581 από τη μετάφραση.
  • Να μεταφράζεις τους στίχους 441–507 από το πρωτότυπο, με τη βοήθεια της μετάφρασης.
  • Να εξηγείς τη σύγκρουση του γραπτού νόμου του Κρέοντα με τους άγραφους νόμους των θεών.
  • Να χαρακτηρίζεις τους υποθετικούς λόγους και τις μετοχές του αποσπάσματος και να αναγνωρίζεις τύπους όπως ᾔδησθα, ἠνσχόμην, ἀλύξετον.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;