Οι νόμοι του Νεύτωνα
Τι κάνει μια δύναμη — και τι δεν κάνει ποτέ.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Λυκείου, §1.2
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις και τους τρεις νόμους και να ξέρεις τι λέει ο καθένας.
- Να σχεδιάζεις διάγραμμα ελεύθερου σώματος πριν γράψεις εξίσωση.
- Να υπολογίζεις συνισταμένη δύναμη και επιτάχυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις δυνάμεις δράσης–αντίδρασης από δυνάμεις που ισορροπούν.
Ο πρώτος νόμος: η αδράνεια
Κάθε σώμα διατηρεί την κατάσταση κίνησής του — ηρεμία ή ευθύγραμμη ομαλή κίνηση — εκτός αν ασκηθεί σε αυτό συνισταμένη δύναμη.
Αυτό αντιβαίνει στην καθημερινή εμπειρία, και γι' αυτό χρειάστηκε δύο χιλιάδες χρόνια για να διατυπωθεί. Σπρώχνεις ένα βιβλίο, το αφήνεις, σταματάει — άρα «χρειάζεται δύναμη για να κινείται κάτι», σωστά;
Λάθος. Σταματάει επειδή υπάρχει τριβή. Σε πάγο σταματάει πολύ αργότερα. Στο διάστημα δεν σταματάει ποτέ.

Ο δεύτερος νόμος: πόσο αλλάζει
Η συνισταμένη δύναμη ισούται με μάζα επί επιτάχυνση. Τρία πράγματα που λέει αυτή η μία γραμμή:
- Η επιτάχυνση είναι ανάλογη της συνισταμένης δύναμης.
- Είναι αντιστρόφως ανάλογη της μάζας: ίδια δύναμη σε διπλάσια μάζα δίνει μισή επιτάχυνση.
- Έχει την ίδια κατεύθυνση με τη συνισταμένη δύναμη — όχι με την ταχύτητα.
Το τελευταίο είναι το πιο παρεξηγημένο. Ένα αυτοκίνητο που φρενάρει κινείται μπροστά αλλά επιταχύνεται προς τα πίσω.
Ο τρίτος νόμος: δράση και αντίδραση
Αν το σώμα Α ασκεί δύναμη στο Β, τότε το Β ασκεί στο Α ίση και αντίθετη δύναμη.
Διάγραμμα ελεύθερου σώματος
Πριν γράψεις οποιαδήποτε εξίσωση, ζωγράφισε. Το διάγραμμα ελεύθερου σώματος δείχνει μόνο τις δυνάμεις που ασκούνται στο σώμα που μελετάς.
Πειραματίσου: αλλάζοντας τη δύναμη, τη μάζα και την τριβή, δες πότε το σώμα ξεκινά και πόσο επιταχύνεται.
Πρόσεξε δύο πράγματα:
- Ενώ το σώμα είναι ακίνητο, η συνισταμένη είναι μηδέν όσο κι αν αυξήσεις τη δύναμη — μέχρι το όριο. Αυτό είναι ο πρώτος νόμος.
- Μόλις ξεκινήσει, η αύξηση της μάζας μειώνει την επιτάχυνση χωρίς να αλλάξει η δύναμη. Αυτό είναι ο δεύτερος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε σώμα ασκούνται δεξιά και αριστερά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορίζω θετική φορά τα δεξιά και βρίσκω τη συνισταμένη:
(δεξιά)
Δεύτερος νόμος:
Η επιτάχυνση είναι προς τα δεξιά — ίδια φορά με τη συνισταμένη.
Αν το σώμα κινούνταν ήδη αριστερά με , θα επιβράδυνε: και ετερόσημα. Θα σταματούσε σε και μετά θα ξεκινούσε προς τα δεξιά.
Η συνισταμένη δεν σου λέει προς τα πού κινείται το σώμα, μόνο προς τα πού αλλάζει η κίνησή του.
Παράδειγμα 2
Σώμα κρέμεται ακίνητο από σχοινί. Πόση είναι η τάση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διάγραμμα ελεύθερου σώματος. Δύο δυνάμεις στο σώμα: το βάρος προς τα κάτω και η τάση προς τα πάνω.
Ακίνητο σημαίνει , άρα από τον δεύτερο νόμο :
Αν το ανέβαζες με επιτάχυνση ;
Γι' αυτό ένα σχοινί κόβεται πιο εύκολα όταν τραβάς απότομα παρά όταν απλώς κρατάς.
Παράδειγμα 3
Ασανσέρ κατεβαίνει επιβραδύνοντας με . Τι δείχνει η ζυγαριά για άτομο ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το άτομο κατεβαίνει και επιβραδύνει, άρα η επιτάχυνση δείχνει προς τα πάνω.
Θετική φορά προς τα πάνω: .
Δυνάμεις στο άτομο: βάρος κάτω, κάθετη από τη ζυγαριά πάνω.
Η ζυγαριά δείχνει , δηλαδή «» — αλλά η μάζα δεν άλλαξε.
Αυτό είναι το «βάρυνα» που νιώθεις όταν το ασανσέρ φρενάρει κατεβαίνοντας. Η ζυγαριά δεν μετράει βάρος· μετράει την κάθετη δύναμη που της ασκείς.
Παράδειγμα 4
Γιατί δεν ακυρώνονται οι δυνάμεις δράσης–αντίδρασης όταν σπρώχνεις ένα κουτί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σπρώχνεις το κουτί με . Το κουτί σε σπρώχνει πίσω με — τρίτος νόμος.
Αν αυτές οι δύο ακυρώνονταν, τίποτα δεν θα κουνιόταν ποτέ. Το παράδοξο λύνεται με μία παρατήρηση: ασκούνται σε διαφορετικά σώματα.
Για να βρω την κίνηση του κουτιού, μετράω μόνο τις δυνάμεις στο κουτί: το δικό σου σπρώξιμο, την τριβή, το βάρος, την κάθετη. Η δύναμη που ασκεί το κουτί σε εσένα δεν μπαίνει σε αυτό το άθροισμα.
Ο κανόνας για τις ασκήσεις: ένα διάγραμμα ανά σώμα. Μόλις διαλέξεις το σώμα, σχεδιάζεις μόνο ό,τι ασκείται πάνω του — τίποτα άλλο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε σώμα μάζας kg ασκείται συνισταμένη δύναμη N. Πόση είναι η επιτάχυνσή του;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις και τους τρεις νόμους και να ξέρεις τι λέει ο καθένας.
- Να σχεδιάζεις διάγραμμα ελεύθερου σώματος πριν γράψεις εξίσωση.
- Να υπολογίζεις συνισταμένη δύναμη και επιτάχυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις δυνάμεις δράσης–αντίδρασης από δυνάμεις που ισορροπούν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.