Τριβή
Η δύναμη που όλοι αγνοούν στα σχήματα και κανείς στην πράξη.
24 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Λυκείου, §1.3
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις στατική από τριβή ολίσθησης και να ξέρεις γιατί η πρώτη μεταβάλλεται.
- Να υπολογίζεις τριβή από τον συντελεστή και την κάθετη δύναμη.
- Να εξηγείς γιατί η τριβή δεν εξαρτάται από την επιφάνεια επαφής.
- Να λύνεις πρόβλημα σε οριζόντιο και σε κεκλιμένο επίπεδο.
Δύο τριβές, όχι μία
Σπρώχνεις ένα βαρύ έπιπλο και δεν κουνιέται. Σπρώχνεις λίγο πιο δυνατά, πάλι τίποτα. Λίγο ακόμα — και ξαφνικά γλιστράει, και μάλιστα πιο εύκολα απ' όσο περίμενες.
Αυτή η εμπειρία περιγράφει δύο διαφορετικές τριβές.
Στατική τριβή (): όσο το σώμα είναι ακίνητο. Δεν έχει σταθερή τιμή — παίρνει ό,τι χρειάζεται για να ακυρώσει τη δύναμη που ασκείς, μέχρι ένα όριο:
Τριβή ολίσθησης (): μόλις το σώμα κινηθεί. Αυτή έχει σταθερή τιμή:
Και σχεδόν πάντα — γι' αυτό το έπιπλο «ξεκολλάει» απότομα.
Τι επηρεάζει την τριβή — και τι όχι
Η τριβή εξαρτάται από:
- τον συντελεστή , δηλαδή τα δύο υλικά που τρίβονται,
- την κάθετη δύναμη , δηλαδή πόσο πιέζονται μεταξύ τους.
Δεν εξαρτάται από:
- το εμβαδόν της επιφάνειας επαφής,
- την ταχύτητα (σε καλή προσέγγιση).
Πειραματίσου με το κατώφλι
Πρόσεξε ότι αυξάνοντας τη μάζα αυξάνεται και η τριβή, χωρίς να αγγίξεις το : η κάθετη δύναμη μεγάλωσε.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σώμα σε οριζόντιο δάπεδο με . Το σπρώχνεις με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετη δύναμη σε οριζόντιο επίπεδο χωρίς κατακόρυφες δυνάμεις:
Μέγιστη στατική τριβή:
Συγκρίνω: .
Το σώμα δεν κινείται.
Πόση είναι η τριβή; Όχι . Αφού το σώμα ισορροπεί, η τριβή ακυρώνει ακριβώς τη δύναμη:
Αυτό είναι το σημείο που χάνει τις μονάδες όλη η τάξη: εφαρμόζουν τον τύπο ενώ το σώμα είναι ακόμα ακίνητο.
Παράδειγμα 2
Ίδιο σώμα, τώρα με και . Επιτάχυνση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, άρα το σώμα κινείται.
Τώρα ισχύει η τριβή ολίσθησης, με τον δικό της συντελεστή:
Συνισταμένη:
Τι θα γινόταν αν σταματούσες να σπρώχνεις; Θα έμενε μόνο η τριβή:
, δηλαδή επιβράδυνση μέχρι να σταματήσει.
Παράδειγμα 3
Κιβώτιο ολισθαίνει με και σταματά μετά από . Βρες το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτα η κινηματική: βρίσκω την επιβράδυνση. Δεν δίνεται χρόνος → τρίτη εξίσωση.
Τώρα η δυναμική. Η μόνη οριζόντια δύναμη είναι η τριβή:
Αλλά . Εξισώνω:
Η μάζα απλοποιείται:
Και αυτό δεν είναι σύμπτωση: η απόσταση ολίσθησης δεν εξαρτάται από τη μάζα. Βαρύ και ελαφρύ κιβώτιο με την ίδια αρχική ταχύτητα και το ίδιο υλικό σταματούν στο ίδιο σημείο.
Παράδειγμα 4
Σώμα σε κεκλιμένο επίπεδο . Ποιο το κρατάει ακίνητο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναλύω το βάρος σε δύο συνιστώσες: παράλληλη στο επίπεδο και κάθετη σε αυτό.
,
Η κάθετη δύναμη ισορροπεί μόνο την κάθετη συνιστώσα:
Για να μην ολισθήσει, η στατική τριβή πρέπει να ακυρώνει την παράλληλη συνιστώσα και να μην έχει ξεπεράσει το όριό της:
Η μάζα και το απλοποιούνται:
Πρακτική συνέπεια. Η γωνία στην οποία ένα σώμα αρχίζει να γλιστράει σε κεκλιμένο επίπεδο μετράει απευθείας τον συντελεστή στατικής τριβής: .
Είναι το πιο απλό πείραμα μέτρησης τριβής, και δεν χρειάζεται ούτε ζυγαριά ούτε δυναμόμετρο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα kg σε οριζόντιο δάπεδο με και . Πόση είναι η τριβή ολίσθησης;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις στατική από τριβή ολίσθησης και να ξέρεις γιατί η πρώτη μεταβάλλεται.
- Να υπολογίζεις τριβή από τον συντελεστή και την κάθετη δύναμη.
- Να εξηγείς γιατί η τριβή δεν εξαρτάται από την επιφάνεια επαφής.
- Να λύνεις πρόβλημα σε οριζόντιο και σε κεκλιμένο επίπεδο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.