Η έννοια της συνάρτησης και η γραφική της παράσταση
Πεδίο ορισμού, καρτεσιανό επίπεδο, και εξισώσεις που λύνονται κοιτώντας ένα σχήμα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα και Στοιχεία Πιθανοτήτων Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις πότε μια αντιστοίχιση είναι συνάρτηση και να βρίσκεις τιμές της, και από τύπο με κλάδους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης που δίνεται μόνο με τον τύπο της.
- Να βρίσκεις συμμετρικά σημεία και την απόσταση δύο σημείων στο καρτεσιανό επίπεδο.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις διαβάζοντας τη γραφική παράσταση μιας συνάρτησης.
Μία είσοδος, ακριβώς μία έξοδος
Ο τόκος που φέρνουν ευρώ σε έναν χρόνο εξαρτάται από το επιτόκιο. Η απόσταση που κάνει ένας ποδηλάτης σε δύο ώρες εξαρτάται από τη μέση ταχύτητά του. Το εμβαδόν ενός κύκλου εξαρτάται από την ακτίνα του. Σε όλα, η τιμή του ενός μεγέθους καθορίζει την τιμή του άλλου.
Συνάρτηση από ένα σύνολο σε ένα σύνολο είναι μια διαδικασία (ένας κανόνας) με την οποία κάθε στοιχείο του αντιστοιχίζεται σε ένα ακριβώς στοιχείο του .
- Το λέγεται πεδίο ορισμού της .
- Αν το αντιστοιχίζεται στο , γράφεις και διαβάζεις « ίσον του ». Το είναι η τιμή της στο .
- Το λέγεται ανεξάρτητη μεταβλητή και το εξαρτημένη.
- Όλες μαζί οι τιμές φτιάχνουν το σύνολο τιμών , που είναι υποσύνολο του .
Το πεδίο ορισμού όταν σου δίνουν μόνο τον τύπο
Συνήθως δεν σου δίνουν το και το , μόνο τον τύπο: «η συνάρτηση ». Τότε συμφωνούμε ότι:
- πεδίο ορισμού είναι το ευρύτερο υποσύνολο του στο οποίο ο τύπος έχει νόημα
- το είναι ολόκληρο το
Στην πράξη ψάχνεις δύο πράγματα: παρονομαστή που μηδενίζεται και υπόρριζο που γίνεται αρνητικό. Για την πρέπει , δηλαδή , άρα .
Τύπος με κλάδους
Μια συνάρτηση μπορεί να έχει διαφορετικό τύπο σε διαφορετικά κομμάτια του πεδίου ορισμού:
Για να βρεις το κοιτάς πρώτα σε ποιον κλάδο ανήκει το : είναι αρνητικό, άρα . Το ανήκει στον δεύτερο κλάδο, άρα .
Το είναι μια άδεια θέση
Οι και είναι η ίδια συνάρτηση. Το γράμμα δεν παίζει ρόλο· δηλώνει μόνο τη θέση όπου μπαίνει η είσοδος. Γι' αυτό το βγαίνει βάζοντας παντού στη θέση του :
Το καρτεσιανό επίπεδο
Δύο κάθετοι άξονες με κοινή αρχή : ο οριζόντιος (άξονας των τετμημένων) και ο κατακόρυφος (άξονας των τεταγμένων). Κάθε σημείο αντιστοιχεί σε ένα διατεταγμένο ζεύγος · το είναι η τετμημένη και το η τεταγμένη του. Όταν οι δύο άξονες έχουν την ίδια μονάδα μήκους, το σύστημα λέγεται ορθοκανονικό, και αυτό εννοούμε στο εξής.
Οι άξονες χωρίζουν το επίπεδο σε τέσσερα τεταρτημόρια. Στο 1ο και οι δύο συντεταγμένες είναι θετικές, στο 2ο η τετμημένη αρνητική, στο 3ο και οι δύο αρνητικές, στο 4ο η τεταγμένη αρνητική. Τα σημεία πάνω στους άξονες δεν ανήκουν σε κανένα τεταρτημόριο.
| Το συμμετρικό του ως προς | είναι το | Τι αλλάζει |
|---|---|---|
| τον άξονα | πρόσημο της τεταγμένης | |
| τον άξονα | πρόσημο της τετμημένης | |
| την αρχή | και τα δύο πρόσημα | |
| τη διχοτόμο | οι συντεταγμένες αλλάζουν θέση |
Απόσταση δύο σημείων
Για και , το Πυθαγόρειο θεώρημα στο ορθογώνιο τρίγωνο με κάθετες πλευρές και δίνει:
Ο τύπος ισχύει και όταν η είναι παράλληλη σε άξονα· τότε μία από τις δύο διαφορές είναι μηδέν.
Με αυτόν βγαίνει και η εξίσωση του κύκλου με κέντρο και ακτίνα : ένα σημείο είναι πάνω στον κύκλο ακριβώς όταν , δηλαδή
Για παίρνεις τον μοναδιαίο κύκλο .
Η γραφική παράσταση
Γραφική παράσταση της είναι το σύνολο των σημείων με . Η εξίσωση επαληθεύεται από τα σημεία της και μόνο από αυτά.
Επειδή κάθε έχει μία μόνο τιμή, δεν υπάρχουν δύο σημεία της με την ίδια τετμημένη: κάθε κατακόρυφη ευθεία τέμνει τη το πολύ σε ένα σημείο. Γι' αυτό ένας κύκλος δεν είναι γραφική παράσταση συνάρτησης: η κατακόρυφη που περνάει από το κέντρο του τον τέμνει σε δύο σημεία.
Η γραφική παράσταση της είναι η συμμετρική της ως προς τον άξονα , γιατί τα σημεία είναι τα συμμετρικά των .
Εξισώσεις και ανισώσεις από το σχήμα
Από τη γραφική παράσταση λύνεις χωρίς πράξεις:
| Ζητάς | Κοιτάς |
|---|---|
| τις λύσεις της | τις τετμημένες των σημείων όπου η συναντά τον |
| τις λύσεις της | τις τετμημένες των σημείων της με τεταγμένη |
| τις λύσεις της | τις τετμημένες των κοινών σημείων της και της |
| τις λύσεις της | τα όπου η είναι πάνω από τον |
| τις λύσεις της | τα όπου η είναι πάνω από τη |
Με οι τομές είναι στα και , και η καμπύλη είναι πάνω από την ευθεία έξω από αυτά: για . Με υπάρχει ένα μόνο κοινό σημείο, το · με κανένα, και η δεν έχει λύση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το πεδίο ορισμού της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο περιορισμοί, ένας για κάθε κομμάτι του τύπου: ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται και το υπόρριζο δεν είναι αρνητικό.
και
Δηλαδή και . Πρέπει να ισχύουν και οι δύο μαζί.
Από τους αριθμούς από το και πάνω βγάζεις το :
Παράδειγμα 2
Η έχει τύπο για και για . Βρες τα , και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο κλάδος πρώτα. Το είναι αρνητικό, άρα πάει στον πρώτο κλάδο:
Το ικανοποιεί το , άρα πάει στον δεύτερο:
Το επίσης στον δεύτερο:
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι το τρίγωνο με κορυφές , , είναι ορθογώνιο και ισοσκελές
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι τρεις πλευρές με τον τύπο της απόστασης:
Ισοσκελές: .
Ορθογώνιο: , άρα από το αντίστροφο του Πυθαγορείου η γωνία στο είναι ορθή.
Παράδειγμα 4
Για ποιο το σημείο ανήκει στη γραφική παράσταση της ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα σημείο ανήκει στη ακριβώς όταν οι συντεταγμένες του επαληθεύουν την , δηλαδή όταν .
, δηλαδή , άρα .
Επαλήθευση: με είναι ✓
Παράδειγμα 5
Λύσε γραφικά την και βρες πού η , με , τέμνει τους άξονες
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τομή με τον : εκεί , άρα και το σημείο είναι το .
Τομή με τον : εκεί , δηλαδή , άρα ή . Τα σημεία είναι τα και .
Η ανίσωση. Η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω και κόβει τον στο και στο , οπότε είναι πάνω από τον άξονα έξω από αυτά τα δύο σημεία:
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δίνεται η . Πόσο είναι το ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις πότε μια αντιστοίχιση είναι συνάρτηση και να βρίσκεις τιμές της, και από τύπο με κλάδους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης που δίνεται μόνο με τον τύπο της.
- Να βρίσκεις συμμετρικά σημεία και την απόσταση δύο σημείων στο καρτεσιανό επίπεδο.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις διαβάζοντας τη γραφική παράσταση μιας συνάρτησης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.