Μετάβαση στο περιεχόμενο

Στίχος, μέτρο και ρυθμός

Από τον δεκαπεντασύλλαβο στον ελεύθερο στίχο: τι ακούς όταν διαβάζεις ένα ποίημα.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου, λογαριάζοντας τη συνίζηση και τη συναλοιφή.
  2. Να αναγνωρίζεις το ιαμβικό και το τροχαϊκό μέτρο από τη θέση των τόνων, και τον δεκαπεντασύλλαβο με την τομή του.
  3. Να βρίσκεις το σχήμα της ομοιοκαταληξίας (ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή) και τον διασκελισμό.
  4. Να ξεχωρίζεις τον παραδοσιακό, τον ελευθερωμένο και τον ελεύθερο στίχο, και να λες τι προσφέρει ο ρυθμός στο νόημα.

Τι ακούς όταν διαβάζεις ένα ποίημα

Ένα ποίημα δεν διαβάζεται μόνο με τα μάτια. Οι στίχοι του έχουν ρυθμό: μια κανονικότητα στο πού πέφτουν οι τόνοι, στο πόσες συλλαβές έχει κάθε στίχος, στο πώς ηχούν οι καταλήξεις. Στη νεοελληνική ποίηση ο ρυθμός στηρίζεται στους τόνους: δεν μετράμε μακρές και βραχείες συλλαβές, όπως στα αρχαία, αλλά τονισμένες και άτονες.

Τρία βασικά εργαλεία:

  • Μέτρο: η τακτική εναλλαγή τονισμένων και άτονων συλλαβών.
  • Ομοιοκαταληξία: η ηχητική ταύτιση στο τέλος των στίχων, από τον τελευταίο τονισμένο φθόγγο και μετά.
  • Στροφή: ομάδα στίχων που επαναλαμβάνει την ίδια οργάνωση.

Πώς μετράς συλλαβές

Μετράς τις συλλαβές όπως ακούγονται, όχι όπως γράφονται. Δύο φαινόμενα αλλάζουν τον αριθμό:

  • Συνίζηση: δύο φωνήεντα μέσα σε μία λέξη προφέρονται ως μία συλλαβή. Το «ήλιος» στο τραγούδι είναι «ή-λιος», δύο συλλαβές, όχι τρεις.
  • Συναλοιφή (ή συνεκφώνηση): το τελικό φωνήεν μιας λέξης και το αρχικό της επόμενης ακούγονται ως μία συλλαβή. «Σε γνωρίζω από» → «ζω‿α» μία συλλαβή. Όταν το ένα φωνήεν πέφτει και γράφεται απόστροφος, έχουμε έκθλιψη: «κάθοντ' οι».

Τα μέτρα

Το μέτρο ονομάζεται από τη μονάδα του, τον πόδα:

ΜέτροΠόδαςΟι τόνοι πέφτουν στις συλλαβές
Ιαμβικόάτονη + τονισμένηζυγές: 2, 4, 6, 8…
Τροχαϊκότονισμένη + άτονημονές: 1, 3, 5, 7…
Δακτυλικότονισμένη + 2 άτονες1, 4, 7, 10…
Αναπαιστικό2 άτονες + τονισμένη3, 6, 9, 12…
Αμφιβραχυκόάτονη + τονισμένη + άτονη2, 5, 8, 11…

Δεν χρειάζεται να είναι τονισμένη κάθε «δυνατή» θέση· αρκεί να μην πέφτει τόνος σε «αδύνατη» θέση, εκτός από ελάχιστες ανοχές (συχνά στην πρώτη λέξη του στίχου ή του ημιστιχίου).

Ο δεκαπεντασύλλαβος

Ο δεκαπεντασύλλαβος είναι ο εθνικός στίχος της ελληνικής ποίησης: του δημοτικού τραγουδιού, του «Ερωτόκριτου», του Σολωμού. Είναι ιαμβικός, έχει 15 συλλαβές και τομή μετά την 8η, που τον χωρίζει σε δύο ημιστίχια (8 + 7).

Ο ήλιος εβασίλευε

Ο πρώτος στίχος του δημοτικού «Του κλέφτη το κιβούρι», από τη συλλογή του Ν. Πολίτη (Βικιθήκη), σε συλλαβές όπως τραγουδιούνται. Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για «τονισμένη», δύο για «άτονη». Πρόσεξε τη συνίζηση στο «ήλιος» και τη συναλοιφή στο «κι ο».

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

/ τονισμένη · ∪ άτονη

Ο τροχαϊκός ρυθμός του «Ύμνου»

Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού (1798–1857) γράφτηκε το 1823. Η πρώτη στροφή, από τη Βικιθήκη:

Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν κόψι
τοῦ σπαθιοῦ τὴν τρομερή,
σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν ὄψι
ποὺ μὲ βία μετράει τὴν γῆ.

Οι στίχοι εναλλάσσονται: 8 συλλαβές με κατάληξη σε παροξύτονη λέξη («κόψι», «ὄψι»), 7 με κατάληξη σε οξύτονη («τρομερή», «γῆ»). Οι τόνοι πέφτουν σε μονές θέσεις: τροχαϊκό μέτρο. Ο ρυθμός είναι κοφτός, σαν βήμα, και ταιριάζει σε έναν ύμνο που χαιρετά την Ελευθερία ως πολεμίστρια.

Σε γνωρίζω από την κόψι

Ο πρώτος στίχος του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν», σε συλλαβές όπως ακούγονται: το «ζω α» είναι μία συλλαβή (συναλοιφή). Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για «τονισμένη», δύο για «άτονη». Το μονοσύλλαβο «Σε» μετράει όπως θέλεις.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

/ τονισμένη · ∪ άτονη

Η ομοιοκαταληξία

Ομοιοκαταληξία έχουν δύο στίχοι όταν ταυτίζονται ηχητικά από το τελευταίο τονισμένο φωνήεν και μετά: «κόψι» – «ὄψι», «τρομερή» – «γῆ». Τη σημειώνεις με γράμματα, ένα για κάθε ήχο.

ΣχήμαΣειράΠαράδειγμα
ΖευγαρωτήΑΑΒΒ«Ερωτόκριτος»: «ανεβοκατεβαίνουν – πηαίνουν», «έχουν – τρέχουν»
ΠλεχτήΑΒΑΒ«Ύμνος»: «κόψι – τρομερή – ὄψι – γῆ»
ΣταυρωτήΑΒΒΑο πρώτος και ο τέταρτος στίχος κλείνουν τους δύο μεσαίους

Ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου (Κρήτη, πιθανότατα στις αρχές του 17ου αιώνα) αρχίζει με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία σε δεκαπεντασύλλαβους (Βικιθήκη):

Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·

Και ένας ακόμα όρος: διασκελισμός λέγεται όταν το νόημα ή η σύνταξη ενός στίχου δεν τελειώνει στο τέλος του, αλλά «περνά» στον επόμενο. Στον «Ύμνο», η «κόψι» του πρώτου στίχου χρειάζεται το «τοῦ σπαθιοῦ τὴν τρομερή» του δεύτερου για να ολοκληρωθεί. Ο διασκελισμός κάνει τον αναγνώστη να προχωρά χωρίς ανάσα, ή φωτίζει τη λέξη που μένει μόνη στην αρχή του νέου στίχου.

Από τον παραδοσιακό στον ελεύθερο στίχο

Είδος στίχουΜέτροΟμοιοκαταληξίαΠαράδειγμα
Παραδοσιακόςσταθερόσυνήθως ναιδημοτικό τραγούδι, Σολωμός, Καρυωτάκης
Ελευθερωμένοςμέτρο σε στίχους διαφορετικού μήκουςσπάνιαΚαβάφης
Ελεύθεροςχωρίς σταθερό μέτροόχικαθιερώνεται με τη Γενιά του '30

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) γράφει συνήθως σε ιαμβικούς στίχους, αλλά αφήνει το μήκος τους να αλλάζει και σχεδόν πάντα χωρίς ομοιοκαταληξία. Στο «Περιμένοντας τους βαρβάρους» ο πρώτος στίχος έχει δεκαπέντε συλλαβές, ο δεύτερος έντεκα (Βικιθήκη):

-Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι;
Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.

Ο ρυθμός έρχεται πιο κοντά στην ομιλία: ερώτηση και απάντηση, σαν διάλογος δύο πολιτών.

Στον ελεύθερο στίχο δεν υπάρχει σταθερό μέτρο ούτε ομοιοκαταληξία. Ο ρυθμός όμως δεν χάνεται· στηρίζεται σε άλλα μέσα: στο πού κόβεται ο στίχος, στις επαναλήψεις, στις παύσεις, στο μήκος των φράσεων.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μέτρησε και βρες το μέτρο στον δεύτερο στίχο της «Πρέβεζας» του Κ. Καρυωτάκη (1896–1928): «στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια» (Βικιθήκη).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Βρες το σχήμα της ομοιοκαταληξίας στην πρώτη στροφή της «Πρέβεζας»: «Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται / στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια, / θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται / καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ένα στίχο οι τόνοι πέφτουν στη 2η, 4η, 6η και 10η συλλαβή. Τι μέτρο έχει;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πόσες συλλαβές έχει ο δεκαπεντασύλλαβος, σε ποιο μέτρο είναι, και μετά από ποια συλλαβή έχει τομή;

Τα κατάφερες;

  • Να μετράς τις συλλαβές ενός στίχου, λογαριάζοντας τη συνίζηση και τη συναλοιφή.
  • Να αναγνωρίζεις το ιαμβικό και το τροχαϊκό μέτρο από τη θέση των τόνων, και τον δεκαπεντασύλλαβο με την τομή του.
  • Να βρίσκεις το σχήμα της ομοιοκαταληξίας (ζευγαρωτή, πλεχτή, σταυρωτή) και τον διασκελισμό.
  • Να ξεχωρίζεις τον παραδοσιακό, τον ελευθερωμένο και τον ελεύθερο στίχο, και να λες τι προσφέρει ο ρυθμός στο νόημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;