Χαρακτήρες και χαρακτηρισμός
Τι κάνει, τι λέει, πώς τον βλέπουν οι άλλοι: πώς χτίζεται ένας ήρωας.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον άμεσο από τον έμμεσο χαρακτηρισμό ενός προσώπου.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα του έμμεσου χαρακτηρισμού: πράξεις, λόγια, σκέψεις, εμφάνιση, όνομα, χώρο, ματιά των άλλων.
- Να χαρακτηρίζεις ένα πρόσωπο τεκμηριώνοντας κάθε γνώρισμα με στοιχείο από το κείμενο.
- Να χρησιμοποιείς τις διακρίσεις επίπεδος–σφαιρικός και στατικός–δυναμικός χαρακτήρας.
Πώς χτίζεται ένας ήρωας
Ένας λογοτεχνικός ήρωας δεν υπάρχει πριν από τις λέξεις που τον φτιάχνουν. Ό,τι ξέρουμε γι' αυτόν, το ξέρουμε επειδή ο συγγραφέας μάς το έδωσε με κάποιον τρόπο. Οι τρόποι είναι δύο.
- Άμεσος (ή ευθύς) χαρακτηρισμός: ο αφηγητής ή κάποιο πρόσωπο λέει ρητά πώς είναι ο ήρωας. «Ήταν φιλάργυρος.»
- Έμμεσος χαρακτηρισμός: ο ήρωας φανερώνεται από ό,τι κάνει, λέει, σκέφτεται, από το πώς μοιάζει, πώς λέγεται, πού ζει, πώς τον βλέπουν οι άλλοι. Το συμπέρασμα το βγάζει ο αναγνώστης.
Τα μέσα του έμμεσου χαρακτηρισμού
| Μέσο | Τι ρωτάς | Παράδειγμα (δικό μας) |
|---|---|---|
| Πράξεις | τι κάνει, ιδίως όταν πρέπει να διαλέξει; | δίνει το παλτό του σε έναν άγνωστο |
| Λόγια | τι λέει, και πώς το λέει; | απαντά με μονοσύλλαβα |
| Σκέψεις | τι σκέφτεται και δεν λέει; | «δεν θα με ξαναδεί», σκέφτεται χαμογελώντας |
| Εμφάνιση | ρούχα, σώμα, κινήσεις | φορά τα κυριακάτικα μέσα στη βδομάδα |
| Όνομα, παρατσούκλι | τι λέει το όνομα, ποιος το έδωσε; | τον λένε όλοι «Κουτσομπόλη» |
| Χώρος, αντικείμενα | πώς είναι το σπίτι του, τι κρατά; | ένα σπίτι καθαρό σαν μουσείο |
| Οι άλλοι | πώς τον βλέπουν και του φέρονται; | τα παιδιά σωπαίνουν όταν μπαίνει |
Οι γυναίκες της «Φόνισσας»
Στο πρώτο κεφάλαιο της «Φόνισσας» του Παπαδιαμάντη (1903, Βικιθήκη) ο αφηγητής δουλεύει και με τους δύο τρόπους. Τη Χαδούλα την παρουσιάζει άμεσα:
Ἡ Χαδούλα, ἡ λεγομένη Φράγκισσα, ἢ ἄλλως Φραγκογιαννού, ἦτο γυνὴ σχεδὸν ἑξηκοντοῦτις, καλοκαμωμένη, μὲ ἁδροὺς χαρακτῆρας, μὲ ἦθος ἀνδρικόν, καὶ μὲ δύο μικρὰς ἄκρας μύστακος ἄνω τῶν χειλέων της.
Αλλά τα πιο ζωντανά της γνωρίσματα έρχονται έμμεσα. Όταν η κόρη της, η λεχώνα, ρωτά πώς πάει το άρρωστο μωρό, η απάντηση είναι:
― Πῶς νὰ πάῃ!… εἶπεν αὐστηρῶς ἡ γραῖα· ἡσύχασε τώρα, καὶ σύ!… Τί θὰ κάμῃ!… δὲν θὰ βήξῃ;
Ξεροί, κοφτοί λόγοι, με θαυμαστικά: μια γυναίκα εξαντλημένη, απότομη, που δεν παρηγορεί. Και ο τρόπος που ονόμασε τον άντρα της τη χαρακτηρίζει όσο και εκείνον. Τον έλεγε «Λογαριασμό»:
«Λογαριασμὸν» τὸν ὠνόμασεν ἀργότερα, ἀφοῦ τὸν ὑπανδρεύθη, ἐπειδὴ συνήθιζε πολλάκις τὴν φράσιν, «αὐτὸς εἶν᾽ ὁ λογαριασμός», καὶ διότι, ἄλλως, δὲν ἠδύνατο ὀρθῶς νὰ λογαριάσῃ οὔτε ποσὸν δι᾽ ὀλίγους παράδες, οὔτε δύο ἡμεροκάματα.
Το παρατσούκλι λέει δύο πράγματα. Για τον Γιάννη: αφελής, ανίκανος να υπερασπιστεί τα συμφέροντά του. Για τη Χαδούλα: ειρωνική, παρατηρητική, ανώτερη από τον άντρα της, και αυτή που κρατούσε το σπίτι («Ἂν ἔλειπεν αὐτή, θὰ τὸν ἐγελοῦσαν καθημερινῶς»).
Και η δεύτερη κόρη, η Αμέρσα, χαρακτηρίζεται μέσα από αντικείμενα:
καὶ τὰ προικιά της καὶ τὰ στολίδια τὰ κεντητά, τὰ ὁποῖα μόνη της εἶχε κατασκευάσει, εὑρίσκοντο κλεισμένα ἀπὸ χρόνων πολλῶν εἰς μεγάλην ἄκομψον κασσέλαν, καὶ τὰ ἔτρωγεν ὁ σκόρος καὶ τὸ σαράκι.
Ο αφηγητής δεν γράφει «η Αμέρσα έμεινε ανύπαντρη και πικραμένη». Δείχνει τα προικιά που έφτιαξε με κόπο και που τα τρώει ο σκόρος. Η προκοπή της πήγε χαμένη, και η εικόνα το λέει χωρίς σχόλιο.
Ένας χαρακτήρας μέσα από μια ποδιά
Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας (1865–1922) ανοίγει τον «Ζητιάνο» με τους άντρες ενός θεσσαλικού χωριού συγκεντρωμένους μια Κυριακή έξω από το μπακάλικο. Για τον μπακάλη γράφει (Βικιθήκη):
Ο Μαγουλάς, σαρανταχρονίτης, καλοδέματος με την αλατζένια ποδιά εμπρός, όχι τόσο για να προφυλάξη τη μισότριβη βράκα του, όσο για να δειχθή πως είνε του χωριού ο μοναδικός μπακάλης
Η ποδιά είναι εμφάνιση, αλλά ο αφηγητής δεν σταματά εκεί: εξηγεί γιατί τη φορά. Δεν τη χρειάζεται· τη φορά για να φαίνεται. Με μία φράση, «όχι τόσο… όσο…», ο Μαγουλάς γίνεται ματαιόδοξος μέσα σε ένα φτωχό χωριό, και ο αφηγητής ειρωνεύεται με ήπιο χαμόγελο.
Είδη χαρακτήρων
| Διάκριση | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Επίπεδος χαρακτήρας | χτισμένος γύρω από ένα γνώρισμα· δεν μας εκπλήσσει |
| Σφαιρικός χαρακτήρας | σύνθετος, με αντιφάσεις· μπορεί να μας εκπλήξει |
| Στατικός | μένει ίδιος από την αρχή ως το τέλος |
| Δυναμικός | αλλάζει μέσα στην ιστορία |
Η διάκριση επίπεδου και σφαιρικού χαρακτήρα είναι του Άγγλου μυθιστοριογράφου E. M. Forster. Η Φραγκογιαννού είναι το κλασικό ελληνικό παράδειγμα σφαιρικού και δυναμικού χαρακτήρα: η γυναίκα που όλη της τη ζωή υπηρέτησε τους άλλους θα γίνει η φόνισσα του τίτλου, πείθοντας τον εαυτό της ότι κάνει καλό. Ο Μαγουλάς, στις λίγες γραμμές του, είναι επίπεδος: ένας τύπος, ο ματαιόδοξος μπακάλης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε τη Χαδούλα από τον διάλογο με την κόρη της στη «Φόνισσα»: «― Πῶς νὰ πάῃ!… εἶπεν αὐστηρῶς ἡ γραῖα· ἡσύχασε τώρα, καὶ σύ!…»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λόγια: απαντά με ερώτηση αντί για απάντηση («Πῶς νὰ πάῃ!»), και δίνει προσταγή («ἡσύχασε τώρα»). Δεν παρηγορεί την κόρη, που μόλις γέννησε.
Τρόπος: ο αφηγητής δίνει μόνο ένα επίρρημα, «αὐστηρῶς», και τα θαυμαστικά με τα αποσιωπητικά κάνουν τα υπόλοιπα. Γνωρίσματα: απότομη, αυστηρή, εξαντλημένη από την αγρύπνια. Αλλά και απαισιόδοξη: δεν περιμένει να γίνει καλά το μωρό. Ο αναγνώστης, που έχει ακούσει την κρυφή της απορία, καταλαβαίνει ότι η σκληρότητα έχει βάθος.
Παράδειγμα 2
Δείξε πώς το παρατσούκλι «Λογαριασμός» χαρακτηρίζει δύο πρόσωπα στη «Φόνισσα».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τον Γιάννη: το κείμενο εξηγεί ότι το όνομα βγήκε από μια φράση που επαναλάμβανε και, κυρίως, από το ότι «δὲν ἠδύνατο ὀρθῶς νὰ λογαριάσῃ». Είναι αφελής, ανίκανος να προστατέψει τα συμφέροντά του. Το παρατσούκλι είναι ειρωνικό: τον λένε Λογαριασμό επειδή ακριβώς δεν ξέρει λογαριασμό.
Τη Χαδούλα, που το έδωσε: η ειρωνεία είναι δική της. Δείχνει μια γυναίκα με κοφτερό μυαλό και αιχμηρή γλώσσα, που βλέπει τις αδυναμίες του άντρα της καθαρά και κρατά η ίδια το σπίτι. Ένα όνομα, δύο χαρακτήρες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ανέφερε τέσσερα μέσα έμμεσου χαρακτηρισμού.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον άμεσο από τον έμμεσο χαρακτηρισμό ενός προσώπου.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα του έμμεσου χαρακτηρισμού: πράξεις, λόγια, σκέψεις, εμφάνιση, όνομα, χώρο, ματιά των άλλων.
- Να χαρακτηρίζεις ένα πρόσωπο τεκμηριώνοντας κάθε γνώρισμα με στοιχείο από το κείμενο.
- Να χρησιμοποιείς τις διακρίσεις επίπεδος–σφαιρικός και στατικός–δυναμικός χαρακτήρας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.