Ο χρόνος της αφήγησης
Αναδρομή, πρόληψη, επιτάχυνση, επιβράδυνση: πώς ο συγγραφέας παίζει με τον χρόνο.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον χρόνο της ιστορίας (με ποια σειρά έγιναν τα γεγονότα) από τον χρόνο της αφήγησης (με ποια σειρά τα λέει το κείμενο).
- Να αναγνωρίζεις την αναδρομική και την προδρομική αφήγηση και την αρχή in medias res.
- Να αναγνωρίζεις τον ρυθμό της αφήγησης: σκηνή, περίληψη, έλλειψη, παύση.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με τον χειρισμό του χρόνου σε ένα συγκεκριμένο απόσπασμα.
Δύο χρόνοι σε κάθε αφήγηση
Κάθε αφήγηση έχει δύο χρόνους.
- Ο χρόνος της ιστορίας είναι η σειρά με την οποία έγιναν τα γεγονότα, και η διάρκειά τους: χρόνια, μέρες, λεπτά.
- Ο χρόνος της αφήγησης είναι η σειρά με την οποία τα λέει το κείμενο, και ο χώρος που τους δίνει: σελίδες, παράγραφοι, μία πρόταση.
Σπάνια συμπίπτουν. Ένας συγγραφέας μπορεί να αρχίσει από το τέλος, να γυρίσει πενήντα χρόνια πίσω, να πει μια ζωή σε μία πρόταση και ένα λεπτό σε μια σελίδα. Αυτές οι επιλογές δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες: αποφασίζουν τι θα προσέξει ο αναγνώστης και πότε θα το μάθει.
Η σειρά
| Τεχνική | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ευθύγραμμη (γραμμική) αφήγηση | τα γεγονότα με τη σειρά που έγιναν | το παραμύθι: «Μια φορά κι έναν καιρό…» |
| In medias res | η αφήγηση αρχίζει από τη μέση της ιστορίας | ο ήρωας είναι ήδη σε κίνδυνο στην πρώτη σελίδα |
| Αναδρομική αφήγηση (αναδρομή) | γυρίζει σε κάτι που έγινε πριν από το σημείο όπου βρίσκεται η αφήγηση | ο ήρωας θυμάται τα παιδικά του χρόνια |
| Προδρομική αφήγηση (πρόληψη) | προαναγγέλλει κάτι που θα γίνει αργότερα | «δεν ήξερε ακόμα ότι θα τον ξανάβλεπε μόνο μία φορά» |
Η πρώτη σελίδα της «Φόνισσας»
Το πρώτο κεφάλαιο της «Φόνισσας» του Παπαδιαμάντη (1903) είναι ένα μάθημα χειρισμού του χρόνου. Το κείμενο είναι από τη Βικιθήκη.
Αρχή in medias res. Δεν ξεκινά από τη γέννηση της ηρωίδας. Ξεκινά μια νύχτα, δίπλα σε μια κούνια: η γριά Χαδούλα, η Φραγκογιαννού, ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της.
Αναδρομή. Μέσα στην αγρύπνια, η ηρωίδα θυμάται. Ο αφηγητής γυρίζει πίσω στη ζωή της, και ακόμα πιο πίσω, στη μητέρα της, που νέα κρύφτηκε από τους κλέφτες μέσα στον κούφιο κορμό ενός πεύκου, την εποχή της Επανάστασης.
Πρόληψη μέσα στην αναδρομή. Ενώ βρισκόμαστε στο μακρινό παρελθόν, ο αφηγητής πηδά μπροστά:
Καὶ μὲ τὴν φοβερὰν πληγὴν εἰς τὰς ἶνας, εἰς τὰ σπλάγχνα του, ὁ πεῦκος ἐπέζησεν ἄλλα τρία τέταρτα αἰῶνος, μέχρι τοῦ 1871.
Το ίδιο κάνει και για τον άντρα της, όταν η Χαδούλα, κορίτσι ακόμα, τον κορόιδευε για τον σκούφο του «χωρὶς νὰ προγνωρίζῃ ὅτι αὐτὸς θὰ ἦτον ἡ τύχη της». Και οι δύο προλήψεις λένε το ίδιο πράγμα: ο αφηγητής βλέπει όλη τη ζωή μαζί, και τα πρόσωπα δεν ξέρουν τι τα περιμένει.
Επιστροφή στο παρόν. Η αναδρομή κλείνει ρητά:
Ἕως ἐδῶ εἶχαν φθάσει αἱ ἀναμνήσεις τῆς Φραγκογιαννοῦς, τὴν νύκτα ἐκείνην.
Και αμέσως το παρόν ξαναμπαίνει απότομα, με έναν βήχα του μωρού.
Το κείμενο αρχίζει από το τελευταίο γεγονός. Τι πετυχαίνει αυτό; Το παρελθόν δεν μας δίνεται σαν χρονικό, αλλά όπως το ξαναζεί η ίδια, μια νύχτα κούρασης και πίκρας. Μαθαίνουμε τη ζωή της ταυτόχρονα με τον απολογισμό της.
Ο ρυθμός
Ο ρυθμός συγκρίνει τη διάρκεια στην ιστορία με τον χώρο στο κείμενο.
| Ρυθμός | Σχέση | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Σκηνή | ο χρόνος του κειμένου ≈ ο χρόνος της ιστορίας | διάλογος, κινήσεις λεπτό προς λεπτό· ο αναγνώστης «είναι εκεί» |
| Περίληψη | πολύς χρόνος σε λίγες γραμμές | επιτάχυνση: χρόνια σε μία πρόταση |
| Έλλειψη | ένα διάστημα παραλείπεται τελείως | «Πέρασαν δέκα χρόνια.» ή απλώς σιωπή |
| Παύση | η ιστορία σταματά, το κείμενο συνεχίζει | επιβράδυνση: περιγραφή, σχόλιο του αφηγητή |
Και στη «Φόνισσα» τα βρίσκεις όλα. Μια ζωή ολόκληρη σε περίληψη: «Ὅταν ἦτο παιδίσκη, ὑπηρέτει τοὺς γονεῖς της. Ὅταν ὑπανδρεύθη, ἔγινε σκλάβα τοῦ συζύγου της». Ο λύχνος που τρεμοσβήνει πάνω από την εστία, σε παύση. Η πρωινή κουβέντα με τις κόρες και τον γαμπρό, σε σκηνή, με διάλογο. Και ανάμεσα, η υπόλοιπη νύχτα χάνεται σε μία πρόταση: η γριά «μόλις ἔκλεισεν ὀλίγον τὰ ὄμματα τὴν ὥραν τοῦ ὄρθρου».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στη «Φόνισσα», τι πετυχαίνει η πρόληψη «ὁ πεῦκος ἐπέζησεν ἄλλα τρία τέταρτα αἰῶνος, μέχρι τοῦ 1871» μέσα στην ιστορία της κρυψώνας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπισμός: η αφήγηση βρίσκεται στα χρόνια της Επανάστασης, και ξαφνικά φτάνει στο 1871, πολλές δεκαετίες αργότερα. Είναι προδρομική αφήγηση μέσα σε αναδρομή.
Λειτουργία: ο πεύκος, πληγωμένος στην καρδιά του από ανθρώπους που του έπαιρναν δαδί, ζει παρ' όλα αυτά. Η πρόληψη τον κάνει σύμβολο αντοχής, και δείχνει τον αφηγητή να έχει εποπτεία όλου του χρόνου, μακριά από τον φόβο της στιγμής. Ταυτόχρονα, αφού ξέρουμε ότι ο πεύκος άντεξε, η αγωνία μετατοπίζεται: δεν φοβόμαστε για το δέντρο, αλλά για τη γυναίκα που κρύβεται μέσα του.
Παράδειγμα 2
Τι ρυθμό έχει και τι πετυχαίνει η πρόταση της «Φόνισσας»: «Ὅταν ἦτο παιδίσκη, ὑπηρέτει τοὺς γονεῖς της. Ὅταν ὑπανδρεύθη, ἔγινε σκλάβα τοῦ συζύγου της»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μια ολόκληρη ζωή, από την παιδική ηλικία ως τον γάμο και (στη συνέχεια) ως τα εγγόνια, σε δύο προτάσεις: περίληψη, έντονη επιτάχυνση.
Λειτουργία: η επιτάχυνση δεν είναι βιασύνη. Η επανάληψη του «Ὅταν…» δίνει στη ζωή της τη μορφή ενός κύκλου που δεν αλλάζει: άλλαζαν τα πρόσωπα που υπηρετούσε, όχι η υπηρεσία. Η μονοτονία του ρυθμού γίνεται το νόημα. Η ζωή της, όπως τη ζυγίζει η ίδια, χωράει σε μία λέξη: δουλεία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος ρυθμός της αφήγησης σταματά την ιστορία, και ποιος την επιταχύνει;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον χρόνο της ιστορίας (με ποια σειρά έγιναν τα γεγονότα) από τον χρόνο της αφήγησης (με ποια σειρά τα λέει το κείμενο).
- Να αναγνωρίζεις την αναδρομική και την προδρομική αφήγηση και την αρχή in medias res.
- Να αναγνωρίζεις τον ρυθμό της αφήγησης: σκηνή, περίληψη, έλλειψη, παύση.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με τον χειρισμό του χρόνου σε ένα συγκεκριμένο απόσπασμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.