Αφηγητής και εστίαση
Ποιος λέει την ιστορία και από τα μάτια ποιου τη βλέπουμε.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον αφηγητή από τον συγγραφέα και να τον χαρακτηρίζεις ως ετεροδιηγητικό, ομοδιηγητικό ή αυτοδιηγητικό.
- Να αναγνωρίζεις την εστίαση: μηδενική, εσωτερική ή εξωτερική, και να τεκμηριώνεις από το κείμενο.
- Να εντοπίζεις τις δύο ματιές του πρωτοπρόσωπου αφηγητή που θυμάται, και την ειρωνεία που γεννιέται ανάμεσά τους.
- Να εξηγείς τι κερδίζει ένα κείμενο από την αφηγηματική επιλογή του συγγραφέα.
Ποιος μιλάει και ποιος βλέπει
Στο Γυμνάσιο ξεχώρισες τον αφηγητή που είναι μέσα στην ιστορία από αυτόν που είναι έξω, και είδες ότι ένας ενήλικος που θυμάται την παιδική του ηλικία κοιτάζει με δύο ματιές. Εδώ τα ίδια ερωτήματα αποκτούν ακριβέστερα ονόματα, αυτά που θα χρειαστείς στο ερμηνευτικό σχόλιο.
Πρώτα μια διάκριση που δεν πρέπει να ξεχνάς: ο αφηγητής δεν είναι ο συγγραφέας. Ο Βιζυηνός γράφει, αλλά στο κείμενό του μιλάει ένα «εγώ» που είναι πρόσωπο της ιστορίας. Ο Παπαδιαμάντης γράφει, αλλά η φωνή που λέει την ιστορία της Φραγκογιαννούς είναι μια κατασκευή του κειμένου, με δικές της γνώσεις και δικά της όρια.
Δύο ερωτήματα, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο:
1. Ποιος μιλάει; Η θέση του αφηγητή απέναντι στην ιστορία.
| Αφηγητής | Θέση | Πρόσωπο |
|---|---|---|
| Ετεροδιηγητικός | δεν παίρνει μέρος στην ιστορία | γ΄ πρόσωπο |
| Ομοδιηγητικός | παίρνει μέρος, ως δευτερεύον πρόσωπο ή μάρτυρας | α΄ πρόσωπο |
| Αυτοδιηγητικός | είναι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας του | α΄ πρόσωπο |
Στο Γυμνάσιο τους έλεγες εξωτερικό (ετεροδιηγητικό) και εσωτερικό αφηγητή (ομοδιηγητικό ή αυτοδιηγητικό). Οι παλιοί όροι είναι σωστοί· οι νέοι είναι πιο ακριβείς, γιατί ξεχωρίζουν τον μάρτυρα από τον πρωταγωνιστή.
2. Ποιος βλέπει; Η εστίαση: πόσα ξέρει ο αφηγητής, και από ποια ματιά μάς δείχνει την ιστορία.
| Εστίαση | Ο αφηγητής ξέρει… | Σαν |
|---|---|---|
| Μηδενική | περισσότερα από κάθε πρόσωπο: σκέψεις όλων, παρελθόν, μέλλον | παντογνώστης |
| Εσωτερική | όσα ξέρει ένα πρόσωπο· βλέπουμε μέσα από τα μάτια του | συνοδοιπόρος |
| Εξωτερική | λιγότερα από τα πρόσωπα: μόνο ό,τι φαίνεται και ακούγεται | κάμερα |
Η Φραγκογιαννού: μια φωνή απ' έξω, μια ματιά από μέσα
Η «Φόνισσα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851–1911) δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό «Παναθήναια» το 1903. Στην πρώτη σελίδα μια ηλικιωμένη γυναίκα ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της. Κείμενο από τη Βικιθήκη, όπως είναι, στην καθαρεύουσα του συγγραφέα:
Ἡ Χαδούλα, ἡ λεγομένη Φράγκισσα, ἢ ἄλλως Φραγκογιαννού, ἦτο γυνὴ σχεδὸν ἑξηκοντοῦτις, καλοκαμωμένη, μὲ ἁδροὺς χαρακτῆρας, μὲ ἦθος ἀνδρικόν, καὶ μὲ δύο μικρὰς ἄκρας μύστακος ἄνω τῶν χειλέων της. Εἰς τοὺς λογισμούς της, συγκεφαλαιοῦσα ὅλην τὴν ζωήν της, ἔβλεπεν ὅτι ποτὲ δὲν εἶχε κάμει ἄλλο τίποτε εἰμὴ νὰ ὑπηρετῇ τοὺς ἄλλους.
Ποιος μιλάει; Γ΄ πρόσωπο, και κανένα «εγώ»: ετεροδιηγητικός αφηγητής.
Ποιος βλέπει; Η πρώτη πρόταση βλέπει τη Χαδούλα απ' έξω, σαν να τη συστήνει σε εμάς: ηλικία, σώμα, «ἦθος ἀνδρικόν». Η δεύτερη μπαίνει στους λογισμούς της: «ἔβλεπεν ὅτι…». Από εδώ και πέρα η ζωή της (υπηρέτρια των γονιών, σκλάβα του άντρα, δούλα των παιδιών και των εγγονιών) δεν μας δίνεται ως γεγονότα, αλλά όπως την κρίνει η ίδια. Η εστίαση γίνεται εσωτερική.
Λίγο πιο κάτω, ο αφηγητής φτάνει ακόμα πιο βαθιά, ως τη σιωπηλή της απορία:
Καὶ δὲν ἦτο ἱκανὸν νὰ αἰσθανθῇ κἂν τὴν ἀπορίαν, τὴν ὁποίαν μόνη ἡ μάμμη, διετύπωνε κρυφίως μέσα της: «Θέ μου, γιατί νὰ ἔλθῃ στὸν κόσμον κι αὐτό;»
Η φράση σε εισαγωγικά δεν ειπώθηκε ποτέ φωναχτά· είναι εσωτερικός μονόλογος. Ο αναγνώστης την ακούει πρώτος, πριν από κάθε άλλο πρόσωπο. Και αυτή η ερώτηση, που τώρα μοιάζει με στεναγμό, είναι ο σπόρος όλου του μυθιστορήματος.
Σε άλλα σημεία όμως ο ίδιος αφηγητής ξέρει πράγματα που κανένα πρόσωπο δεν ξέρει. Όταν η μητέρα της Χαδούλας κρύβεται, νέα ακόμα, στον κούφιο κορμό ενός πεύκου από τους κλέφτες που την κυνηγούν, μας λέει τι δεν σκέφτηκε ο κλέφτης που κοίταξε πίσω:
Ἔβλεπε καὶ τὸν πεῦκον συλλήβδην, μὲ τ᾽ ἄλλ᾽ ἀντικείμενα, χωρὶς νὰ φαντάζεται ὅτι ὁ κορμός του εἶχε κοιλίαν, καὶ ὅτι ἐντὸς τῆς κοιλίας ἐκρύπτετο ἄνθρωπος.
Εδώ η εστίαση είναι μηδενική: ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από τον ήρωα που βλέπει. Η εναλλαγή δεν είναι ασυνέπεια· είναι το εργαλείο του Παπαδιαμάντη. Η μηδενική εστίαση στήνει τον κόσμο του νησιού και την ιστορία του· η εσωτερική μάς κλείνει στο μυαλό της Φραγκογιαννούς, ώστε να καταλαβαίνουμε τη λογική της πριν την κρίνουμε.
Ο Βιζυηνός: ένα «εγώ», δύο ηλικίες
Το «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» του Γεωργίου Βιζυηνού (1849–1896) δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εστία» το 1884. Ο αφηγητής, μεγάλος πια, θυμάται πώς πήγε παιδί στην Κωνσταντινούπολη για να μάθει ραφτική. Αρχίζει έτσι (Βικιθήκη):
Ὅτε μ’ ἐστρατολόγουν διὰ τὸ ἔντιμον τῶν ραπτῶν ἐπάγγελμα, οὐδεμία ὑπόσχεσίς των ἐνεποίησεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας τόσον γοητευτικὴν ἐντύπωσιν, ὅσον ἡ διαβεβαίωσις, ὅτι ἐν Κωνσταντινουπόλει ἔμελλον νὰ ράπτω τὰ φορέματα τῆς θυγατρὸς τοῦ Βασιλέως.
Ποιος μιλάει; Ένα «εγώ» που είναι ο ήρωας της ιστορίας του: αυτοδιηγητικός αφηγητής. Αλλά το «εγώ» είναι δύο:
- το αφηγούμενο εγώ, ο ενήλικος που γράφει «ἔτι καὶ σήμερον» και ξέρει πώς τελείωσαν όλα·
- το βιωμένο εγώ, το παιδί που πίστευε ότι θα παντρευτεί βασιλοπούλα.
Ποιος βλέπει; Συχνά το παιδί. Όταν ο μικρός ραφτάκος οδηγείται στο χαρέμι ανάμεσα σε δύο φρουρούς με μαστίγιο, και ακούει πίσω από τις πόρτες γυναίκες να γελούν, η αφήγηση λέει:
Ἐνίοτε ἤθελον — οἱ βασιλοπούλαις ἀναμφιβόλως— νὰ ἐκφράσουν ἰδιαιτέραν τινὰ εὐαρέσκειαν πρὸς τὸ ραφτόπουλό των.
Το «ἀναμφιβόλως» είναι η βεβαιότητα του παιδιού: για εκείνο, όποια γυναίκα είναι στο παλάτι είναι βασιλοπούλα, και κάθε γέλιο είναι για χάρη του. Ο ενήλικος αφηγητής όμως ξέρει ότι δεν ήταν έτσι, και ο αναγνώστης το καταλαβαίνει αμέσως. Ανάμεσα στις δύο ματιές γεννιέται ειρωνεία: τρυφερή, όχι σκληρή. Γελάμε με την αφέλεια του παιδιού και ταυτόχρονα τη λυπόμαστε, γιατί ξέρουμε ότι τα όνειρα αυτά δεν θα βγουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο απόσπασμα της «Φόνισσας» με τον κλέφτη που κοιτάζει τον πεύκο («Ἔβλεπε καὶ τὸν πεῦκον συλλήβδην…»), ποια εστίαση έχουμε και τι πετυχαίνει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο αφηγητής περιγράφει τι βλέπει ο κλέφτης και τι δεν φαντάζεται («χωρὶς νὰ φαντάζεται ὅτι…»). Ξέρει ότι μέσα στον κορμό κρύβεται άνθρωπος, ενώ ο κλέφτης δεν το ξέρει. Ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από το πρόσωπο: μηδενική εστίαση.
Τι πετυχαίνει: ο αναγνώστης βρίσκεται σε προνομιακή θέση· ξέρει πού είναι η γυναίκα και αγωνιά αν θα τη δουν. Η αγωνία δεν προέρχεται από το τι θα μάθουμε, αλλά από το αν θα το μάθει ο κλέφτης. Αυτή η τεχνική λέγεται δραματική ειρωνεία.
Παράδειγμα 2
Στο «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον», δείξε στη φράση «Ἐνίοτε ἤθελον — οἱ βασιλοπούλαις ἀναμφιβόλως— νὰ ἐκφράσουν ἰδιαιτέραν τινὰ εὐαρέσκειαν πρὸς τὸ ραφτόπουλό των» τις δύο ματιές του αφηγητή.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ματιά του παιδιού (βιωμένο εγώ): το παιδί είναι βέβαιο ότι οι γυναίκες πίσω από τις πόρτες είναι βασιλοπούλες και ότι το καλοβλέπουν. Το «ἀναμφιβόλως» είναι η δική του σιγουριά.
Η ματιά του ενήλικου (αφηγούμενο εγώ): η φράση είναι κλεισμένη ανάμεσα σε παύλες, σαν σχόλιο που ο μεγάλος αφηγητής «αφήνει» να ακουστεί. Η υπερβολική βεβαιότητα, μαζί με τα μαστίγια των φρουρών λίγο πιο κάτω, δείχνει στον αναγνώστη ότι η πραγματικότητα ήταν άλλη. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο ματιές γεννά τρυφερή ειρωνεία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία είδη εστίασης;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον αφηγητή από τον συγγραφέα και να τον χαρακτηρίζεις ως ετεροδιηγητικό, ομοδιηγητικό ή αυτοδιηγητικό.
- Να αναγνωρίζεις την εστίαση: μηδενική, εσωτερική ή εξωτερική, και να τεκμηριώνεις από το κείμενο.
- Να εντοπίζεις τις δύο ματιές του πρωτοπρόσωπου αφηγητή που θυμάται, και την ειρωνεία που γεννιέται ανάμεσά τους.
- Να εξηγείς τι κερδίζει ένα κείμενο από την αφηγηματική επιλογή του συγγραφέα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.