Εικόνες και σχήματα λόγου
Μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση: όχι για να τα ονομάσεις, αλλά για να πεις τι κάνουν.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις ποιητικές εικόνες ανάλογα με την αίσθηση που ξυπνούν: οπτικές, ακουστικές, οσφρητικές, απτικές, κινητικές.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση, επανάληψη, ασύνδετο, κλιμάκωση, σύμβολο.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου στο συγκεκριμένο ποίημα, αντί απλώς να το ονομάζεις.
- Να γράφεις σύντομο ερμηνευτικό σχόλιο που συνδέει τα εκφραστικά μέσα με το νόημα.
Όχι για να τα ονομάσεις
Στο Γυμνάσιο έμαθες να βρίσκεις μεταφορές και παρομοιώσεις. Στο Λύκειο το ερώτημα αλλάζει. Το «εδώ υπάρχει προσωποποίηση» είναι η αρχή, όχι η απάντηση. Αυτό που ζητείται, και στο ερμηνευτικό σχόλιο της Γ΄ Λυκείου (Θέμα Γ των Πανελλαδικών, 15 μονάδες, 100–200 λέξεις), είναι να πεις τι κάνει το σχήμα λόγου σε αυτό το ποίημα: τι δείχνει, τι συναίσθημα γεννά, πώς στηρίζει το νόημα.
Εικόνες και αισθήσεις
Εικόνα στην ποίηση είναι κάθε λεκτική αναπαράσταση που ξυπνά μια αίσθηση. Δεν είναι μόνο οπτικές:
| Εικόνα | Αίσθηση | Παράδειγμα (δικό μας) |
|---|---|---|
| Οπτική | όραση | «το κόκκινο πανί στον γκρίζο ουρανό» |
| Ακουστική | ακοή | «τρίζει η πόρτα στον αέρα» |
| Οσφρητική | όσφρηση | «μυρωδιά από βρεγμένο χώμα» |
| Απτική | αφή, θερμοκρασία | «το κρύο μάρμαρο κάτω από τα δάχτυλα» |
| Κινητική | κίνηση | «τα σύννεφα τρέχουν προς τη θάλασσα» |
Όταν μια εικόνα ανακατεύει δύο αισθήσεις («ζεστό χρώμα», «πικρή φωνή»), το σχήμα λέγεται συναισθησία.
Τα σχήματα λόγου
| Σχήμα | Τι κάνει | Τι πετυχαίνει συνήθως |
|---|---|---|
| Μεταφορά | ταυτίζει κάτι με κάτι άλλο, χωρίς «σαν» | συμπύκνωση, εικόνα που ξαφνιάζει |
| Παρομοίωση | συγκρίνει με «σαν», «όπως», «σαν να» | σαφήνεια, εικόνα που ο αναγνώστης αναγνωρίζει |
| Προσωποποίηση | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε άψυχο ή αφηρημένο | ζωντάνια, συναισθηματική εγγύτητα |
| Αντίθεση | βάζει δίπλα δίπλα αντίθετα | τονίζει και τα δύο μέλη, δείχνει σύγκρουση |
| Επανάληψη, αναφορά | ξαναλέει λέξη ή φράση | έμφαση, ρυθμός, επιμονή μιας σκέψης |
| Ασύνδετο | σειρά όρων χωρίς «και» | γρηγοράδα, ένταση, συσσώρευση |
| Κλιμάκωση | όροι με ένταση που ανεβαίνει ή κατεβαίνει | κορύφωση, δραματικότητα |
| Αποστροφή | ο ποιητής μιλά σε κάποιον ή κάτι απόντα | αμεσότητα, συγκίνηση |
| Σύμβολο | ένα συγκεκριμένο πράγμα που σημαίνει κάτι αφηρημένο σε όλο το ποίημα | βάθος, πολλαπλές αναγνώσεις |
Τα «Κεριά» του Καβάφη
Το ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη (1863–1933), όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» το 1926 (Βικιθήκη):
ΚΕΡΙΑ
Τοῦ μέλλοντος ἡ μέρες στέκοντ’ ἐμπροστά μας
σὰν μιὰ σειρὰ κεράκια ἀναμένα —
χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ κεράκια.Ἡ περασμένες μέρες πίσω μένουν,
μιὰ θλιβερὴ σειρὰ κεριῶν σβυσμένων·
τὰ πιὸ κοντὰ βγάζουν καπνὸν ἀκόμη,
κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά.Δὲν θέλω νὰ τὰ βλέπω· μὲ λυπεῖ ἡ μορφή των,
καὶ μὲ λυπεῖ τὸ πρῶτο φῶς των νὰ θυμοῦμαι.
Ἐμπρὸς κυττάζω τ’ ἀναμένα μου κεριά.
Δὲν θέλω νὰ γυρίσω νὰ μὴ δῶ καὶ φρίξω
τί γρήγορα ποῦ ἡ σκοτεινὴ γραμμὴ μακραίνει,
τί γρήγορα ποῦ τὰ σβυστὰ κεριὰ πληθαίνουν.
Πώς δουλεύουν τα εκφραστικά μέσα:
- Παρομοίωση που γίνεται σύμβολο. Στον 2ο στίχο οι μέρες είναι «σὰν» κεράκια: παρομοίωση. Από εκεί και πέρα το «σαν» χάνεται, και τα κεριά είναι οι μέρες. Η σύγκριση έγινε σύμβολο που κρατά όλο το ποίημα.
- Αντίθεση. Μπροστά: «χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ». Πίσω: «κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά». Η μία τριάδα απαντά στην άλλη, λέξη προς λέξη: το ζεστό γίνεται κρύο, το ζωηρό λυωμένο. Η αντίθεση είναι η ίδια η σκέψη του ποιήματος: μέλλον και παρελθόν.
- Οπτικές και απτικές εικόνες. Χρώμα («χρυσᾶ»), θερμοκρασία («ζεστὰ», «κρύα»), καπνός που ακόμα βγαίνει. Τα πρόσφατα περασμένα δεν έχουν ολότελα σβήσει.
- Επανάληψη στους δύο τελευταίους στίχους: «τί γρήγορα ποῦ… τί γρήγορα ποῦ…». Η ίδια φράση δύο φορές μιμείται την επιτάχυνση που φοβάται ο ποιητής: η σκοτεινή γραμμή «μακραίνει», τα σβηστά «πληθαίνουν».
Και το νόημα: ο ποιητής αρνείται να κοιτάξει πίσω («Δὲν θέλω νὰ γυρίσω»), αλλά τα λόγια του δείχνουν ότι ξέρει τι θα έβλεπε. Η άρνηση είναι φόβος του χρόνου που περνά.
Η φύση του Σολωμού
Από το τρίτο σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» του Διονυσίου Σολωμού, έργο που ο ποιητής δούλευε για χρόνια και άφησε ημιτελές. Είναι το απόσπασμα με τίτλο «Ο Πειρασμός»: η άνοιξη απλώνεται γύρω από το πολιορκημένο Μεσολόγγι (Βικιθήκη):
Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,
Κι’ η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,
Και μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους
Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.
Ο Έρωτας και ο Απρίλης χορεύουν: διπλή προσωποποίηση, και ο Απρίλης είναι «ξανθός» σαν νέος. Η φύση «βρίσκει την ώρα της» σαν ζωντανό πλάσμα. Οι αισθήσεις ξυπνούν όλες μαζί: σκιά (οπτική), δροσιά (απτική), μόσχοι (οσφρητική), κελάηδημα (ακουστική), και μάλιστα «ἀνάκουστος» και «λιποθυμισμένος», σχεδόν συναισθησία: ένας ήχος τόσο αδύναμος που λιποθυμά. Γιατί τόση ομορφιά; Ο τίτλος το λέει. Είναι πειρασμός: η φύση καλεί τους πολιορκημένους στη ζωή, ενώ εκείνοι έχουν διαλέξει να μείνουν. Η ομορφιά κάνει τη θυσία τους πιο βαριά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράψε σύντομο ερμηνευτικό σχόλιο (περίπου 70 λέξεις) για την αντίθεση στα «Κεριά» του Καβάφη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω: η 1η στροφή (μέλλον, αναμμένα κεριά) αντιτίθεται στη 2η (παρελθόν, σβηστά κεριά). Οι δύο τριάδες επιθέτων απαντούν η μία στην άλλη.
Γράφω: «Το ποίημα στηρίζεται σε μια αντίθεση. Οι μέρες του μέλλοντος είναι κεράκια "χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ", ενώ οι περασμένες "κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά". Η αντιστοιχία των δύο τριάδων κάνει το πέρασμα από τη ζωή στη φθορά σχεδόν σωματικό: το ζεστό κρυώνει, το ζωηρό λιώνει και λυγίζει. Έτσι ο αναγνώστης νιώθει τον φόβο του ποιητή για τον χρόνο, που εξηγεί γιατί αρνείται να γυρίσει να κοιτάξει πίσω.»
Παράδειγμα 2
Τι πετυχαίνει η παρομοίωση «Τρέχουν εδώ, τρέχουν εκεί, και κάνουν σαν αηδόνια» για τα νερά, στον «Πειρασμό» του Σολωμού;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω και εξηγώ: τα νερά της πηγής συγκρίνονται με αηδόνια, με «σαν». Η κοινή ιδιότητα είναι ο ήχος: το νερό κελαρύζει όπως κελαηδά το πουλί. Είναι ακουστική εικόνα, ενισχυμένη από την επανάληψη «τρέχουν εδώ, τρέχουν εκεί», που δίνει κίνηση.
Ερμηνεύω: το νερό γίνεται ζωντανό, χαρούμενο, μουσικό· η φύση δεν είναι σκηνικό αλλά φωνή που καλεί. Αυτό είναι ο «πειρασμός»: η ζωή γύρω από το Μεσολόγγι τραγουδά, και οι πολιορκημένοι πρέπει να της αντισταθούν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία βήματα του σχολίου για ένα εκφραστικό μέσο;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις ποιητικές εικόνες ανάλογα με την αίσθηση που ξυπνούν: οπτικές, ακουστικές, οσφρητικές, απτικές, κινητικές.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση, επανάληψη, ασύνδετο, κλιμάκωση, σύμβολο.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου στο συγκεκριμένο ποίημα, αντί απλώς να το ονομάζεις.
- Να γράφεις σύντομο ερμηνευτικό σχόλιο που συνδέει τα εκφραστικά μέσα με το νόημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.