Ύφος και επίπεδο λόγου
Επίσημο ή οικείο, απλό ή λόγιο: πώς το καταλαβαίνεις και γιατί το διάλεξε ο συγγραφέας.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου (επίσημο ή οικείο, απλό ή λόγιο, ουδέτερο ή φορτισμένο) και να το τεκμηριώνεις με γλωσσικά στοιχεία.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν οι γλωσσικές επιλογές: ρηματικά πρόσωπα, ενεργητική ή παθητική σύνταξη, ονοματοποίηση, μήκος περιόδων, στίξη.
- Να συνδέεις το ύφος με τον σκοπό και τον αποδέκτη του κειμένου.
- Να μετατρέπεις μια φράση από το ένα επίπεδο ύφους στο άλλο.
Το ίδιο μήνυμα, τέσσερις φορές
Ένα σχολείο θέλει να ανακοινώσει ότι η εκδρομή αναβάλλεται. Δες τέσσερις δικές μας εκδοχές:
Α. «Γνωστοποιείται ότι η προγραμματισθείσα εκπαιδευτική επίσκεψη αναβάλλεται λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών.»
Β. «Η εκδρομή της Παρασκευής αναβάλλεται εξαιτίας της κακοκαιρίας. Θα ενημερωθείτε για τη νέα ημερομηνία.»
Γ. «Παιδιά, κακά νέα: η εκδρομή πάει πίσω, ο καιρός δεν μας αφήνει!»
Δ. «Η εκδρομή αναβλήθηκε. Όπως κάθε χρόνο. Ο καιρός, λέει, φταίει.»
Το περιεχόμενο είναι ίδιο. Το ύφος είναι τελείως διαφορετικό. Το Α είναι επίσημο και απρόσωπο, σχεδόν γραφειοκρατικό. Το Β είναι επίσημο αλλά απλό. Το Γ είναι οικείο. Το Δ είναι ειρωνικό: το «Όπως κάθε χρόνο» και το «λέει» δείχνουν ότι ο συντάκτης δεν πιστεύει την αιτιολογία.
Ύφος είναι ο τρόπος που λέγεται κάτι, όπως προκύπτει από τις γλωσσικές επιλογές του πομπού. Επίπεδο ύφους (ή επίπεδο λόγου) λέμε κυρίως τον βαθμό επισημότητας: από το πολύ επίσημο ως το οικείο και φιλικό.
Πού φαίνεται το ύφος
| Γλωσσικό στοιχείο | Προς το επίσημο, απρόσωπο | Προς το οικείο, ζωντανό |
|---|---|---|
| Λεξιλόγιο | λόγιες λέξεις, ειδικοί όροι («γνωστοποιείται», «δυσμενείς») | λέξεις της καθομιλουμένης, εκφράσεις («πάει πίσω», «κακά νέα») |
| Ρηματικά πρόσωπα | γ΄ πρόσωπο, απρόσωπες εκφράσεις («είναι σαφές ότι») | α΄ και β΄ πρόσωπο («σας λέω», «εσύ ξέρεις») |
| Φωνή | παθητική («αποφασίστηκε», «ελήφθη») | ενεργητική («αποφασίσαμε») |
| Ονοματοποίηση | ουσιαστικά στη θέση ρημάτων («η αναβολή της επίσκεψης») | ρήματα («αναβάλαμε την εκδρομή») |
| Περίοδοι | μακριές, με πολλή υπόταξη | σύντομες, παράταξη ή ασύνδετο |
| Στίξη | τελείες, κόμματα | θαυμαστικά, ερωτήσεις, αποσιωπητικά |
Κάθε επιλογή έχει λειτουργία:
- Η παθητική σύνταξη και η ονοματοποίηση κρύβουν ποιος έκανε κάτι. Το «Ελήφθη απόφαση για αύξηση των τελών» δεν λέει ποιος αποφάσισε. Αυτό δίνει αντικειμενικότητα και κύρος, μερικές φορές όμως και αποποίηση ευθύνης.
- Το α΄ πληθυντικό («όλοι μας», «ζούμε σε μια εποχή…») βάζει τον συγγραφέα και τον αναγνώστη στην ίδια πλευρά· δημιουργεί οικειότητα και συλλογικότητα.
- Το β΄ πρόσωπο απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη· κάνει το κείμενο πιο ζωντανό και τον εμπλέκει.
- Οι ρητορικές ερωτήσεις προκαλούν τη σκέψη του αναγνώστη και τον οδηγούν στην απάντηση που θέλει ο συγγραφέας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Χαρακτήρισε το ύφος και τεκμηρίωσέ το με δύο γλωσσικά στοιχεία: «Έχει διαπιστωθεί ότι η αύξηση της χρήσης οθονών κατά τις βραδινές ώρες συνδέεται με τη μείωση της διάρκειας του ύπνου.» (δικό μας κείμενο)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χαρακτηρισμός: επίσημο, απρόσωπο ύφος, που ταιριάζει σε επιστημονικό ή πληροφοριακό κείμενο.
Τεκμηρίωση:
- Παθητική, απρόσωπη σύνταξη («Έχει διαπιστωθεί»): δεν φαίνεται ποιος το διαπίστωσε· το εύρημα παρουσιάζεται ως αντικειμενικό γεγονός.
- Ονοματοποίηση («η αύξηση της χρήσης», «η μείωση της διάρκειας»): οι πράξεις γίνονται έννοιες, και η πρόταση μοιάζει με επιστημονική διατύπωση.
Και τα δύο προσδίδουν κύρος και αντικειμενικότητα.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε σε οικείο ύφος, για ανάρτηση μαθητικής ομάδας: «Παρακαλούνται οι μαθητές να προσέλθουν στο αμφιθέατρο για τη συμμετοχή τους στην εκδήλωση.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αλλάζω ένα ένα τα στοιχεία: η παθητική «Παρακαλούνται» γίνεται άμεση απεύθυνση· το λόγιο «προσέλθουν» γίνεται «ελάτε»· η ονοματοποίηση «για τη συμμετοχή τους» γίνεται ρήμα.
Αποτέλεσμα: «Ελάτε όλοι στο αμφιθέατρο, να είμαστε μαζί στην εκδήλωση!» Το β΄ πρόσωπο και το α΄ πληθυντικό φέρνουν οικειότητα, και το θαυμαστικό ζωντάνια. Το περιεχόμενο δεν άλλαξε.
Παράδειγμα 3
Τι πετυχαίνει το α΄ πληθυντικό σε αυτό το δικό μας απόσπασμα άρθρου; «Όλοι μας έχουμε πετάξει ένα πλαστικό μπουκάλι χωρίς να το σκεφτούμε. Δεν είμαστε κακοί άνθρωποι· είμαστε βιαστικοί.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο συγγραφέας θα μπορούσε να γράψει «Οι πολίτες πετούν πλαστικά». Τότε θα κατηγορούσε κάποιους άλλους, και ο αναγνώστης θα ένιωθε ότι δεν αφορά τον ίδιο.
Με το «όλοι μας» βάζει και τον εαυτό του στους υπεύθυνους. Ο αναγνώστης δεν νιώθει ότι τον κατηγορούν, άρα δεν αμύνεται· νιώθει ότι ανήκει σε μια ομάδα που μπορεί να αλλάξει. Το α΄ πληθυντικό δημιουργεί οικειότητα και συλλογική ευθύνη, και έτσι κάνει το κείμενο πιο πειστικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ανέφερε τρία γλωσσικά στοιχεία που κάνουν ένα κείμενο πιο επίσημο και απρόσωπο.
Τα κατάφερες;
- Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου (επίσημο ή οικείο, απλό ή λόγιο, ουδέτερο ή φορτισμένο) και να το τεκμηριώνεις με γλωσσικά στοιχεία.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν οι γλωσσικές επιλογές: ρηματικά πρόσωπα, ενεργητική ή παθητική σύνταξη, ονοματοποίηση, μήκος περιόδων, στίξη.
- Να συνδέεις το ύφος με τον σκοπό και τον αποδέκτη του κειμένου.
- Να μετατρέπεις μια φράση από το ένα επίπεδο ύφους στο άλλο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.