Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κυριολεξία και μεταφορά

Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί: δήλωση και συνδήλωση.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική (δηλωτική) από τη μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση μιας λέξης μέσα στο κείμενο.
  2. Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, χωρίς να αλλάζει το νόημα.
  3. Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορική γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο κείμενο: παραστατικότητα, συναισθηματική φόρτιση, πειθώ.
  4. Να αναγνωρίζεις τη θετική ή αρνητική φόρτιση λέξεων με παρόμοια σημασία.

Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί

«Η πόλη πνίγεται.» Κανείς δεν πνίγεται κυριολεκτικά· δεν υπάρχει νερό. Κι όμως όλοι καταλαβαίνουμε: κίνηση, καυσαέριο, έλλειψη χώρου, και η αίσθηση ότι δεν παίρνεις ανάσα. Η λέξη κουβαλάει πολύ περισσότερα από τον ορισμό της στο λεξικό.

Μια λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δύο τρόπους:

ΚυριολεξίαΜεταφορά
Άλλα ονόματαδηλωτική χρήση, δήλωσησυνυποδηλωτική χρήση, συνυποδήλωση
Τι κάνειλέει το πράγμα με την πρώτη, λεξικογραφική του σημασίαμεταφέρει τη λέξη σε άλλο πεδίο και ξυπνά εικόνες, συναισθήματα, συνειρμούς
Παράδειγμα«Το παιδί έπεσε από το ποδήλατο.»«Οι τιμές έπεσαν το καλοκαίρι.»
Πού κυριαρχείεπιστημονικά, νομικά, πληροφοριακά κείμενα, οδηγίεςλογοτεχνία, διαφήμιση, δοκίμιο, πολιτικός λόγος, καθημερινή κουβέντα

Οι όροι «δήλωση» και «συνυποδήλωση» είναι οι πιο τεχνικοί· στα σχολικά βιβλία και στις εξετάσεις θα τους δεις κυρίως ως κυριολεκτική και μεταφορική (ή δηλωτική και συνυποδηλωτική) χρήση της γλώσσας.

Γιατί άλλα κείμενα την αποφεύγουν

Ένα φύλλο οδηγιών φαρμάκου γράφει «μπορεί να προκαλέσει ζάλη», όχι «το κεφάλι σου θα γυρίσει σαν σβούρα». Ένα δικαστικό έγγραφο λέει «ο εναγόμενος δεν κατέβαλε το μίσθωμα», όχι «ο ενοικιαστής εξαφανίστηκε με τα λεφτά». Σε αυτά τα κείμενα η κυριολεξία είναι ανάγκη: η μεταφορά αφήνει περιθώριο για ερμηνείες, και εκεί η σαφήνεια και η αντικειμενικότητα μετράνε περισσότερο από την εντύπωση.

Στη λογοτεχνία και στο δοκίμιο συμβαίνει το αντίθετο: η πολυσημία της μεταφοράς είναι το ζητούμενο. Και στο άρθρο γνώμης τα δύο ανακατεύονται: κυριολεξία για τα στοιχεία, μεταφορά για να μείνει η θέση στη μνήμη.

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Κάθε φράση είναι δική μας. Πρόσεξε: η ίδια λέξη εμφανίζεται και με τους δύο τρόπους.

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Μετά την κρίση, πολλοί δρόμοι έκλεισαν για τους νέους.

0 από 8

Η φόρτιση των λέξεων

Η συνυποδήλωση δεν υπάρχει μόνο στις εικόνες. Και λέξεις με περίπου την ίδια δηλωτική σημασία έχουν διαφορετική φόρτιση: θετική, ουδέτερη ή αρνητική.

ΘετικήΟυδέτερηΑρνητική
σταθερόςεπίμονοςπεισματάρης
λιτόςοικονόμοςτσιγκούνης
αυθόρμητοςπαρορμητικόςαπερίσκεπτος
διαδηλωτέςπλήθοςόχλος

Ένας δημοσιογράφος που γράφει «όχλος συγκεντρώθηκε έξω από το υπουργείο» και ένας που γράφει «πολίτες συγκεντρώθηκαν» περιγράφουν το ίδιο γεγονός και λένε κάτι πολύ διαφορετικό. Η επιλογή της λέξης είναι ήδη στάση. Αυτό θα το χρειαστείς όταν σου ζητούν τη στάση του συγγραφέα απέναντι στο θέμα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Απόδωσε κυριολεκτικά και εξήγησε τι πετυχαίνει η μεταφορά: «Η ανεργία των νέων είναι μια βόμβα με χρονοκαθυστέρηση.» (δικό μας κείμενο)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Δύο δικές μας ειδήσεις για το ίδιο γεγονός: «Οι εργαζόμενοι κατέβηκαν σε απεργία ζητώντας αυξήσεις.» και «Οι εργαζόμενοι παρέλυσαν την πόλη με νέα απεργία.» Τι αλλάζει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποια πρόταση το «βαρύ» χρησιμοποιείται μεταφορικά;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιος είναι ο άλλος όρος για την κυριολεκτική χρήση της γλώσσας, και ποιος για τη μεταφορική;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική (δηλωτική) από τη μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση μιας λέξης μέσα στο κείμενο.
  • Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, χωρίς να αλλάζει το νόημα.
  • Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορική γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο κείμενο: παραστατικότητα, συναισθηματική φόρτιση, πειθώ.
  • Να αναγνωρίζεις τη θετική ή αρνητική φόρτιση λέξεων με παρόμοια σημασία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;