Κυριολεξία και μεταφορά
Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί: δήλωση και συνδήλωση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική (δηλωτική) από τη μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση μιας λέξης μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, χωρίς να αλλάζει το νόημα.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορική γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο κείμενο: παραστατικότητα, συναισθηματική φόρτιση, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τη θετική ή αρνητική φόρτιση λέξεων με παρόμοια σημασία.
Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί
«Η πόλη πνίγεται.» Κανείς δεν πνίγεται κυριολεκτικά· δεν υπάρχει νερό. Κι όμως όλοι καταλαβαίνουμε: κίνηση, καυσαέριο, έλλειψη χώρου, και η αίσθηση ότι δεν παίρνεις ανάσα. Η λέξη κουβαλάει πολύ περισσότερα από τον ορισμό της στο λεξικό.
Μια λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δύο τρόπους:
| Κυριολεξία | Μεταφορά | |
|---|---|---|
| Άλλα ονόματα | δηλωτική χρήση, δήλωση | συνυποδηλωτική χρήση, συνυποδήλωση |
| Τι κάνει | λέει το πράγμα με την πρώτη, λεξικογραφική του σημασία | μεταφέρει τη λέξη σε άλλο πεδίο και ξυπνά εικόνες, συναισθήματα, συνειρμούς |
| Παράδειγμα | «Το παιδί έπεσε από το ποδήλατο.» | «Οι τιμές έπεσαν το καλοκαίρι.» |
| Πού κυριαρχεί | επιστημονικά, νομικά, πληροφοριακά κείμενα, οδηγίες | λογοτεχνία, διαφήμιση, δοκίμιο, πολιτικός λόγος, καθημερινή κουβέντα |
Οι όροι «δήλωση» και «συνυποδήλωση» είναι οι πιο τεχνικοί· στα σχολικά βιβλία και στις εξετάσεις θα τους δεις κυρίως ως κυριολεκτική και μεταφορική (ή δηλωτική και συνυποδηλωτική) χρήση της γλώσσας.
Γιατί άλλα κείμενα την αποφεύγουν
Ένα φύλλο οδηγιών φαρμάκου γράφει «μπορεί να προκαλέσει ζάλη», όχι «το κεφάλι σου θα γυρίσει σαν σβούρα». Ένα δικαστικό έγγραφο λέει «ο εναγόμενος δεν κατέβαλε το μίσθωμα», όχι «ο ενοικιαστής εξαφανίστηκε με τα λεφτά». Σε αυτά τα κείμενα η κυριολεξία είναι ανάγκη: η μεταφορά αφήνει περιθώριο για ερμηνείες, και εκεί η σαφήνεια και η αντικειμενικότητα μετράνε περισσότερο από την εντύπωση.
Στη λογοτεχνία και στο δοκίμιο συμβαίνει το αντίθετο: η πολυσημία της μεταφοράς είναι το ζητούμενο. Και στο άρθρο γνώμης τα δύο ανακατεύονται: κυριολεξία για τα στοιχεία, μεταφορά για να μείνει η θέση στη μνήμη.
Η φόρτιση των λέξεων
Η συνυποδήλωση δεν υπάρχει μόνο στις εικόνες. Και λέξεις με περίπου την ίδια δηλωτική σημασία έχουν διαφορετική φόρτιση: θετική, ουδέτερη ή αρνητική.
| Θετική | Ουδέτερη | Αρνητική |
|---|---|---|
| σταθερός | επίμονος | πεισματάρης |
| λιτός | οικονόμος | τσιγκούνης |
| αυθόρμητος | παρορμητικός | απερίσκεπτος |
| διαδηλωτές | πλήθος | όχλος |
Ένας δημοσιογράφος που γράφει «όχλος συγκεντρώθηκε έξω από το υπουργείο» και ένας που γράφει «πολίτες συγκεντρώθηκαν» περιγράφουν το ίδιο γεγονός και λένε κάτι πολύ διαφορετικό. Η επιλογή της λέξης είναι ήδη στάση. Αυτό θα το χρειαστείς όταν σου ζητούν τη στάση του συγγραφέα απέναντι στο θέμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Απόδωσε κυριολεκτικά και εξήγησε τι πετυχαίνει η μεταφορά: «Η ανεργία των νέων είναι μια βόμβα με χρονοκαθυστέρηση.» (δικό μας κείμενο)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κυριολεκτικά: η ανεργία των νέων είναι πρόβλημα που δεν φαίνεται ακόμη σε όλη του την έκταση, αλλά θα προκαλέσει σοβαρές συνέπειες στο μέλλον.
Τι πετυχαίνει η εικόνα: δίνει παραστατικότητα σε κάτι αφηρημένο (ένα κοινωνικό φαινόμενο γίνεται αντικείμενο που μπορείς να φανταστείς) και δημιουργεί αίσθηση κινδύνου και επείγοντος. Ο αναγνώστης δεν μένει αδιάφορος: η βόμβα πρέπει να εξουδετερωθεί πριν σκάσει. Η μεταφορά λειτουργεί ως πειθώ, ως έκκληση για δράση.
Παράδειγμα 2
Δύο δικές μας ειδήσεις για το ίδιο γεγονός: «Οι εργαζόμενοι κατέβηκαν σε απεργία ζητώντας αυξήσεις.» και «Οι εργαζόμενοι παρέλυσαν την πόλη με νέα απεργία.» Τι αλλάζει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το γεγονός είναι το ίδιο: απεργία. Η πρώτη είδηση χρησιμοποιεί ουδέτερες λέξεις και αναφέρει το αίτημα («ζητώντας αυξήσεις»). Η ματιά είναι στους εργαζόμενους και στο γιατί.
Η δεύτερη χρησιμοποιεί μεταφορά με αρνητική φόρτιση: «παρέλυσαν την πόλη», σαν να επιτέθηκαν σε έναν ζωντανό οργανισμό, και το «νέα» υπονοεί ότι είναι κουραστικά συχνό. Το αίτημα λείπει. Η ματιά είναι στην ενόχληση των άλλων. Η επιλογή των λέξεων δείχνει στάση: ουδέτερη στην πρώτη, επικριτική στη δεύτερη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος είναι ο άλλος όρος για την κυριολεκτική χρήση της γλώσσας, και ποιος για τη μεταφορική;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική (δηλωτική) από τη μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση μιας λέξης μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, χωρίς να αλλάζει το νόημα.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορική γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο κείμενο: παραστατικότητα, συναισθηματική φόρτιση, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τη θετική ή αρνητική φόρτιση λέξεων με παρόμοια σημασία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.