Συνοχή και συνεκτικότητα
Οι λέξεις που δένουν τις προτάσεις, και η λογική που δένει τις ιδέες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη συνοχή (γλωσσική σύνδεση) από τη συνεκτικότητα (νοηματική συνέχεια) ενός κειμένου.
- Να αναγνωρίζεις τις νοηματικές σχέσεις που δηλώνουν οι διαρθρωτικές λέξεις και να τις αντικαθιστάς με ισοδύναμες.
- Να εντοπίζεις τα άλλα μέσα συνοχής: επανάληψη, αντωνυμίες, συνώνυμα, ερωτήσεις-γέφυρες.
- Να εξηγείς πώς συνδέονται δύο παράγραφοι ενός κειμένου.
Δύο λέξεις που μοιάζουν
Διάβασε δύο δικά μας κείμενα.
Α. Ο Άρης αγαπά τη θάλασσα. Επομένως, η θάλασσα είναι αλμυρή. Επιπλέον, το αλάτι ήταν πολύτιμο στην αρχαιότητα. Ωστόσο, οι Ρωμαίοι πλήρωναν στρατιώτες με αλάτι.
Β. Ο Άρης κατεβαίνει στη θάλασσα κάθε πρωί, χειμώνα καλοκαίρι. Τον Ιανουάριο το νερό έχει δεκατέσσερις βαθμούς. Δεν τον νοιάζει.
Το Α έχει συνδετικές λέξεις σε κάθε πρόταση, και δεν βγάζει νόημα: το «επομένως» δεν δείχνει κανένα συμπέρασμα, το «ωστόσο» καμία αντίθεση. Το Β δεν έχει σχεδόν καμία, και διαβάζεται χωρίς πρόβλημα.
Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε δύο έννοιες:
- Συνοχή είναι η γλωσσική σύνδεση: οι λέξεις και οι δομές που δένουν τις προτάσεις και τις παραγράφους (διαρθρωτικές λέξεις, αντωνυμίες, επαναλήψεις).
- Συνεκτικότητα είναι η νοηματική συνέχεια: οι ιδέες ακολουθούν η μία την άλλη με λογική σειρά και υπηρετούν το ίδιο θέμα.
Το κείμενο Α έχει συνοχή στην επιφάνεια και καθόλου συνεκτικότητα. Το Β έχει συνεκτικότητα με ελάχιστα μέσα συνοχής: το «Τον» και το «Δεν τον νοιάζει» αρκούν, γιατί η σκέψη είναι ήδη στη σειρά της.
Οι διαρθρωτικές λέξεις και τι δηλώνουν
Οι διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις (λέγονται και συνδετικές ή μεταβατικές) είναι σύνδεσμοι, επιρρήματα και φράσεις που δείχνουν τη νοηματική σχέση ανάμεσα σε δύο κομμάτια του κειμένου.
| Νοηματική σχέση | Διαρθρωτικές λέξεις |
|---|---|
| Αντίθεση, εναντίωση | όμως, ωστόσο, αντίθετα, παρ' όλα αυτά, αν και, μολονότι, από την άλλη |
| Αιτιολόγηση | γιατί, επειδή, αφού, καθώς, διότι, εξαιτίας |
| Συμπέρασμα, αποτέλεσμα | επομένως, άρα, συνεπώς, λοιπόν, γι' αυτό, έτσι, ώστε |
| Προσθήκη | επίσης, επιπλέον, ακόμη, εξάλλου, επιπρόσθετα, όχι μόνο… αλλά και |
| Παράδειγμα | για παράδειγμα, λόγου χάρη, όπως, ας πούμε |
| Διασάφηση | δηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα, ειδικότερα |
| Χρονική ή λογική σειρά | αρχικά, πρώτα, έπειτα, στη συνέχεια, τέλος, τελικά |
| Έμφαση | κυρίως, ιδίως, προπάντων, μάλιστα, είναι σημαντικό ότι |
| Ανακεφαλαίωση | συνοψίζοντας, συμπερασματικά, εν κατακλείδι, με λίγα λόγια |
Μια λέξη μπορεί να ανήκει σε δύο ομάδες ανάλογα με τη θέση της. Το «όπως» είναι παράδειγμα στο «φρούτα, όπως μήλα» και σύγκριση στο «έγραφε όπως μιλούσε». Το «έτσι» είναι αποτέλεσμα στο «έφυγε νωρίς· έτσι πρόλαβε το τρένο» και τρόπος στο «έτσι γράφεται». Γι' αυτό διαβάζεις πάντα τη σχέση στο κείμενο, όχι τη λέξη σε λίστα.
Τα άλλα μέσα συνοχής
Οι διαρθρωτικές λέξεις είναι τα πιο ορατά μέσα. Δεν είναι τα μόνα.
- Επανάληψη λέξης-κλειδιού: «Η αγορά… Η αγορά αυτή…». Κρατάει το θέμα μπροστά στον αναγνώστη.
- Αντωνυμίες: «Ο δήμαρχος υποσχέθηκε πάρκο. Αυτό δεν έγινε ποτέ.» Το «αυτό» δείχνει πίσω, σε κάτι που ειπώθηκε.
- Συνώνυμα και ευρύτερες λέξεις: «το πατίνι… το όχημα…». Αποφεύγεις την επανάληψη χωρίς να χάνεται το νήμα.
- Ερώτηση-γέφυρα: «Ποιος όμως πληρώνει το κόστος;» στην αρχή παραγράφου. Η επόμενη παράγραφος είναι η απάντηση.
- Φράση που συνοψίζει και ανοίγει: «Πέρα από το οικονομικό ζήτημα, υπάρχει και το περιβαλλοντικό.» Κλείνει το προηγούμενο θέμα και ανοίγει το νέο σε μία πρόταση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αντικατέστησε τα «Ωστόσο», «Επιπλέον» και «Επομένως» χωρίς να αλλάξει η σημασία: «Το σχέδιο ακούγεται ελκυστικό. Ωστόσο κοστίζει πολύ. Επιπλέον δεν έχει δοκιμαστεί πουθενά. Επομένως η απόφαση πρέπει να περιμένει.» (δικό μας κείμενο)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτα βρίσκω τη σχέση που δηλώνει η κάθε λέξη: «Ωστόσο» = αντίθεση, «Επιπλέον» = προσθήκη, «Επομένως» = συμπέρασμα.
Μετά διαλέγω λέξη της ίδιας ομάδας, που να ταιριάζει και συντακτικά: Ωστόσο → Όμως (ή Παρ' όλα αυτά), Επιπλέον → Εξάλλου (ή Επίσης), Επομένως → Συνεπώς (ή Άρα). Το «αν και» δεν ταιριάζει στη θέση του «Ωστόσο», γιατί θέλει δευτερεύουσα πρόταση και αλλάζει τη σύνταξη.
Παράδειγμα 2
Βρες το λάθος στη δική μας παράγραφο και διόρθωσέ το: «Οι νέοι διαβάζουν λιγότερα βιβλία από τους γονείς τους. Γι' αυτό διαβάζουν περισσότερο κείμενο από κάθε άλλη γενιά, σε οθόνες.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «Γι' αυτό» δηλώνει αποτέλεσμα: σαν να διαβάζουν περισσότερο σε οθόνες επειδή διαβάζουν λιγότερα βιβλία. Δεν υπάρχει τέτοια σχέση στο νόημα. Η δεύτερη πρόταση λέει κάτι που έρχεται σε αντίθεση με την εντύπωση της πρώτης.
Διόρθωση με σύνδεσμο αντίθεσης: «Οι νέοι διαβάζουν λιγότερα βιβλία από τους γονείς τους. Ωστόσο διαβάζουν περισσότερο κείμενο από κάθε άλλη γενιά, σε οθόνες.» Τώρα η συνοχή δείχνει τη σωστή σχέση και το κείμενο είναι συνεκτικό.
Παράδειγμα 3
Πώς συνδέονται οι δύο δικές μας παράγραφοι; Τέλος 1ης: «…και έτσι το λεωφορείο έγινε το πιο αργό μέσο της πόλης.» Αρχή 2ης: «Γιατί όμως οι δήμοι δεν δίνουν στα λεωφορεία δικές τους λωρίδες;»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η 2η παράγραφος ανοίγει με ερώτηση-γέφυρα. Η ερώτηση προϋποθέτει το πρόβλημα που περιέγραψε η 1η (τα λεωφορεία είναι αργά) και στρέφει την προσοχή στη λύση που δεν εφαρμόζεται.
Το «όμως» δηλώνει αντίθεση: ανάμεσα σε ένα πρόβλημα που είναι γνωστό και μια λύση που, παρ' όλα αυτά, δεν δοκιμάζεται. Η συνοχή επιτυγχάνεται με την ερώτηση-γέφυρα, τη λέξη «λεωφορεία» που επαναλαμβάνεται, και τη διαρθρωτική λέξη «όμως».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια νοηματική σχέση δηλώνουν το «συνεπώς», το «μολονότι» και το «δηλαδή»;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη συνοχή (γλωσσική σύνδεση) από τη συνεκτικότητα (νοηματική συνέχεια) ενός κειμένου.
- Να αναγνωρίζεις τις νοηματικές σχέσεις που δηλώνουν οι διαρθρωτικές λέξεις και να τις αντικαθιστάς με ισοδύναμες.
- Να εντοπίζεις τα άλλα μέσα συνοχής: επανάληψη, αντωνυμίες, συνώνυμα, ερωτήσεις-γέφυρες.
- Να εξηγείς πώς συνδέονται δύο παράγραφοι ενός κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.