Επικοινωνιακό πλαίσιο και κειμενικά είδη
Ποιος γράφει, σε ποιον, πού και γιατί: τα τέσσερα ερωτήματα που αλλάζουν κάθε κείμενο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου: πομπό, δέκτη, σκοπό, περίσταση και μέσο.
- Να διαβάζεις μια εκφώνηση παραγωγής λόγου και να βγάζεις από αυτήν τι απαιτεί το πλαίσιο.
- Να εξηγείς πώς το πλαίσιο καθορίζει το κειμενικό είδος, το ύφος, το ρηματικό πρόσωπο και τη μορφή του κειμένου.
- Να ξεχωρίζεις τα βασικά κειμενικά είδη: άρθρο, επιστολή, ομιλία, ανάρτηση.
Κανένα κείμενο δεν γράφεται στο κενό
Φαντάσου ότι η σχολική σου αυλή δεν έχει σκιά. Θα μιλήσεις γι' αυτό σε έναν φίλο στο διάλειμμα, θα στείλεις επιστολή στον δήμαρχο, θα γράψεις άρθρο στη σχολική εφημερίδα, θα κάνεις ανάρτηση στην ομάδα της τάξης. Το θέμα είναι ένα· τα τέσσερα κείμενα δεν μοιάζουν σε τίποτα. Αυτό που τα κάνει διαφορετικά είναι το επικοινωνιακό πλαίσιο.
| Ερώτημα | Στοιχείο | Τι αλλάζει στο κείμενο |
|---|---|---|
| Ποιος γράφει; | πομπός | πρόσωπο (α΄ ενικό ή πληθυντικό), πόσο κύρος έχει, πώς υπογράφει |
| Σε ποιον; | δέκτης | επίπεδο ύφους, λεξιλόγιο, τι μπορεί να θεωρηθεί γνωστό |
| Γιατί; | σκοπός | να πληροφορήσει, να πείσει, να διαμαρτυρηθεί, να προτείνει |
| Πού και πότε; | περίσταση και μέσο | κειμενικό είδος, μορφή, έκταση |
Πώς διαβάζεις μια εκφώνηση
Στη Γ΄ Λυκείου, στο Θέμα Δ των Πανελλαδικών (30 μονάδες), γράφεις κριτικό κείμενο 300–400 λέξεων σε δοσμένο επικοινωνιακό πλαίσιο. Η δεξιότητα όμως χτίζεται από τώρα. Πάρε μια δική μας εκφώνηση:
Το δημοτικό συμβούλιο συζητά αν θα κλείσει την πλατεία του σχολείου σας για τα αυτοκίνητα. Ως εκπρόσωπος του μαθητικού συμβουλίου, γράφεις κείμενο που θα διαβαστεί στη συνεδρίαση, για να υποστηρίξεις την πεζοδρόμηση. (250–300 λέξεις)
Η ανάγνωση της εκφώνησης, στοιχείο στοιχείο:
- Πομπός: εκπρόσωπος μαθητών. Μιλάς για λογαριασμό πολλών, άρα α΄ πληθυντικό («εμείς οι μαθητές»), και με τη σοβαρότητα κάποιου που εκπροσωπεί.
- Δέκτης: δημοτικοί σύμβουλοι, ενήλικες με εξουσία απόφασης. Επίσημο, ευγενικό ύφος, πληθυντικός ευγενείας.
- Σκοπός: να πείσεις. Θέλεις επιχειρήματα που μετράνε για αυτόν τον δέκτη: ασφάλεια, κόστος, κοινή χρήση του χώρου.
- Περίσταση και μέσο: θα ακουστεί σε συνεδρίαση, άρα είναι ομιλία. Προσφώνηση («Κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι σύμβουλοι»), επίλογος με ευχαριστίες, φράσεις που ακούγονται καθαρά.
Αν γράψεις άρθρο με τίτλο, ή επιστολή με «Αξιότιμε κύριε Δήμαρχε», έχασες το πλαίσιο, όσο καλά κι αν είναι τα επιχειρήματα.
Τα βασικά κειμενικά είδη
| Είδος | Πού | Μορφή | Ιδιαίτερα σημάδια |
|---|---|---|---|
| Άρθρο | εφημερίδα, περιοδικό, ιστοσελίδα | τίτλος, πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος | γενικό κοινό· χωρίς προσφώνηση |
| Επιστολή | προς πρόσωπο ή φορέα | τόπος και ημερομηνία, προσφώνηση, κύριο μέρος, αποφώνηση, υπογραφή | ένας συγκεκριμένος δέκτης, συχνά αίτημα |
| Ομιλία | εκδήλωση, συνεδρίαση, τάξη | προσφώνηση, πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος με ευχαριστίες | προφορικότητα: β΄ πρόσωπο, ερωτήσεις, επαναλήψεις |
| Ανάρτηση | ιστολόγιο, ομάδα, μέσο κοινωνικής δικτύωσης | τίτλος ή αρχική φράση που τραβάει την προσοχή, σύντομες παράγραφοι | πιο οικείο ύφος, άμεση απεύθυνση |
Το άρθρο και η επιστολή, τα δύο είδη που ζητούνται πιο συχνά, έχουν δική τους ενότητα στη συνέχεια.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ανάλυσε το επικοινωνιακό πλαίσιο της δικής μας εκφώνησης: «Ο ξάδερφός σου σκέφτεται να εγκαταλείψει το λύκειο για να δουλέψει. Του γράφεις για να τον πείσεις να το ξανασκεφτεί.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πομπός: εσύ, ως ξάδερφος, συνομήλικος ή λίγο μεγαλύτερος. Δέκτης: ένας συγκεκριμένος, οικείος άνθρωπος. Σκοπός: να πείσεις, αλλά χωρίς να τον πληγώσεις ή να του κάνεις κήρυγμα. Μέσο: γράμμα ή μήνυμα, ιδιωτικό.
Αποφάσεις: φιλική επιστολή, με προσφώνηση («Αγαπητέ μου Νίκο») και οικείο ύφος, β΄ ενικό. Επιχειρήματα που μετράνε για αυτόν: τι θα κάνει σε πέντε χρόνια, όχι γενικές αλήθειες για την αξία της παιδείας. Και αναγνώριση της θέσης του (θέλει ανεξαρτησία, χρήματα), για να μην αμυνθεί.
Παράδειγμα 2
Τι πάει στραβά στην αρχή αυτής της ομιλίας στο δημοτικό συμβούλιο; «Ο δήμος πρέπει επιτέλους να καταλάβει ότι οι νέοι βαρέθηκαν τα λόγια. Όλοι ξέρουμε ότι οι σύμβουλοι δεν νοιάζονται.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λείπει η προσφώνηση: σε ομιλία ξεκινάς απευθυνόμενος στο ακροατήριο («Κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι σύμβουλοι»).
Ο δέκτης αντιμετωπίζεται σαν απών: ο ομιλητής μιλά για «τον δήμο» και «τους συμβούλους» σε γ΄ πρόσωπο, ενώ τους έχει μπροστά του. Και το ύφος είναι επιθετικό («δεν νοιάζονται»): προσβάλλει αυτούς που πρέπει να πειστούν. Ο σκοπός (να πείσεις) υπονομεύεται από το ίδιο το κείμενο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου: πομπό, δέκτη, σκοπό, περίσταση και μέσο.
- Να διαβάζεις μια εκφώνηση παραγωγής λόγου και να βγάζεις από αυτήν τι απαιτεί το πλαίσιο.
- Να εξηγείς πώς το πλαίσιο καθορίζει το κειμενικό είδος, το ύφος, το ρηματικό πρόσωπο και τη μορφή του κειμένου.
- Να ξεχωρίζεις τα βασικά κειμενικά είδη: άρθρο, επιστολή, ομιλία, ανάρτηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.