Η κρίση της πόλης-κράτους, ο Φίλιππος και ο Αλέξανδρος
Η πανελλήνια ιδέα, η άνοδος της Μακεδονίας και το έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τα συμπτώματα της κρίσης της πόλης-κράτους τον 4ο αι. π.Χ., με τη Βασίλειο ειρήνη και τη θηβαϊκή ηγεμονία ως παραδείγματα.
- Να παρουσιάζεις την πανελλήνια ιδέα, από τον Γοργία ως τον Ισοκράτη, και τη στάση του Δημοσθένη απέναντί της.
- Να περιγράφεις πώς ο Φίλιππος Β΄ ισχυροποίησε τη Μακεδονία και τι συμφωνήθηκε στο συνέδριο της Κορίνθου (337 π.Χ.).
- Να αναλύεις το έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον στρατιωτικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό τομέα, και τα επιτεύγματα των γραμμάτων και των επιστημών του 5ου και 4ου αι. π.Χ.
Από το περιθώριο στην ηγεσία
Το 404 π.Χ. η Μακεδονία ήταν ένα βασίλειο στο βόρειο άκρο του ελληνικού κόσμου, που οι μεγάλες πόλεις του Νότου σχεδόν δεν το λογάριαζαν. Εξήντα έξι χρόνια αργότερα, στη Χαιρώνεια, ο βασιλιάς του νίκησε μαζί Αθηναίους και Θηβαίους, και την επόμενη χρονιά όλες σχεδόν οι πόλεις τον αναγνώρισαν αρχηγό τους. Η ενότητα ρωτά δύο πράγματα: τι είχε πάθει ο κόσμος των πόλεων για να γίνει αυτό, και τι έφτιαξαν στη θέση του ο Φίλιππος και ο γιος του.
Η κρίση της πόλης-κράτους
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος έληξε το 404 π.Χ. με την ήττα της Αθήνας και την αναγνώριση της σπαρτιατικής ηγεμονίας. Οι έμμεσες συνέπειές του όμως βάρυναν όλο τον επόμενο αιώνα. Τον 4ο αι. π.Χ. οι πόλεις-κράτη είχαν δύο μέτωπα:
- στο εσωτερικό, οικονομική και κοινωνική κρίση·
- στο εξωτερικό, οξυμένο ανταγωνισμό και συνεχείς συγκρούσεις, που συχνά τις υποκινούσαν οι Πέρσες. Η πολιτική τους ήταν απλή: χρήματα άλλοτε στη μία και άλλοτε στην άλλη πόλη, ώστε οι Έλληνες να μένουν διασπασμένοι.
Μετά το 404 οι Πέρσες στήριξαν έναν αντισπαρτιατικό συνασπισμό από τη Θήβα, την Κόρινθο, το Άργος και την Αθήνα. Οι συγκρούσεις που ακολούθησαν λέγονται Βοιωτικός ή Κορινθιακός πόλεμος (395–386 π.Χ.). Τον έκλεισε μια ειρήνη ταπεινωτική για τον ελληνισμό, η Βασίλειος ή Ανταλκίδειος ειρήνη (386 π.Χ.). Με αυτήν οι Σπαρτιάτες, σε συμφωνία με τον Μεγάλο Βασιλιά:
- παρέδωσαν στην Περσία τις ελληνικές πόλεις των παραλίων της Μικράς Ασίας και την Κύπρο·
- διακήρυξαν την αυτονομία όλων των ελληνικών πόλεων, εκτός από την Ίμβρο, τη Λήμνο και τη Σκύρο, που έμειναν στους Αθηναίους·
- έγιναν οι ίδιοι τοποτηρητές της ειρήνης στην κυρίως Ελλάδα, δηλαδή όργανα της περσικής πολιτικής.
Την ηγεμονία τη διεκδίκησαν για λίγο οι Θηβαίοι. Η άνοδός τους κρίθηκε στα Λεύκτρα (371 π.Χ.) και η πτώση τους στη Μαντίνεια (362 π.Χ.).
Οι πόλεμοι ανάμεσα στις πόλεις, οι πολιτικές και κοινωνικές αναταραχές μέσα σε καθεμιά, και ο παρεμβατικός ρόλος των Περσών ήταν τα τρία συμπτώματα της παρακμής της πόλης-κράτους.
Η πανελλήνια ιδέα
Ορισμένοι πνευματικοί άνθρωποι είδαν αυτή την κακοδαιμονία και ονειρεύτηκαν έναν πανελλήνιο συνασπισμό. Η ιδέα διατυπώθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. από τον σοφιστή Γοργία, σε λόγο του στο ιερό της Ολυμπίας. Ο κύριος εκφραστής της ήταν ο Αθηναίος ρητοροδιδάσκαλος Ισοκράτης, και η σκέψη του άλλαξε σε δύο στάδια:
- Στον Πανηγυρικό (380 π.Χ.) υποστήριξε ότι τον κοινό αγώνα κατά των Περσών μπορούσε να τον αναλάβει η Αθήνα, ανασυστήνοντας την ηγεμονία της.
- Η Αθήνα όμως δεν ενέπνεε εμπιστοσύνη ούτε μπορούσε να επιβληθεί. Ο Ισοκράτης στράφηκε τότε στην ιδέα ενός ισχυρού μονάρχη, που θα ένωνε τους Έλληνες και θα τους οδηγούσε κατά των Περσών. Έλπισε διαδοχικά στον Ευαγόρα, βασιλιά της Σαλαμίνας της Κύπρου, στον Ιάσονα, τύραννο των Φερών, στον Διονύσιο Α΄, τύραννο των Συρακουσών, και στα βαθιά του γεράματα στον Φίλιππο Β΄.
Ο Ισοκράτης ξέφυγε από το τοπικιστικό πνεύμα των πολιτικών της εποχής του. Αντίθετος, πιστός πάντα στον πρωταγωνιστικό ρόλο της Αθήνας, ήταν ο ρήτορας Δημοσθένης.
Ο Φίλιππος Β΄ και η ένωση των Ελλήνων
Όταν σταθεροποίησε τη θέση του στον θρόνο, ο Φίλιππος έβαλε δύο στόχους με αυτή τη σειρά: πρώτα την ισχυροποίηση του μακεδονικού κράτους, μετά την επέκταση της εξουσίας του.
Η ισχυροποίηση στηρίχτηκε σε τέσσερις ενέργειες:
| Τομέας | Τι έκανε |
|---|---|
| Σύνορα | Αντιμετώπισε τις επιδρομές των Ιλλυριών και των Παιόνων στον βορρά. |
| Στρατός | Η μακεδονική φάλαγγα: πεζέταιροι σε βάθος 16 σειρών, με τη σάρισα, δόρυ μήκους 6 μ. Το ιππικό το επάνδρωναν οι ευγενείς, οι εταίροι. Συμπλήρωναν ακοντιστές, τοξότες και πελταστές. |
| Οικονομία | Κατέλαβε τα χρυσωρυχεία του Παγγαίου και έκοψε χρυσούς στατήρες, που σιγά σιγά εκτόπισαν από τον ελλαδικό χώρο τους περσικούς δαρεικούς. |
| Εξωτερική πολιτική | Επεκτατική. Στην αρχή έδινε γη στους στρατιώτες του· μετά την παρέμβασή του στον Νότο στόχευε στην ένωση των Ελλήνων υπό την αρχηγία του. |
Η επέκταση έγινε σε δύο στάδια:
- Κατέλαβε πόλεις της Χαλκιδικής και εδάφη της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης, ως τις δυτικές ακτές του Εύξεινου Πόντου.
- Με αφορμή προβλήματα του μαντείου των Δελφών επενέβη στη Θεσσαλία και στη νότια Ελλάδα. Στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.) νίκησε τις ενωμένες δυνάμεις Θηβαίων και Αθηναίων και επιβλήθηκε ως ο αδιαφιλονίκητος ηγέτης του κοινού αγώνα κατά των Περσών.
Η ένωση έγινε πραγματικότητα στο συνέδριο της Κορίνθου (337 π.Χ.), όπου πήραν μέρος όλες οι πόλεις εκτός από τη Σπάρτη. Συμφωνήθηκαν τρία πράγματα:
- απαγορεύτηκαν οι συγκρούσεις ανάμεσα στις πόλεις και η βίαιη μεταβολή των πολιτευμάτων τους·
- προστατεύτηκε η ελεύθερη ναυσιπλοΐα και καταδικάστηκε η πειρατεία·
- ιδρύθηκε πανελλήνια συμμαχία, αμυντική και επιθετική, με ισόβιο αρχηγό τον Φίλιππο Β΄.
Ο Φίλιππος δολοφονήθηκε, και το 336 π.Χ. ο Αλέξανδρος επανέλαβε το συνέδριο: οι αντιπρόσωποι ανανέωσαν στο πρόσωπό του τον όρκο που είχαν δώσει στον πατέρα του. Η εκστρατεία που ξεκίνησε το 334 π.Χ. από την Πέλλα και έφτασε ως τον Ινδό είναι το φόντο· εδώ μας ενδιαφέρει τι άφησε πίσω της.
Το έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου
Με την κατάκτηση της Ανατολής ο ελληνισμός έφτασε στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου, και έτσι δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την οικουμενική του ανάπτυξη. Το βιβλίο εξετάζει το έργο σε τέσσερις τομείς:
- Στρατιωτικός. Εδώ η εικόνα μας είναι πιο ολοκληρωμένη. Ο Αλέξανδρος χαρακτηρίζεται διορατικός στρατηγός με μεγαλοφυή σκέψη, όχι μόνο για όσα κατέκτησε αλλά για τον σχεδιασμό του, και στις κατά μέτωπο μάχες και στις πολιορκίες.
- Πολιτικός. Έχει υποστηριχθεί ότι στόχευε στην ανάμειξη του ελληνικού με τον ασιατικό κόσμο, ενωμένους κάτω από μια ισχυρή διοίκηση. Αποδέχτηκε τις τοπικές συνήθειες και τον διαφορετικό τρόπο άσκησης της εξουσίας σε κάθε λαό. Κράτησε τις σατραπείες και τις ανέθεσε σε Έλληνες ή Πέρσες ηγεμόνες, για να φτιάξει μια νέα διοικητική παράδοση.
- Οικονομικός. Προώθησε τη νομισματική οικονομία και εγκατέλειψε την ιδέα του αυτοκρατορικού θησαυροφυλακίου. Οι σατράπες δεν μάζευαν πια φόρους. Στη θέση της σατραπείας ως φορολογικής μονάδας έφτιαξε τη φορολογική περιφέρεια, με περισσότερες από μία σατραπείες. Οι θησαυροί έγιναν χρυσό νόμισμα, και έτσι η απέραντη αυτοκρατορία απέκτησε ενιαίο νομισματικό σύστημα.
- Πολιτιστικός. Διάδοση της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού, υιοθέτηση στοιχείων από τις παραδόσεις της Ανατολής, νέες πόλεις που έγιναν εμπορικά και πνευματικά κέντρα, εξερευνήσεις, φιλόσοφοι και ερευνητές μέσα στην εκστρατεία. Όλα μαζί έδωσαν στην εκστρατεία τη διάσταση της ένοπλης εξερεύνησης.
Ο Αλέξανδρος βασίλεψε μόνο δεκατρία χρόνια (336–323 π.Χ.) και πέθανε στα τριάντα τρία του. Έμεινε όμως ζωντανός στη μνήμη των λαών: το έργο του έγινε τομή για την πορεία της Ανατολής και της Μεσογείου, και η μορφή του πέρασε ως μυθικός ήρωας στην παράδοση πολλών λαών.
Γράμματα και επιστήμες τον 5ο και 4ο αι. π.Χ.
Οι δύο κλασικοί αιώνες άφησαν έργα που έγιναν πρότυπα για τους δημιουργούς των επόμενων εποχών.
- Φιλοσοφία. Από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. έβαλε στο κέντρο τον άνθρωπο και ζήτησε να εξηγήσει τα φαινόμενα με τη λογική (ορθολογισμός): πρώτα οι σοφιστές και ο Σωκράτης, τον 4ο αιώνα ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, που αναζητούσαν πρακτικές εφαρμογές για να γίνει καλύτερος ο άνθρωπος και η ζωή του.
- Ιστοριογραφία. Ο Ηρόδοτος, και κυρίως ο Θουκυδίδης, που έθεσε τα θεμέλια της επιστημονικής ιστορικής συγγραφής· στον ίδιο δρόμο, τον 4ο αιώνα, ο Ξενοφών.
- Ποίηση. Οι τρεις τραγικοί, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, έκαναν το θέατρο λόγο υψηλών διανοημάτων· οι κωμωδίες του Αριστοφάνη έγιναν κριτική της καθημερινής πολιτικής ζωής.
- Ρητορική. Η δημοκρατία και η οργάνωση της δικαιοσύνης την καλλιέργησαν τον 4ο αιώνα, με τον Λυσία, τον Ισοκράτη και τον Δημοσθένη.
- Επιστήμες. Ο ορθολογισμός συστηματοποίησε τις γνώσεις για τη φύση και τον άνθρωπο. Ο Μέτων διακρίθηκε στην αστρονομία και τα μαθηματικά, ο Ιππόδαμος από τη Μίλητο στη χωροταξική οργάνωση των πόλεων με προδιαγραμμένο σχέδιο, και ο Ιπποκράτης από την Κω στην ιατρική: όλες οι ασθένειες, ακόμα και η «ιερά νόσος», η επιληψία, έχουν φυσικά αίτια. Αφετηρία της ιατρικής έγινε η μελέτη του ανθρώπινου σώματος.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί ο 4ος αι. π.Χ. χαρακτηρίζεται περίοδος κρίσης της πόλης-κράτους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση θέλει συμπτώματα, όχι αφήγηση πολέμων. Βάλε τα τρία συμπτώματα του βιβλίου και δώσε σε καθένα ένα παράδειγμα με χρονολογία.
Οι συγκρούσεις ανάμεσα στις πόλεις. Μετά το 404 π.Χ. η σπαρτιατική ηγεμονία προκάλεσε τον Κορινθιακό πόλεμο (395–386 π.Χ.). Ακολούθησε η θηβαϊκή ηγεμονία, από τα Λεύκτρα (371) ως τη Μαντίνεια (362). Καμία πόλη δεν μπόρεσε να κρατήσει την πρωτοκαθεδρία.
Η κρίση μέσα στις πόλεις. Οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, πολιτικές αναταραχές στο εσωτερικό καθεμιάς.
Ο ρόλος των Περσών. Με χρήματα, άλλοτε στη μία πόλη και άλλοτε στην άλλη, κρατούσαν τους Έλληνες διασπασμένους. Το αποκορύφωμα ήταν η Βασίλειος ειρήνη (386): οι Σπαρτιάτες παρέδωσαν τις πόλεις της Μικράς Ασίας και την Κύπρο και έγιναν όργανα της περσικής πολιτικής.
Το κλείσιμο. Τα τρία μαζί εξηγούν και την απάντηση της εποχής: την πανελλήνια ιδέα, που ζητούσε ενότητα απέναντι στον κοινό εχθρό.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: τι ζητά ο Ισοκράτης από τον Φίλιππο
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Στον λόγο του «Φίλιππος», ο Ισοκράτης γράφει στον βασιλιά της Μακεδονίας:
«Λέω λοιπόν ότι πρέπει να ευεργετείς τους Έλληνες, να είσαι βασιλιάς των Μακεδόνων, και να άρχεις σε όσο περισσότερους βαρβάρους μπορείς.»
— Ισοκράτης, Φίλιππος, 154 (απόδοση δική μας)
Ποιος γράφει και πότε. Ένας Αθηναίος ρητοροδιδάσκαλος σε μεγάλη ηλικία, που είχε ήδη απογοητευτεί από την Αθήνα ως ηγέτιδα. Ο λόγος γράφτηκε πριν από τη Χαιρώνεια, όταν ο Φίλιππος ήταν ήδη η ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου.
Τι λέει. Τρεις διαφορετικές σχέσεις με τρεις ομάδες. Στους Μακεδόνες ο Φίλιππος είναι βασιλιάς. Στους βαρβάρους άρχει, δηλαδή τους κατακτά. Στους Έλληνες όμως δεν είναι ούτε βασιλιάς ούτε κατακτητής: είναι ευεργέτης. Ο Ισοκράτης θέλει έναν αρχηγό που οι πόλεις θα ακολουθήσουν επειδή τις ωφελεί, όχι έναν κυρίαρχο.
Η σύνδεση με τα γεγονότα. Το συνέδριο της Κορίνθου (337 π.Χ.) μοιάζει με αυτό το σχέδιο: οι πόλεις κρατούν τα πολιτεύματά τους, σταματούν οι πόλεμοι ανάμεσά τους, και ο Φίλιππος γίνεται αρχηγός μιας συμμαχίας κατά των Περσών, όχι βασιλιάς των Ελλήνων. Το ότι η συμμαχία ακολούθησε μια νίκη στο πεδίο της μάχης δείχνει πόση απόσταση έμενε ανάμεσα στο σχέδιο και την πράξη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ελληνική πόλη δεν πήρε μέρος στο συνέδριο της Κορίνθου το 337 π.Χ.;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τα συμπτώματα της κρίσης της πόλης-κράτους τον 4ο αι. π.Χ., με τη Βασίλειο ειρήνη και τη θηβαϊκή ηγεμονία ως παραδείγματα.
- Να παρουσιάζεις την πανελλήνια ιδέα, από τον Γοργία ως τον Ισοκράτη, και τη στάση του Δημοσθένη απέναντί της.
- Να περιγράφεις πώς ο Φίλιππος Β΄ ισχυροποίησε τη Μακεδονία και τι συμφωνήθηκε στο συνέδριο της Κορίνθου (337 π.Χ.).
- Να αναλύεις το έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον στρατιωτικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό τομέα, και τα επιτεύγματα των γραμμάτων και των επιστημών του 5ου και 4ου αι. π.Χ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.