Ο ελληνιστικός κόσμος
Οικονομία, κοινωνία και πολιτική, τα πνευματικά κέντρα και η κοινή γλώσσα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τα οικονομικά χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου: ενιαίο σύστημα, βασιλική γη, κοινό νόμισμα, τράπεζες και επιταγές.
- Να εξηγείς πώς διαμορφώθηκε η αστική τάξη και γιατί αναπτύχθηκε η δουλεία στα ελληνιστικά βασίλεια.
- Να αναλύεις την απόλυτη μοναρχία, τη λατρεία των ηγεμόνων και τη μετατόπιση του κέντρου βάρους στις μεγαλουπόλεις της Ανατολής.
- Να συγκρίνεις την Αλεξάνδρεια, την Αντιόχεια και την Πέργαμο ως πνευματικά κέντρα και να εξηγείς πώς διαμορφώθηκε η Κοινή.
Από τον κόσμο των πόλεων στον κόσμο των βασιλείων
Ο Ισοκράτης ονειρευόταν Έλληνες ενωμένους απέναντι στην Περσία. Μια γενιά αργότερα η Περσία δεν υπήρχε, και οι Έλληνες ζούσαν σε βασίλεια που απλώνονταν από την Αίγυπτο ως τη Μεσοποταμία. Οι στρατηγοί του Αλεξάνδρου πολέμησαν μεταξύ τους για είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, ώσπου η αυτοκρατορία μοιράστηκε σε ελληνιστικά βασίλεια. Πώς ήταν η ζωή μέσα σε αυτά; Ποιος είχε τη γη, ποιος δούλευε, ποιος αποφάσιζε; Και γιατί η ελληνική γλώσσα έγινε τότε γλώσσα όλης της Ανατολής;
Τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου
Α. Οικονομικά
Η κατάλυση της περσικής αυτοκρατορίας και η εξάπλωση του ελληνισμού στην Ανατολή άλλαξαν την οικονομία, και η αλλαγή αυτή καθόρισε τη δομή των βασιλείων. Έλληνες και αλλοεθνείς λειτούργησαν μέσα σε ένα ενιαίο οικονομικό σύστημα. Τα στοιχεία των πόλεων-κρατών και της περσικής αυτοκρατορίας συγχωνεύτηκαν μέσα από:
- κοινό νομισματικό σύστημα,
- κοινή δημοσιονομική πολιτική,
- κοινό τρόπο συναλλαγών.
Οι βασιλείς ήταν κάτοχοι όλης της γης και του μεγαλύτερου μέρους της παραγωγής. Η πλούσια γεωργική παραγωγή και η ανταλλαγή αγαθών ανάμεσα στα βασίλεια άνοιξαν νέους ορίζοντες στο εμπόριο. Χρησιμοποιήθηκαν τα ελληνικά νομίσματα και αποσύρθηκαν τα περσικά. Δημιουργήθηκαν τράπεζες και χρησιμοποιήθηκαν επιταγές.
Β. Κοινωνικά
Όσοι ασχολήθηκαν με το εμπόριο και τις τράπεζες, και όσοι άσκησαν εξουσία ως βασιλικοί υπάλληλοι, έγιναν μια προνομιούχα αστική τάξη: κυρίως Έλληνες και λίγοι ελληνίζοντες γηγενείς. Οι περισσότεροι γηγενείς ήταν εργάτες και μικροκαλλιεργητές, που μαζεύτηκαν στις μεγαλουπόλεις για να βρουν καλύτερη τύχη.
Μέσα σε αυτό το σύστημα ευνοήθηκε η δουλεία. Όπου δεν έφτανε η εργασία των ελεύθερων, χρησιμοποιήθηκαν δούλοι. Η εξαρτημένη εργασία δουλοπαροικιακού χαρακτήρα της Ανατολής δεν εγκαταλείφθηκε, αλλά δεν αρκούσε πια για την πλούσια ζωή των ηγεμόνων και των ανώτερων στρωμάτων. Αυτή την ανάγκη την κάλυψαν κυρίως οι δούλοι.
Γ. Πολιτικά
Το πολίτευμα των ελληνιστικών βασιλείων ήταν η απόλυτη μοναρχία. Ο ηγεμόνας συγκέντρωνε όλες τις εξουσίες και κυβερνούσε με ένα επιτελείο από Έλληνες και λίγους εξελληνισμένους γηγενείς των ανώτερων στρωμάτων. Την αίγλη του μεγάλωνε η λατρεία που του απέδιδαν οι υπήκοοι. Σε αυτό το σύστημα ο πολίτης δεν είχε κανέναν ρόλο και ενδιαφερόταν μόνο για το ατομικό του συμφέρον.
Το κέντρο βάρους μετακινήθηκε από τη μητροπολιτική Ελλάδα στις μεγαλουπόλεις της Ανατολής (Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Πέργαμο και άλλες), που έγιναν τα διοικητικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα του ελληνιστικού κόσμου. Ο ελλαδικός χώρος κυβερνήθηκε με το πρότυπο της μακεδονικής βασιλείας. Ορισμένες πόλεις-κράτη (Αθήνα, Σπάρτη, Ρόδος, Δήλος) κράτησαν την αυτονομία τους, συχνά υπακούοντας όμως στις επιθυμίες των βασιλέων. Άλλες περιοχές, για να την κρατήσουν, οργανώθηκαν σε ομοσπονδίες, όπως οι Αιτωλοί και οι κάτοικοι της Αχαΐας.
Τα ελληνιστικά πνευματικά κέντρα
Οι πόλεις που ίδρυσαν ο Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του στην Ανατολή έγιναν γρήγορα αστικά κέντρα. Χτίζονταν με οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο και τείχη, και είχαν ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια, παλαίστρες, στάδια, θέατρα, βιβλιοθήκες και ιερά με ναούς, στοές και μεγάλους βωμούς. Τρεις ξεχώρισαν ως πνευματικά κέντρα.
| Αλεξάνδρεια | Αντιόχεια | Πέργαμος | |
|---|---|---|---|
| Ίδρυση | από τον Αλέξανδρο, 331 π.Χ. | από τον Σέλευκο, 300 π.Χ., στον Ορόντη | πρωτεύουσα των Ατταλιδών στη Μικρά Ασία |
| Κάτοικοι | Έλληνες, Αιγύπτιοι, Εβραίοι | Μακεδόνες, Αθηναίοι, Κρήτες, Κύπριοι, μετά ασιατικοί λαοί | — |
| Χαρακτηριστικό | μεγάλο λιμάνι με τον Φάρο, ένα από τα επτά θαύματα | τέσσερις συνοικισμοί με δικά τους τείχη: Τετράπολις | οχυρωμένη ακρόπολη σε τρεις εξώστες |
| Βιβλιοθήκη | περίπου μισό εκατομμύριο χειρόγραφα | — | περίπου 200.000 χειρόγραφα |
Η Αλεξάνδρεια. Η ανάπτυξή της οφειλόταν κυρίως στο μεγάλο λιμάνι, που το προστάτευε το νησάκι Φάρος στην είσοδό του. Εκεί χτίστηκε ένας πύργος με φανό στην κορυφή, για να μπαίνουν με ασφάλεια τα πλοία. Ανάμεσα στα κτίριά της ξεχώριζαν:
- το Μουσείο, συγκρότημα αφιερωμένο στις Μούσες, όπου συγκεντρώνονταν πνευματικοί άνθρωποι, με βοτανικό και ζωολογικό κήπο και χώρους για αστρονομικές μελέτες·
- η Βιβλιοθήκη, όπου οι γραμματικοί, άνθρωποι με φιλολογική παιδεία, κατέγραφαν και σχολίαζαν τα κείμενα των αρχαίων συγγραφέων. Ο πάπυρος της Αιγύπτου έδινε άφθονη γραφική ύλη, και τα χειρόγραφα πλήθυναν.
Η Αντιόχεια. Ήταν στολισμένη με λαμπρά κτίρια και αγάλματα. Οι πρώτοι κάτοικοι ήρθαν από τον ελληνικό κόσμο· με τον καιρό ήρθαν άνθρωποι από πολλά ασιατικά έθνη, και η πόλη έγινε πολυπολιτισμικό κέντρο.
Η Πέργαμος. Έγινε σπουδαίο κέντρο όταν ο Φιλέταιρος, θησαυροφύλακας του Λυσίμαχου, βασιλιά της Θράκης, αποστάτησε και ζήτησε τη βοήθεια του Σέλευκου. Οι διάδοχοί του, κυρίως ο Άτταλος Α΄, επέκτειναν την εξουσία τους στη Μικρά Ασία και ανεξαρτητοποιήθηκαν από τους Σελευκίδες. Επειδή τους έλειπε ο πάπυρος, οι Περγαμηνοί επινόησαν νέα γραφική ύλη, την περγαμηνή, από επεξεργασμένο δέρμα ζώου. Σε αυτούς αποδίδεται και η ιδέα του Μουσείου με τη σημερινή σημασία. Πιο γνωστός έμεινε ο μεγάλος βωμός του Διός, χτισμένος σε ανάμνηση της νίκης των Περγαμηνών επί των Γαλατών.
Η γλώσσα: η Κοινή
Η οικουμενικότητα του ελληνιστικού πολιτισμού φαίνεται πρώτα στη γλώσσα: τα ελληνικά τα μιλούσαν όχι μόνο οι Έλληνες αλλά και οι εξελληνισμένοι γηγενείς. Η μορφή της γλώσσας που διαδόθηκε τότε λέγεται Κοινή Ελληνική ή απλώς Κοινή.
Διαμορφώθηκε στην Ανατολή, όπου συνέρρεαν Έλληνες από παντού και έπρεπε να συνεννοηθούν εύκολα μεταξύ τους και με τους ντόπιους. Οι ελληνικές διάλεκτοι συγχωνεύτηκαν, με βάση την αττική, και επικράτησαν οι απλούστερες ιδιομορφίες τους. Έτσι προέκυψε ένα ενιαίο σύστημα γραπτής και προφορικής επικοινωνίας. Τη χρησιμοποιούσαν ο λαός στην καθημερινή ζωή και οι συγγραφείς της εποχής. Έγινε το όργανο διάδοσης του χριστιανικού κηρύγματος: σε αυτήν γράφτηκε η Καινή Διαθήκη, και σε αυτήν διάβαζαν την Παλαιά οι ελληνόφωνοι, στη μετάφραση των Εβδομήκοντα.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί στα ελληνιστικά βασίλεια ο πολίτης «ενδιαφερόταν μόνο για το ατομικό του συμφέρον».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η φράση είναι συμπέρασμα του βιβλίου για τα πολιτικά χαρακτηριστικά. Ξεκίνα από το πολίτευμα, εξήγησε τι έχανε ο πολίτης, και κλείσε με τη σύγκριση με την πόλη-κράτος.
Το πολίτευμα. Απόλυτη μοναρχία: όλες οι εξουσίες στον ηγεμόνα, που κυβερνά με επιτελείο από Έλληνες και λίγους εξελληνισμένους γηγενείς. Η λατρεία των υπηκόων τον ανεβάζει ακόμα πιο ψηλά.
Τι χάνει ο πολίτης. Δεν ψηφίζει, δεν κρίνει, δεν αποφασίζει για πόλεμο ή ειρήνη. Δεν έχει «να διαδραματίσει κανένα ρόλο». Ό,τι του μένει είναι η δουλειά του, η περιουσία του, η τύχη του μέσα σε μια μεγαλούπολη.
Η σύγκριση. Στην κλασική πόλη η συμμετοχή στα κοινά ήταν το μέτρο του πολίτη. Τώρα το κέντρο βάρους έχει φύγει από τη μητροπολιτική Ελλάδα, και ακόμα και οι αυτόνομες πόλεις υπακούουν συχνά στους βασιλείς. Ο πολίτης στρέφεται στον εαυτό του επειδή το πολίτευμα δεν του αφήνει τίποτε άλλο.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: οι Αθηναίοι υποδέχονται έναν βασιλιά
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Όταν ο Δημήτριος ο Πολιορκητής, γιος του Αντιγόνου και ένας από τους διαδόχους του Αλεξάνδρου, μπήκε στην Αθήνα, οι Αθηναίοι τον υποδέχτηκαν με έναν ύμνο:
«Οι άλλοι θεοί ή είναι πολύ μακριά, ή δεν έχουν αυτιά, ή δεν υπάρχουν, ή δεν μας προσέχουν καθόλου· εσένα όμως σε βλέπουμε μπροστά μας, όχι από ξύλο ούτε από πέτρα, αλλά αληθινό. Σε σένα λοιπόν προσευχόμαστε.»
— Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, 6.253e (απόδοση δική μας)
Ποιος μιλά. Όχι ένας λαός της Ανατολής με παράδοση θεϊκών βασιλέων, αλλά η Αθήνα, η πόλη της δημοκρατίας του Περικλή. Ο Αθήναιος έγραψε αιώνες αργότερα και αντιγράφει παλαιότερο ιστορικό, άρα μας φτάνει το κείμενο του ύμνου, όχι η ατμόσφαιρα της στιγμής.
Τι μας λέει. Είναι η λατρεία του ηγεμόνα που περιγράφει το βιβλίο. Ο βασιλιάς τιμάται σαν θεός επειδή είναι παρών και ισχυρός: μπορεί να βοηθήσει ή να βλάψει, ενώ οι άλλοι θεοί είναι μακριά. Η λατρεία δεν μετρά την ευσέβεια· μετρά την εξουσία.
Το συμπέρασμα. Η πηγή δείχνει τι σήμαινε για μια πόλη να «κρατά την αυτονομία της» υπακούοντας στις επιθυμίες των βασιλέων. Η Αθήνα δεν κυβερνιόταν από τον Δημήτριο, αλλά δεν μπορούσε να τον αγνοήσει, και η κολακεία έγινε τρόπος επιβίωσης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ονομάστηκε η γραφική ύλη που επινόησαν οι Περγαμηνοί όταν τους έλειψε ο πάπυρος;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τα οικονομικά χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου: ενιαίο σύστημα, βασιλική γη, κοινό νόμισμα, τράπεζες και επιταγές.
- Να εξηγείς πώς διαμορφώθηκε η αστική τάξη και γιατί αναπτύχθηκε η δουλεία στα ελληνιστικά βασίλεια.
- Να αναλύεις την απόλυτη μοναρχία, τη λατρεία των ηγεμόνων και τη μετατόπιση του κέντρου βάρους στις μεγαλουπόλεις της Ανατολής.
- Να συγκρίνεις την Αλεξάνδρεια, την Αντιόχεια και την Πέργαμο ως πνευματικά κέντρα και να εξηγείς πώς διαμορφώθηκε η Κοινή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.