Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ίδρυση της Ρώμης και η res publica

Από τον μύθο στην ιστορία, και η ρωμαϊκή δημοκρατία με τους θεσμούς της.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να διακρίνεις την παράδοση για την ίδρυση της Ρώμης (753 π.Χ.) από όσα δείχνει η αρχαιολογία και να εξηγείς τον ρόλο των Ετρούσκων.
  2. Να περιγράφεις την κοινωνική και πολιτική οργάνωση της περιόδου της βασιλείας: πατρίκιοι, πελάτες, πληβείοι, βασιλιάς, σύγκλητος, φρατρική εκκλησία.
  3. Να εξηγείς γιατί η res publica του 509 π.Χ. ήταν στην πράξη αριστοκρατική και πώς οι πληβείοι κέρδισαν βήμα βήμα την ισότητα.
  4. Να παρουσιάζεις τις αρμοδιότητες των αρχόντων, της συγκλήτου και των τριών εκκλησιών της ρωμαϊκής πολιτείας.

«Δημόσιο πράγμα» ή πολίτευμα των λίγων;

Οι Ρωμαίοι ονόμαζαν το πολίτευμά τους res publica, «το δημόσιο πράγμα», και το βιβλίο το αποδίδει «δημοκρατία». Λίγες γραμμές πιο κάτω όμως λέει ότι στην πραγματικότητα ήταν αριστοκρατικό. Ποιο από τα δύο ισχύει; Για να απαντήσεις, πρέπει να δεις ποιος είχε δικαιώματα στη Ρώμη στην αρχή, τι κέρδισαν οι άλλοι με δύο αιώνες αγώνων, και πώς μοιράζονταν οι εξουσίες στο τέλος.

Η ίδρυση της Ρώμης

Η παράδοση. Οι Ρωμαίοι έλεγαν ότι τη Ρώμη την ίδρυσε ο Ρωμύλος, απόγονος του Αινεία, που ήρθε στην Ιταλία από την Τροία όταν οι Έλληνες την κατέστρεψαν. Τον Ρωμύλο και τον αδελφό του, τον Ρέμο, κατά τον μύθο τους μεγάλωσε μια λύκαινα. Η ίδρυση τοποθετείται στο 753 π.Χ.

Η αρχαιολογία. Στη θέση της Ρώμης υπήρχαν μικροί οικισμοί ήδη από τον 10ο ως τον 8ο αι. π.Χ. Είναι πολύ πιθανό ότι την πόλη τη δημιούργησαν οι Ετρούσκοι. Κατέλαβαν το Λάτιο τον 7ο αι. π.Χ. και έκαναν συνοικισμό των κατοίκων της γύρω περιοχής, όπως είχε γίνει και στην Αθήνα. Την εποχή εκείνη έγιναν μεγάλα έργα: αποξηράνθηκαν τα έλη, φτιάχτηκε ο κεντρικός αποχετευτικός αγωγός, η αγορά, ο μεγάλος ιππόδρομος και ο ναός του Διός στο Καπιτώλιο, έναν από τους επτά λόφους που οχύρωναν φυσικά την πόλη.

Στα τέλη του 6ου αι. π.Χ. οι κάτοικοι επαναστάτησαν και έδιωξαν τους Ετρούσκους. Από τότε οι Ρωμαίοι οργανώθηκαν συστηματικά, κυριάρχησαν στο Λάτιο και αντιμετώπισαν με επιτυχία τους γείτονές τους. Η παράδοση λέει ότι ως τότε τη Ρώμη την κυβέρνησαν βασιλιάδες, ανάμεσά τους μάλλον και Ετρούσκοι.

Η περίοδος της βασιλείας (ως το 509 π.Χ.)

Η κοινωνία: τρεις τάξεις

ΤάξηΠοιοι ήτανΤι είχαν
ΠατρίκιοιΤα μέλη των παλιών μεγάλων οικογενειών. Μαζί με τα παρακλάδια τους σχημάτιζαν τα ρωμαϊκά γένη. Λέγονταν πατρίκιοι επειδή κατάγονταν από τον ίδιο πατέρα, που τον αναγνώριζαν αρχηγό.Την εξουσία.
ΠελάτεςΖούσαν κοντά στους πατρικίους ως υπήκοοι, με την προστασία τους. Μάλλον οι προϊταλιώτες κάτοικοι, οι Λίγουρες. Με επιμειξίες συγχωνεύτηκαν σιγά σιγά με τους πατρικίους σε μία τάξη.Θέση στην εκκλησία του λαού.
ΠληβείοιΌλοι οι νεότεροι κάτοικοι: όσοι μετοίκησαν αναγκαστικά κοντά στη Ρώμη όταν κατακτήθηκαν οι πόλεις τους, και όσοι ήρθαν μόνοι για καλύτερη τύχη. Δεν είχαν δεσμό με τους πατρικίους, γι' αυτό λέγονταν «πλήθος».Κανένα πολιτικό δικαίωμα, ούτε δικαίωμα γάμου με γυναίκα πατρικίων.

Το πολίτευμα

Ο βασιλιάς ήταν θρησκευτικός αρχηγός, αρχηγός του στρατού και ανώτατος δικαστής. Τις εξουσίες του τις έλεγχαν δύο σώματα:

  • Η σύγκλητος: εκατό και αργότερα τριακόσια μέλη, οι αρχηγοί των γενών. Μαζί με τον βασιλιά συγκαλούσε την εκκλησία του λαού και επικύρωνε τις αποφάσεις της. Ήταν ο θεματοφύλακας των εθίμων και των παραδόσεων.
  • Η εκκλησία του λαού: όλοι οι πατρίκιοι και οι πελάτες. Λεγόταν φρατρική, επειδή οι πατρίκιοι συγκεντρώνονταν σε τμήματα, τις φράτρες. Επικύρωνε ή απέρριπτε τις αποφάσεις του βασιλιά «διά βοής», αποφάσιζε για πόλεμο ή ειρήνη και εξέλεγε τον βασιλιά.

Η res publica

Η βασιλεία τελείωσε το 509 π.Χ., με εξέγερση των πατρικίων, την ίδια περίοδο που απομακρύνθηκαν οι Ετρούσκοι. Το νέο πολίτευμα οι Ρωμαίοι το ονόμασαν res publica· στην πράξη ήταν αριστοκρατικό, αφού την εξουσία την είχαν πλέον οι πατρίκιοι. Για δύο περίπου αιώνες η Ρώμη ταράχτηκε από κοινωνικούς αγώνες ώσπου να εξισωθούν πατρίκιοι και πληβείοι. Την ίδια εποχή άρχισε μια πολιτική κατακτήσεων: ως τα τέλη του 3ου αι. π.Χ. κυριάρχησε στην ιταλική χερσόνησο και νίκησε τους Καρχηδονίους στη δυτική Μεσόγειο.

Οι κοινωνικοί αγώνες

Οι πληβείοι κέρδισαν τα πολιτικά δικαιώματα βήμα βήμα:

  1. Αρχές 5ου αι. π.Χ.: οι δήμαρχοι. Μια νέα εξουσία, με άρχοντες που εκλέγονταν για ένα χρόνο και είχαν κύριο έργο να προστατεύουν τους πληβείους από τις αυθαιρεσίες των πατρικίων. Θεωρούνταν ιεροί και απαραβίαστοι, και μπορούσαν να αρνηθούν την ψήφιση ενός νόμου που έβλαπτε τους πληβείους (veto).
  2. Μέσα 5ου αι. π.Χ.: η Δωδεκάδελτος. Για πρώτη φορά γράφτηκε το εθιμικό δίκαιο, και έτσι έπαψαν οι αυθαίρετες δικαστικές αποφάσεις των πατρικίων.
  3. Λίγο μετά: καταργήθηκε ο νόμος που απαγόρευε τους γάμους ανάμεσα στις δύο τάξεις.
  4. 4ος αι. π.Χ.: μετά από σκληρούς αγώνες ενός αιώνα, οι πληβείοι απέκτησαν πολιτική ισότητα και το δικαίωμα να εκλέγονται ύπατοι.
  5. Τέλη 4ου αι. π.Χ.: το δικαίωμα να εκλέγονται μέγιστοι αρχιερείς.

Από τον μύθο στην ισότητα των τάξεων

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Το 753 είναι η χρονολογία της παράδοσης· πρόσεξε πόσο απέχει από το τέλος της βασιλείας. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ίδρυση της Ρώμης από τον Ρωμύλο · 753 π.Χ. (κατά την παράδοση)Η χρονολογία του μύθου· οι οικισμοί στη θέση της είναι παλαιότεροι.

Η πολιτική οργάνωση της res publica

Η πολιτεία είχε τρεις εξουσίες: τους άρχοντες, τη σύγκλητο και τις εκκλησίες.

Οι άρχοντες ήταν η εκτελεστική εξουσία. Οι σπουδαιότεροι:

  • Οι δύο ύπατοι. Εκλέγονταν για ένα χρόνο και συγκέντρωναν όλες τις εξουσίες που είχε πριν ο βασιλιάς. Εμφανίζονταν μεγαλοπρεπώς, με δώδεκα ραβδούχους. Σε κρίσιμες στιγμές όλες οι εξουσίες δίνονταν για έξι μήνες σε έναν άρχοντα που όριζαν οι ύπατοι, τον δικτάτορα.
  • Οι δύο τιμητές. Εκλέγονταν για δεκαοκτώ μήνες και είχαν τέσσερα έργα: (1) την τίμηση των πολιτών, δηλαδή την κατάταξή τους με βάση την περιουσία, (2) τον κατάλογο των συγκλητικών, (3) τον προϋπολογισμό του κράτους, (4) την επίβλεψη των ηθών: μπορούσαν να στερήσουν τα πολιτικά δικαιώματα από όποιον φερόταν ανήθικα.
  • Υπήρχαν και άλλοι, με μικρότερα αξιώματα: δήμαρχοι, πραίτωρες, ταμίες, ανθύπατοι.

Η σύγκλητος εκπροσωπούσε την ιστορική συνέχεια του κράτους. Είχε τριακόσια ισόβια μέλη, που είχαν διατελέσει ανώτατοι άρχοντες. Είχε νομοθετική και εκτελεστική εξουσία, αρμοδιότητες σε οικονομικά, θρησκευτικά και εξωτερική πολιτική, και οι αποφάσεις της, τα συγκλητικά δόγματα, είχαν ισχύ νόμου. Ισχυρή σε όλη την περίοδο της res publica, κράτησε σημαντικό ρόλο και στους αυτοκρατορικούς χρόνους.

Οι εκκλησίες ήταν τρεις:

ΕκκλησίαΠοιοιΠώς ψήφιζανΤι έκανε
Φρατρικήοι πατρίκιοικατά φράτρεςΈχασε τη δύναμή της· κρατήθηκε από σεβασμό στην παράδοση.
Λοχίτιδαόλοι οι στρατευμένοι πολίτες, πατρίκιοι και πληβείοικατά λόχουςΕξέλεγε υπάτους, τιμητές, πραίτωρες.
Φυλετικήστην αρχή οι πληβείοι, μετά την εξίσωση όλοι οι Ρωμαίοικατά φυλές, με βάση τον τόπο κατοικίαςΨήφιζε τους νόμους και εξέλεγε τους κατώτερους άρχοντες.

Ποιος το κάνει;

Βάλε κάθε αρμοδιότητα στο όργανο της res publica που την είχε. Πρόσεξε τη διαφορά ανάμεσα στο ποιος εκλέγει και ποιος εκλέγεται.

Σε ποιο όργανο ανήκει;

Συντάσσουν τον κατάλογο των συγκλητικών

0 από 8

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε γιατί η res publica του 509 π.Χ. χαρακτηρίζεται αριστοκρατικό πολίτευμα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε μια πηγή: ο Πολύβιος για το ρωμαϊκό πολίτευμα

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι δείχνει η αρχαιολογική έρευνα για τη θέση όπου ιδρύθηκε η Ρώμη;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Για πόσο χρόνο έπαιρνε όλες τις εξουσίες ο δικτάτορας της ρωμαϊκής πολιτείας;

Τα κατάφερες;

  • Να διακρίνεις την παράδοση για την ίδρυση της Ρώμης (753 π.Χ.) από όσα δείχνει η αρχαιολογία και να εξηγείς τον ρόλο των Ετρούσκων.
  • Να περιγράφεις την κοινωνική και πολιτική οργάνωση της περιόδου της βασιλείας: πατρίκιοι, πελάτες, πληβείοι, βασιλιάς, σύγκλητος, φρατρική εκκλησία.
  • Να εξηγείς γιατί η res publica του 509 π.Χ. ήταν στην πράξη αριστοκρατική και πώς οι πληβείοι κέρδισαν βήμα βήμα την ισότητα.
  • Να παρουσιάζεις τις αρμοδιότητες των αρχόντων, της συγκλήτου και των τριών εκκλησιών της ρωμαϊκής πολιτείας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;