Η ίδρυση της Ρώμης και η res publica
Από τον μύθο στην ιστορία, και η ρωμαϊκή δημοκρατία με τους θεσμούς της.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις την παράδοση για την ίδρυση της Ρώμης (753 π.Χ.) από όσα δείχνει η αρχαιολογία και να εξηγείς τον ρόλο των Ετρούσκων.
- Να περιγράφεις την κοινωνική και πολιτική οργάνωση της περιόδου της βασιλείας: πατρίκιοι, πελάτες, πληβείοι, βασιλιάς, σύγκλητος, φρατρική εκκλησία.
- Να εξηγείς γιατί η res publica του 509 π.Χ. ήταν στην πράξη αριστοκρατική και πώς οι πληβείοι κέρδισαν βήμα βήμα την ισότητα.
- Να παρουσιάζεις τις αρμοδιότητες των αρχόντων, της συγκλήτου και των τριών εκκλησιών της ρωμαϊκής πολιτείας.
«Δημόσιο πράγμα» ή πολίτευμα των λίγων;
Οι Ρωμαίοι ονόμαζαν το πολίτευμά τους res publica, «το δημόσιο πράγμα», και το βιβλίο το αποδίδει «δημοκρατία». Λίγες γραμμές πιο κάτω όμως λέει ότι στην πραγματικότητα ήταν αριστοκρατικό. Ποιο από τα δύο ισχύει; Για να απαντήσεις, πρέπει να δεις ποιος είχε δικαιώματα στη Ρώμη στην αρχή, τι κέρδισαν οι άλλοι με δύο αιώνες αγώνων, και πώς μοιράζονταν οι εξουσίες στο τέλος.
Η ίδρυση της Ρώμης
Η παράδοση. Οι Ρωμαίοι έλεγαν ότι τη Ρώμη την ίδρυσε ο Ρωμύλος, απόγονος του Αινεία, που ήρθε στην Ιταλία από την Τροία όταν οι Έλληνες την κατέστρεψαν. Τον Ρωμύλο και τον αδελφό του, τον Ρέμο, κατά τον μύθο τους μεγάλωσε μια λύκαινα. Η ίδρυση τοποθετείται στο 753 π.Χ.
Η αρχαιολογία. Στη θέση της Ρώμης υπήρχαν μικροί οικισμοί ήδη από τον 10ο ως τον 8ο αι. π.Χ. Είναι πολύ πιθανό ότι την πόλη τη δημιούργησαν οι Ετρούσκοι. Κατέλαβαν το Λάτιο τον 7ο αι. π.Χ. και έκαναν συνοικισμό των κατοίκων της γύρω περιοχής, όπως είχε γίνει και στην Αθήνα. Την εποχή εκείνη έγιναν μεγάλα έργα: αποξηράνθηκαν τα έλη, φτιάχτηκε ο κεντρικός αποχετευτικός αγωγός, η αγορά, ο μεγάλος ιππόδρομος και ο ναός του Διός στο Καπιτώλιο, έναν από τους επτά λόφους που οχύρωναν φυσικά την πόλη.
Στα τέλη του 6ου αι. π.Χ. οι κάτοικοι επαναστάτησαν και έδιωξαν τους Ετρούσκους. Από τότε οι Ρωμαίοι οργανώθηκαν συστηματικά, κυριάρχησαν στο Λάτιο και αντιμετώπισαν με επιτυχία τους γείτονές τους. Η παράδοση λέει ότι ως τότε τη Ρώμη την κυβέρνησαν βασιλιάδες, ανάμεσά τους μάλλον και Ετρούσκοι.
Η περίοδος της βασιλείας (ως το 509 π.Χ.)
Η κοινωνία: τρεις τάξεις
| Τάξη | Ποιοι ήταν | Τι είχαν |
|---|---|---|
| Πατρίκιοι | Τα μέλη των παλιών μεγάλων οικογενειών. Μαζί με τα παρακλάδια τους σχημάτιζαν τα ρωμαϊκά γένη. Λέγονταν πατρίκιοι επειδή κατάγονταν από τον ίδιο πατέρα, που τον αναγνώριζαν αρχηγό. | Την εξουσία. |
| Πελάτες | Ζούσαν κοντά στους πατρικίους ως υπήκοοι, με την προστασία τους. Μάλλον οι προϊταλιώτες κάτοικοι, οι Λίγουρες. Με επιμειξίες συγχωνεύτηκαν σιγά σιγά με τους πατρικίους σε μία τάξη. | Θέση στην εκκλησία του λαού. |
| Πληβείοι | Όλοι οι νεότεροι κάτοικοι: όσοι μετοίκησαν αναγκαστικά κοντά στη Ρώμη όταν κατακτήθηκαν οι πόλεις τους, και όσοι ήρθαν μόνοι για καλύτερη τύχη. Δεν είχαν δεσμό με τους πατρικίους, γι' αυτό λέγονταν «πλήθος». | Κανένα πολιτικό δικαίωμα, ούτε δικαίωμα γάμου με γυναίκα πατρικίων. |
Το πολίτευμα
Ο βασιλιάς ήταν θρησκευτικός αρχηγός, αρχηγός του στρατού και ανώτατος δικαστής. Τις εξουσίες του τις έλεγχαν δύο σώματα:
- Η σύγκλητος: εκατό και αργότερα τριακόσια μέλη, οι αρχηγοί των γενών. Μαζί με τον βασιλιά συγκαλούσε την εκκλησία του λαού και επικύρωνε τις αποφάσεις της. Ήταν ο θεματοφύλακας των εθίμων και των παραδόσεων.
- Η εκκλησία του λαού: όλοι οι πατρίκιοι και οι πελάτες. Λεγόταν φρατρική, επειδή οι πατρίκιοι συγκεντρώνονταν σε τμήματα, τις φράτρες. Επικύρωνε ή απέρριπτε τις αποφάσεις του βασιλιά «διά βοής», αποφάσιζε για πόλεμο ή ειρήνη και εξέλεγε τον βασιλιά.
Η res publica
Η βασιλεία τελείωσε το 509 π.Χ., με εξέγερση των πατρικίων, την ίδια περίοδο που απομακρύνθηκαν οι Ετρούσκοι. Το νέο πολίτευμα οι Ρωμαίοι το ονόμασαν res publica· στην πράξη ήταν αριστοκρατικό, αφού την εξουσία την είχαν πλέον οι πατρίκιοι. Για δύο περίπου αιώνες η Ρώμη ταράχτηκε από κοινωνικούς αγώνες ώσπου να εξισωθούν πατρίκιοι και πληβείοι. Την ίδια εποχή άρχισε μια πολιτική κατακτήσεων: ως τα τέλη του 3ου αι. π.Χ. κυριάρχησε στην ιταλική χερσόνησο και νίκησε τους Καρχηδονίους στη δυτική Μεσόγειο.
Οι κοινωνικοί αγώνες
Οι πληβείοι κέρδισαν τα πολιτικά δικαιώματα βήμα βήμα:
- Αρχές 5ου αι. π.Χ.: οι δήμαρχοι. Μια νέα εξουσία, με άρχοντες που εκλέγονταν για ένα χρόνο και είχαν κύριο έργο να προστατεύουν τους πληβείους από τις αυθαιρεσίες των πατρικίων. Θεωρούνταν ιεροί και απαραβίαστοι, και μπορούσαν να αρνηθούν την ψήφιση ενός νόμου που έβλαπτε τους πληβείους (veto).
- Μέσα 5ου αι. π.Χ.: η Δωδεκάδελτος. Για πρώτη φορά γράφτηκε το εθιμικό δίκαιο, και έτσι έπαψαν οι αυθαίρετες δικαστικές αποφάσεις των πατρικίων.
- Λίγο μετά: καταργήθηκε ο νόμος που απαγόρευε τους γάμους ανάμεσα στις δύο τάξεις.
- 4ος αι. π.Χ.: μετά από σκληρούς αγώνες ενός αιώνα, οι πληβείοι απέκτησαν πολιτική ισότητα και το δικαίωμα να εκλέγονται ύπατοι.
- Τέλη 4ου αι. π.Χ.: το δικαίωμα να εκλέγονται μέγιστοι αρχιερείς.
Η πολιτική οργάνωση της res publica
Η πολιτεία είχε τρεις εξουσίες: τους άρχοντες, τη σύγκλητο και τις εκκλησίες.
Οι άρχοντες ήταν η εκτελεστική εξουσία. Οι σπουδαιότεροι:
- Οι δύο ύπατοι. Εκλέγονταν για ένα χρόνο και συγκέντρωναν όλες τις εξουσίες που είχε πριν ο βασιλιάς. Εμφανίζονταν μεγαλοπρεπώς, με δώδεκα ραβδούχους. Σε κρίσιμες στιγμές όλες οι εξουσίες δίνονταν για έξι μήνες σε έναν άρχοντα που όριζαν οι ύπατοι, τον δικτάτορα.
- Οι δύο τιμητές. Εκλέγονταν για δεκαοκτώ μήνες και είχαν τέσσερα έργα: (1) την τίμηση των πολιτών, δηλαδή την κατάταξή τους με βάση την περιουσία, (2) τον κατάλογο των συγκλητικών, (3) τον προϋπολογισμό του κράτους, (4) την επίβλεψη των ηθών: μπορούσαν να στερήσουν τα πολιτικά δικαιώματα από όποιον φερόταν ανήθικα.
- Υπήρχαν και άλλοι, με μικρότερα αξιώματα: δήμαρχοι, πραίτωρες, ταμίες, ανθύπατοι.
Η σύγκλητος εκπροσωπούσε την ιστορική συνέχεια του κράτους. Είχε τριακόσια ισόβια μέλη, που είχαν διατελέσει ανώτατοι άρχοντες. Είχε νομοθετική και εκτελεστική εξουσία, αρμοδιότητες σε οικονομικά, θρησκευτικά και εξωτερική πολιτική, και οι αποφάσεις της, τα συγκλητικά δόγματα, είχαν ισχύ νόμου. Ισχυρή σε όλη την περίοδο της res publica, κράτησε σημαντικό ρόλο και στους αυτοκρατορικούς χρόνους.
Οι εκκλησίες ήταν τρεις:
| Εκκλησία | Ποιοι | Πώς ψήφιζαν | Τι έκανε |
|---|---|---|---|
| Φρατρική | οι πατρίκιοι | κατά φράτρες | Έχασε τη δύναμή της· κρατήθηκε από σεβασμό στην παράδοση. |
| Λοχίτιδα | όλοι οι στρατευμένοι πολίτες, πατρίκιοι και πληβείοι | κατά λόχους | Εξέλεγε υπάτους, τιμητές, πραίτωρες. |
| Φυλετική | στην αρχή οι πληβείοι, μετά την εξίσωση όλοι οι Ρωμαίοι | κατά φυλές, με βάση τον τόπο κατοικίας | Ψήφιζε τους νόμους και εξέλεγε τους κατώτερους άρχοντες. |
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η res publica του 509 π.Χ. χαρακτηρίζεται αριστοκρατικό πολίτευμα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η ερώτηση θέλει δύο πράγματα: ποιος είχε την εξουσία το 509 και γιατί αυτό δεν είναι δημοκρατία με την ελληνική έννοια. Ξεκίνα από το πώς γεννήθηκε το πολίτευμα.
Η γέννηση. Η βασιλεία δεν έπεσε από λαϊκή επανάσταση αλλά από εξέγερση των πατρικίων. Όσοι την κατέλυσαν πήραν και την εξουσία.
Ποιος είχε δικαιώματα. Οι πατρίκιοι, που σχημάτιζαν τη σύγκλητο και κρατούσαν τα αξιώματα. Οι πληβείοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, δεν μπορούσαν να παντρευτούν πατρίκια, και το δίκαιο ήταν άγραφο, άρα το ερμήνευαν οι πατρίκιοι όπως ήθελαν.
Το συμπέρασμα. Το όνομα «res publica» μιλά για κοινό πράγμα, αλλά το περιεχόμενο ήταν εξουσία των λίγων. Η απόδειξη είναι ότι χρειάστηκαν δύο αιώνες αγώνων, από τους δημάρχους ως το αξίωμα του μεγίστου αρχιερέα, για να αποκτήσουν οι πληβείοι ό,τι οι πατρίκιοι είχαν από την αρχή.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: ο Πολύβιος για το ρωμαϊκό πολίτευμα
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Πολύβιος, Έλληνας ιστορικός από τη Μεγαλόπολη που έζησε στη Ρώμη τον 2ο αι. π.Χ., γράφει:
«Ήταν τρεις οι εξουσίες του πολιτεύματος, και ήταν όλες τόσο ισόρροπα και σωστά κατανεμημένες, ώστε κανείς, ούτε από τους ίδιους τους Ρωμαίους, δεν θα μπορούσε να πει με βεβαιότητα αν το σύνολο ήταν αριστοκρατικό, δημοκρατικό ή μοναρχικό. Αν κοίταζες τη δύναμη των υπάτων, θα το έλεγες μοναρχικό· αν κοίταζες της συγκλήτου, αριστοκρατικό· και αν κοίταζες τη δύναμη του λαού, θα σου φαινόταν καθαρά δημοκρατικό.»
— Πολύβιος, Ιστορίαι, 6.11.11–12 (απόδοση δική μας)
Ποιος γράφει και πότε. Ο Πολύβιος γράφει μετά την εξίσωση των τάξεων, όταν η Ρώμη είχε ήδη νικήσει την Καρχηδόνα. Θαυμάζει το πολίτευμα και θέλει να εξηγήσει στους Έλληνες γιατί η Ρώμη επικράτησε.
Τι αντιστοιχεί σε τι. Η «μοναρχική» πλευρά είναι οι δύο ύπατοι, που είχαν τις εξουσίες του παλιού βασιλιά. Η «αριστοκρατική» είναι η σύγκλητος, με τα ισόβια μέλη και τα δόγματα με ισχύ νόμου. Η «δημοκρατική» είναι οι εκκλησίες, που εξέλεγαν άρχοντες και ψήφιζαν νόμους.
Το συμπέρασμα. Η πηγή απαντά στο ερώτημα της ενότητας με μια τρίτη λύση: η res publica του 2ου αι. π.Χ. ήταν μεικτό πολίτευμα. Δεν αντιφάσκει με το βιβλίο· περιγράφει άλλη εποχή. Το 509 το πολίτευμα ήταν αριστοκρατικό· οι αγώνες των πληβείων έφεραν τη «δημοκρατική» πλευρά που βλέπει ο Πολύβιος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Για πόσο χρόνο έπαιρνε όλες τις εξουσίες ο δικτάτορας της ρωμαϊκής πολιτείας;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις την παράδοση για την ίδρυση της Ρώμης (753 π.Χ.) από όσα δείχνει η αρχαιολογία και να εξηγείς τον ρόλο των Ετρούσκων.
- Να περιγράφεις την κοινωνική και πολιτική οργάνωση της περιόδου της βασιλείας: πατρίκιοι, πελάτες, πληβείοι, βασιλιάς, σύγκλητος, φρατρική εκκλησία.
- Να εξηγείς γιατί η res publica του 509 π.Χ. ήταν στην πράξη αριστοκρατική και πώς οι πληβείοι κέρδισαν βήμα βήμα την ισότητα.
- Να παρουσιάζεις τις αρμοδιότητες των αρχόντων, της συγκλήτου και των τριών εκκλησιών της ρωμαϊκής πολιτείας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.