Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι Γράκχοι, ο Αύγουστος και οι διάδοχοί του

Οι μεταρρυθμίσεις που απέτυχαν, και η ηγεμονία που έγινε αυτοκρατορία.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τις μεταρρυθμίσεις του Τιβέριου (133 π.Χ.) και του Γάιου Γράκχου (123 π.Χ.) και να εξηγείς τους στόχους και την αποτυχία τους.
  2. Να εξηγείς πώς ο Οκταβιανός Αύγουστος ισχυροποίησε την κεντρική εξουσία χωρίς να καταργήσει τυπικά τους θεσμούς της res publica.
  3. Να αναλύεις το πολίτευμα της Ηγεμονίας (Principatus), τον ρόλο του στρατού και των πραιτωριανών, και το άλυτο ζήτημα της διαδοχής.
  4. Να παρουσιάζεις τις τρεις δυναστείες ως το 192 μ.Χ., τη μείωση του ρόλου της Ρώμης έναντι των επαρχιών, τη ρωμαϊκή ειρήνη και το ρωμαϊκό δίκαιο.

Δύο αποτυχίες και μια επιτυχία

Το 133 π.Χ. ένας δήμαρχος προσπάθησε να μοιράσει γη στους ακτήμονες της Ιταλίας και σκοτώθηκε. Δέκα χρόνια αργότερα ο αδελφός του προσπάθησε ξανά, με περισσότερα μέτρα, και πέθανε κι εκείνος. Έναν αιώνα μετά, ένας άνθρωπος συγκέντρωσε στο πρόσωπό του όλα τα αξιώματα της πολιτείας, και το βιβλίο γράφει ότι η res publica καταλύθηκε «χωρίς να δημιουργηθεί η παραμικρή αντίδραση». Γιατί αποτυγχάνει η μεταρρύθμιση που ζητά λίγη γη, και πετυχαίνει η αλλαγή που παίρνει όλη την εξουσία;

Τιβέριος και Γάιος Γράκχος

Οι μεγάλες κατακτήσεις είχαν αλλάξει βαθιά τη ρωμαϊκή κοινωνία: λίγοι πλούτιζαν, πολλοί έχαναν τη γη τους. Δύο αδέλφια επιχείρησαν να το διορθώσουν, και τα δύο ως δήμαρχοι.

Τιβέριος Γράκχος (133 π.Χ.)

Όταν εκλέχτηκε δήμαρχος, πρότεινε τον αγροτικό νόμο:

  • κανείς πολίτης δεν μπορούσε να κατέχει πάνω από 500 πλέθρα γης·
  • όποιος είχε περισσότερα, κρατούσε επιπλέον 250 πλέθρα για καθένα από τα δύο αρσενικά παιδιά του·
  • σε καμία περίπτωση το σύνολο δεν ξεπερνούσε τα 1.000 πλέθρα.

Η γη που θα επέστρεφε θα ξαναμοιραζόταν σε κλήρους των 30 πλέθρων σε κάθε πολίτη χωρίς έγγεια ιδιοκτησία. Τολμηρή ήταν και η πρότασή του για τον θησαυρό του Άτταλου Γ΄, βασιλιά της Περγάμου, που πεθαίνοντας είχε κληροδοτήσει το κράτος του στον ρωμαϊκό λαό (133 π.Χ.): να δοθεί στους ακτήμονες για να αγοράσουν εργαλεία και να καλλιεργήσουν τους νέους κλήρους.

Η αντίδραση των συγκλητικών και η εξαγορά των συνειδήσεων του λαού έφεραν την αποτυχία. Ο Τιβέριος δολοφονήθηκε. Τον νόμο του δεν τόλμησαν να τον καταργήσουν, αλλά δεν τον εφάρμοσαν.

Γάιος Γράκχος (123 π.Χ.)

Εκλέχτηκε δήμαρχος δέκα χρόνια μετά τον αδελφό του. Συνέχισε το έργο του, αλλά επιδίωξε και να περιορίσει τη σύγκλητο:

Για τους ακτήμονες και τους φτωχούςΑπέναντι στη σύγκλητο
Εφάρμοσε τον αγροτικό νόμο.Δικαστήρια από ιππείς, που δίκαζαν τις καταχρήσεις των συγκλητικών.
Ίδρυσε αποικίες στις κατακτημένες περιοχές της Ιταλίας και εγκατέστησε εκεί ακτήμονες.Νόμος που εμπόδιζε τους συγκλητικούς να διαλέγουν τις συγκλητικές επαρχίες.
Καθιέρωσε διανομή σιταριού στους φτωχούς της Ρώμης.
Μείωσε τα χρόνια της στράτευσης και αύξησε τον μισθό των στρατιωτών.

Οι συγκλητικοί τον αντιμετώπισαν όπως και τον αδελφό του: έστρεψαν μέρος του λαού εναντίον του. Όταν ο Γάιος θέλησε να κινηθεί ανοιχτά, οργανώνοντας εξέγερση, απέτυχε. Οι οπαδοί του εξοντώθηκαν, και ο ίδιος, για να αποφύγει την ατίμωση, διέταξε έναν δούλο του να τον σκοτώσει.

Τι ήθελαν και τι πέτυχαν

Οι Γράκχοι είχαν τρεις στόχους: τον έλεγχο της κοινωνικής ανισότητας, την αποκατάσταση μεγάλου μέρους των ακτημόνων και την αποδυνάμωση των συγκλητικών. Η κατάσταση όμως που είχαν φέρει οι κατακτήσεις δεν ευνοούσε τις αλλαγές, και το έργο τους ουσιαστικά απέτυχε. Ευνόησε μόνο λίγους, που ωφελήθηκαν από τα μέτρα και έγιναν μια νέα, αρκετά δυναμική κοινωνική ομάδα.

Η εποχή του Αυγούστου (27 π.Χ.–14 μ.Χ.)

Η ισχυροποίηση της κεντρικής εξουσίας

Μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο, ο ρωμαϊκός κόσμος, κουρασμένος από τους συνεχείς εμφύλιους πολέμους, ζητούσε ειρήνη και τάξη. Ο Οκταβιανός το κατάλαβε: μόνο μια ισχυρή κεντρική εξουσία μπορούσε να φέρει ασφάλεια. Δεν ήθελε όμως να ενοχλήσει τα δημοκρατικά αισθήματα των Ρωμαίων. Δεν δέχτηκε το αξίωμα του δικτάτορα· άφησε τη σύγκλητο και τον λαό να του προσφέρουν όλα τα άλλα, όσα ως τότε δίνονταν μόνο με την ψήφο του λαού:

  • ύπατος και ανθύπατος,
  • δήμαρχος,
  • ιμπεράτορας, ο ανώτατος στρατιωτικός αρχηγός,
  • πρώτος πολίτης (princeps),
  • μέγιστος αρχιερέας (pontifex maximus), ο ανώτατος θρησκευτικός άρχοντας.

Επειδή δεν μπορούσε να τα ασκεί όλα μόνος, έφτιαξε ένα συμβουλευτικό σώμα, το συμβούλιο του αυτοκράτορα. Απέφυγε τις αυταρχικές μεθόδους και μοίρασε την εξουσία με συμβιβαστική τακτική:

  1. Κράτησε για τον εαυτό του την υψηλή εποπτεία της διοίκησης, της εξωτερικής πολιτικής και των στρατιωτικών ζητημάτων.
  2. Τα επιμέρους θέματα τα ανέθεσε σε συγκλητικούς και ιππείς, με αυστηρές προϋποθέσεις για να μπει κανείς σε αυτές τις τάξεις: ηθική ακεραιότητα, στρατιωτική υπηρεσία, μεγάλη περιουσία.
  3. Μοιράστηκε τις επαρχίες με τη σύγκλητο: ο ίδιος διόριζε τους στρατιωτικούς διοικητές των παραμεθόριων και των προβληματικών επαρχιών, η σύγκλητος τους ανθυπάτους των υπολοίπων.
  4. Ασκούσε την εκτελεστική εξουσία μέσω επαγγελματιών υπαλλήλων: γεννήθηκε η αυτοκρατορική υπαλληλία.
  5. Στήριξε τη γεωργία και προσπάθησε να επαναφέρει τα παλιά αυστηρά ήθη.
  6. Στόλισε τη Ρώμη με νέα οικοδομήματα.

Κάποτε προσποιήθηκε ότι ήθελε να παραιτηθεί. Η σύγκλητος τον παρακάλεσε να μείνει και τον ονόμασε Αύγουστο, δηλαδή σεβαστό, αναγνωρίζοντάς του θεϊκές ιδιότητες. Με αυτές τις αλλαγές η res publica είχε ουσιαστικά καταλυθεί, χωρίς καμία αντίδραση.

Το πολίτευμα και ο στρατός

Το πολίτευμα που έφτιαξε ο Αύγουστος, μια μορφή μοναρχίας, ονομάστηκε Ηγεμονία (Principatus), από τον τίτλο του princeps.

Στήριγμά του ήταν ο στρατός, ο ίδιος που παλιότερα είχε μπλεχτεί στους εμφυλίους. Ο Αύγουστος εγκατέστησε το μεγαλύτερο μέρος του σε μόνιμες βάσεις στα πιο επικίνδυνα σύνορα: Ευφράτη, Δούναβη, Ρήνο. Στη Ρώμη κράτησε εννέα μονάδες των χιλίων ανδρών, την προσωπική του φρουρά: τους πραιτωριανούς, από το πραιτώριο, την παλιά έδρα του στρατηγού. Ήταν πιστοί στον αυτοκράτορα, αλλά με τον καιρό απέκτησαν τόση δύναμη ώστε ανέβαζαν και κατέβαζαν αυτοκράτορες. Στην εποχή του Αυγούστου ο στρατός έμεινε πιστός· η δύναμή του όμως μόλις έφτανε για σύνορα μήκους περίπου 4.000 χιλιομέτρων.

Το Principatus ήταν στην ουσία μια δυαρχία: ο πρώτος πολίτης και η σύγκλητος. Οι αρμοδιότητές τους δεν ήταν σαφώς ορισμένες, και αυτό έφερνε προστριβές. Ο princeps μπορούσε να δρα σαν βασιλιάς, αλλά η σύγκλητος ή ο στρατός παρενέβαιναν δραστικά όταν ο αυτοκράτορας δεν ήταν ικανός.

Η διαδοχή δεν ήταν θεσμοθετημένη. Η κληρονομική διαδοχή ήταν αντίθετη με τη δημοκρατική παράδοση, όπου τις εξουσίες τις έδινε η ψήφος του λαού. Στην αρχή τον διάδοχο τον όριζε ο ίδιος ο αυτοκράτορας ή ήταν συγγενής του· σε κάθε περίπτωση χρειαζόταν η επικύρωση της συγκλήτου. Έτσι ο ρωμαϊκός αυτοκρατορικός θεσμός διέφερε από τις ελληνιστικές μοναρχίες, και ακόμα περισσότερο από τις μοναρχίες της Ανατολής.

Ποιος το έκανε;

Βάλε κάθε μέτρο σε αυτόν που το πήρε. Πρόσεξε ότι ο Γάιος συνέχισε μέτρα του Τιβέριου αλλά πρόσθεσε και δικά του.

Ποιος το έκανε;

Αρνήθηκε το αξίωμα του δικτάτορα

0 από 8

Οι διάδοχοι του Αυγούστου (14–193 μ.Χ.)

Από τον θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) ως τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. τη Ρώμη την κυβέρνησαν τρεις δυναστείες. Τις ξεχωρίζουμε με δύο κριτήρια: τους συγγενικούς δεσμούς των αυτοκρατόρων και την καταγωγή τους.

ΔυναστείαΧρόνιαΠοιοι ήταν
Ιουλιο-Κλαυδιανή14–68 μ.Χ.συγγενείς του Αυγούστου, εξ αίματος ή με υιοθεσία· από τη Ρώμη
Φλάβιοι69–96 μ.Χ.ο ιδρυτής Βεσπασιανός και οι διάδοχοί του, από ιταλικές πόλεις: οι «αστοί»
Αντωνίνοι96–192 μ.Χ.από τις επαρχίες· φρόντισαν την ανάπτυξή τους, και το κράτος έφτασε στο ανώτατο σημείο της ακμής

Η διοίκηση και το δίκαιο

Οι διάδοχοι κράτησαν τον τρόπο διοίκησης του Αυγούστου, με περισσότερο συγκεντρωτισμό. Η αντιπολίτευση της συγκλήτου γρήγορα εξασθένησε.

Παράλληλα, ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Ρώμης απέναντι στις κατακτημένες περιοχές μειώθηκε σταδιακά. Συνέβαλαν:

  • η είσοδος αξιωματούχων από τις επαρχίες στη σύγκλητο·
  • η παραχώρηση του δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη σε πολλούς κατοίκους επαρχιακών πόλεων·
  • οι επαρχιώτες αυτοκράτορες και ο στρατός: αποικίες και στρατόπεδα έγιναν πολυάνθρωπα κέντρα με γηγενείς που είχαν γίνει Ρωμαίοι πολίτες.

Το δικαίωμα γενικεύτηκε με το διάταγμα του Καρακάλλα (212 μ.Χ.): όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοι της αυτοκρατορίας έγιναν Ρωμαίοι πολίτες. Όπου είχε διαδοθεί ο ελληνικός πολιτισμός στους ελληνιστικούς χρόνους, έμεινε· στις υπόλοιπες κτήσεις, ιδίως στη Δύση, οι κάτοικοι εκλατινίστηκαν.

Τον 2ο αι. μ.Χ. μεγάλο μέρος των υπηκόων έζησε με άνεση και ευημερία, χάρη στην οργάνωση, στο ισχυρό αμυντικό σύστημα και στο οδικό δίκτυο. Οι κατακτήσεις κράτησαν ορισμένους λαούς έξω από τα σύνορα, και οι συγκρούσεις ανάμεσα σε μονάδες του στρατού για τον θρόνο έμεναν κυρίως στην Ιταλία, χωρίς να ταράζουν τις επαρχίες. Έτσι επικράτησε η ρωμαϊκή ειρήνη (Pax Romana) και, για μεγάλο διάστημα, ευνομία.

Η μεγαλύτερη προσφορά του ρωμαϊκού πνεύματος ήταν το ρωμαϊκό δίκαιο. Η Δωδεκάδελτος ήταν στην αρχή ατελής και μόνο για την πόλη της Ρώμης. Σιγά σιγά συμπληρώθηκε και επεκτάθηκε για να καλύψει τους κατακτημένους λαούς, λαμβάνοντας υπόψη τα ήθη τους και τις φιλοσοφικές ιδέες των Ελλήνων· αργότερα το επηρέασε και η χριστιανική ηθική. Τη συμπλήρωσαν και την τροποποίησαν συγκλητικά ψηφίσματα, διατάγματα πραιτώρων και αποφάσεις αυτοκρατόρων. Το δίκαιο έγινε τόσο πολύπλοκο ώστε χρειάζονταν ειδικοί για να το ερμηνεύσουν, οι νομοδιδάσκαλοι. Υπήρχαν ήδη στη res publica· οι πιο γνωστοί έδρασαν την εποχή των Αντωνίνων, όπως ο Σάλβιος Ιουλιανός και ο Γάιος, και άλλοι αργότερα, τον 4ο αι. μ.Χ.

Από τους Γράκχους στον Καρακάλλα

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το πέρασμα από τα π.Χ. στα μ.Χ. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Τιβέριος Γράκχος δήμαρχος · 133 π.Χ.Ο αγροτικός νόμος και ο θησαυρός του Άτταλου Γ΄.

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε ποιοι ήταν οι στόχοι της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας των Γράκχων και γιατί απέτυχε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε μια πηγή: ο Τάκιτος για την εξουσία του Αυγούστου

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόση γη, το πολύ, μπορούσε να κρατήσει συνολικά ένας πολίτης με τον αγροτικό νόμο του Τιβέριου Γράκχου;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς ονομάζονταν οι στρατιώτες της προσωπικής φρουράς του αυτοκράτορα στη Ρώμη;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τις μεταρρυθμίσεις του Τιβέριου (133 π.Χ.) και του Γάιου Γράκχου (123 π.Χ.) και να εξηγείς τους στόχους και την αποτυχία τους.
  • Να εξηγείς πώς ο Οκταβιανός Αύγουστος ισχυροποίησε την κεντρική εξουσία χωρίς να καταργήσει τυπικά τους θεσμούς της res publica.
  • Να αναλύεις το πολίτευμα της Ηγεμονίας (Principatus), τον ρόλο του στρατού και των πραιτωριανών, και το άλυτο ζήτημα της διαδοχής.
  • Να παρουσιάζεις τις τρεις δυναστείες ως το 192 μ.Χ., τη μείωση του ρόλου της Ρώμης έναντι των επαρχιών, τη ρωμαϊκή ειρήνη και το ρωμαϊκό δίκαιο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;