Διοκλητιανός, Κωνσταντίνος και η ελληνοχριστιανική οικουμένη
Η αναδιοργάνωση της αυτοκρατορίας, ο χριστιανισμός και ο Θεοδόσιος.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο Διοκλητιανός απάντησε στην κρίση του 3ου αι. μ.Χ. με την Τετραρχία και τη μετατροπή του Principatus σε Dominatus.
- Να περιγράφεις την πορεία του Μεγάλου Κωνσταντίνου προς τη μονοκρατορία, το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313) και τη στάση του απέναντι στον χριστιανισμό.
- Να αναλύεις τους λόγους και τις συνέπειες της ίδρυσης της Κωνσταντινούπολης (330) και του οριστικού χωρισμού της αυτοκρατορίας (395).
- Να παρουσιάζεις τα κύρια σημεία της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού και να εξηγείς γιατί η ρωμαϊκή οικουμένη έγινε ελληνοχριστιανική.
Πώς κρατήθηκε μια αυτοκρατορία που κατέρρεε;
Σε όλο τον 3ο αι. μ.Χ. η ρωμαϊκή αυτοκρατορία φθειρόταν συνεχώς, σε μια πορεία που θα έφερνε το τέλος του αρχαίου κόσμου.
- Στο εσωτερικό, το αυτοκρατορικό αξίωμα περνούσε κρίση, δεμένη με τον ρόλο του στρατού. Ολόκληρες επαρχίες ανεξαρτητοποιούνταν, και επαναστάσεις τάραζαν την τάξη της ρωμαϊκής ειρήνης. Στην οικονομία οι άνθρωποι εγκατέλειπαν το εμπόριο και τη βιοτεχνία και γύριζαν στη γη, και η οικονομική κρίση έφερε κοινωνική κρίση.
- Στο εξωτερικό, νέοι εχθροί απειλούσαν και συχνά παραβίαζαν τα σύνορα. Ο φόβος που ενέπνεε κάποτε το μεγαλείο της Ρώμης είχε χαθεί.
Κι όμως, το ανατολικό μισό αυτού του κράτους έζησε ακόμα έντεκα αιώνες. Η ενότητα ακολουθεί τρεις αυτοκράτορες που το ξαναέφτιαξαν: τον Διοκλητιανό, τον Κωνσταντίνο και, δύο αιώνες αργότερα, τον Ιουστινιανό.
Ο Διοκλητιανός και η αναδιοργάνωση
Η Τετραρχία
Όταν ο Διοκλητιανός έγινε αυτοκράτορας (284 μ.Χ.), ήθελε να φέρει τάξη. Είχε φανεί ότι ένας άρχοντας δεν έφτανε για να κυβερνήσει την αυτοκρατορία, και ο Διοκλητιανός, αν και απολυταρχικός, μοίρασε την εξουσία. Ο στόχος ήταν ο στρατός να επεμβαίνει γρήγορα και τα σύνορα να φυλάγονται καλύτερα.
| Αύγουστος | Καίσαρας | |
|---|---|---|
| Ανατολή | Διοκλητιανός, έδρα η Νικομήδεια της Βιθυνίας | Γαλέριος, έδρα το Σίρμιο (σημερινή Σερβία) |
| Δύση | Μαξιμιανός, έδρα το Μιλάνο | Κωνστάντιος ο Χλωρός, έδρα οι Τρεβήροι της Γαλατίας |
Το σύστημα ονομάστηκε Τετραρχία και κράτησε για λίγο ενωμένη την αυτοκρατορία. Η Ρώμη έμεινε θεωρητικά πρωτεύουσα και έδρα της συγκλήτου.
Από το Principatus στο Dominatus
Ο Διοκλητιανός άλλαξε και τον χαρακτήρα της μοναρχίας:
- Χώρισε το κράτος σε μικρές επαρχίες, με διοικητές διορισμένους από τον ίδιο.
- Έδωσε στον στρατό κάθε περιοχής δικούς του διοικητές, διαφορετικούς από των επαρχιών. Έτσι ο στρατός έχασε την πολιτική εξουσία.
- Υιοθέτησε το πρωτόκολλο της αυλής των Σασανιδών της Περσίας: ο αυτοκράτορας έγινε απροσπέλαστος, φορούσε διάδημα και πορφύρα, και επέβαλε την προσκύνηση. Τον προσφωνούσαν «Ζευ» και απαιτούσε να τον λατρεύουν ως θεό.
Η συγκέντρωση όλων των εξουσιών σε ένα πρόσωπο μετέτρεψε την Ηγεμονία (Principatus) του Αυγούστου σε Απόλυτη Μοναρχία (Dominatus): ο πρώτος πολίτης (princeps) έγινε απόλυτος μονάρχης (dominus).
Ο Μεγάλος Κωνσταντίνος
Ο δρόμος προς τη μονοκρατορία
Η Τετραρχία δεν έλυσε τα προβλήματα· ενίσχυσε τους ανταγωνισμούς. Για είκοσι χρόνια μετά την αποχώρηση του Διοκλητιανού (305) οι συνάρχοντες αλληλοεξοντώνονταν. Από τις συγκρούσεις αναδείχθηκε ο Κωνσταντίνος, που διαδέχτηκε τον πατέρα του, τον Κωνστάντιο Χλωρό, ως Καίσαρας της Δύσης. Τρία γεγονότα σφράγισαν την άνοδό του:
- 312: νίκησε τον Μαξέντιο, αντίπαλό του στη Δύση, στη Μουλβία γέφυρα του Τίβερη, κοντά στη Ρώμη.
- 313: ως μόνος Αύγουστος της Δύσης συμφώνησε στο Μιλάνο με τον Αύγουστο της Ανατολής, τον Λικίνιο, να μην ορίσουν Καίσαρες και να κυβερνούν μαζί.
- 324: νίκησε τον Λικίνιο κοντά στην Αδριανούπολη και λίγο μετά τον θανάτωσε.
Ως μονοκράτορας έδωσε στο πολίτευμα ακόμα πιο απολυταρχικό χαρακτήρα από τον Διοκλητιανό. Ήταν απρόσιτος στους υπηκόους και στη σύγκλητο, περιβαλλόταν από ανακτορικούς υπαλλήλους και ένα ανακτορικό συμβούλιο, που συμβούλευε μόνο όταν το ήθελε ο ίδιος. Η σύγκλητος, που μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, έγινε τιμητικό σώμα χωρίς εξουσία.
Ο Κωνσταντίνος και ο χριστιανισμός
Καθοριστική ήταν η αλλαγή στην αυτοκρατορική λατρεία: ο αυτοκράτορας δεν ήταν πια θεός για τους υπηκόους του, αλλά ο εκλεκτός του Θεού, που κυβερνούσε με τη θεία χάρη. Ως το τέλος της ζωής του κράτησε, όπως και οι άμεσοι διάδοχοί του, τον ειδωλολατρικό τίτλο του Μεγίστου Αρχιερέα· με μια σειρά ενέργειες όμως έδειξε ότι ήθελε να ενισχύσει την αυτοκρατορία με τον χριστιανισμό.
Αποφασιστικό ήταν το Διάταγμα των Μεδιολάνων, ή Διάταγμα της ανεξιθρησκίας. Με κοινή απόφαση του Κωνσταντίνου και του Λικίνιου καθιερώθηκε απόλυτη ελευθερία λατρείας για όλους τους κατοίκους. Υπογράφτηκε στο Μιλάνο (Μεδιόλανα) τον Φεβρουάριο του 313 για τη Δύση, και λίγους μήνες αργότερα έγινε δεκτό και για την Ανατολή, στη Νικομήδεια. Από τότε δεν υπήρχε καμία διάκριση ανάμεσα σε χριστιανούς και μη χριστιανούς υπηκόους.
Ο Κωνσταντίνος ευνόησε φανερά τη νέα θρησκεία. Μετά τη Μουλβία γέφυρα φαίνεται ότι την είχε αποδεχτεί συνειδητά. Έβαλε το χριστόγραμμα στις ασπίδες των στρατιωτών και στην αυτοκρατορική σημαία. Προστάτευσε τον χριστιανισμό από τις αιρέσεις, καθιερώνοντας τον θεσμό των Οικουμενικών συνόδων. Ο ίδιος και η μητέρα του έχτισαν εκκλησίες, και λίγο πριν πεθάνει βαφτίστηκε. Το πόσο ειλικρινής ήταν η «μεταστροφή» του, και πόσο πολιτικός ο υπολογισμός του, οι ιστορικοί το συζητούν ακόμα.
Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης
Για να πετύχει τους δύο στόχους του, την ισχυροποίηση της απόλυτης μοναρχίας και τον εκχριστιανισμό της αυτοκρατορίας, ο Κωνσταντίνος θέλησε να μεταφέρει το κέντρο των αποφάσεων στην Ανατολή. Η Νέα Ρώμη χτίστηκε στο Βυζάντιο, την αποικία που είχαν ιδρύσει οι Μεγαρείς στα μέσα του 7ου αι. π.Χ. με οικιστή τον Βύζαντα. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330, και σύντομα η πόλη έγινε γνωστή ως Κωνσταντινούπολη. Από τότε αρχίζει, ουσιαστικά και τυπικά, η ιστορία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας της Ανατολής, της βυζαντινής· για έντεκα αιώνες η τύχη της ήταν η τύχη της πρωτεύουσας.
Οι λόγοι της μεταφοράς:
- Διοικητική ανάγκη, απέναντι κυρίως στις βαρβαρικές επιδρομές.
- Η παλιά Ρώμη ήταν πόλος έλξης για τους λαούς της Δύσης και ταυτισμένη με τον αρχαίο κόσμο και την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση.
- Η νέα πρωτεύουσα είχε προνομιακή θέση, για καλύτερη άμυνα και οικονομική ανάπτυξη, και ήταν κοντά σε περιοχές που κατοικούνταν κυρίως από Έλληνες και χριστιανούς.
Το κέντρο βάρους πέρασε από τον λατινικό πολιτιστικό χώρο στον ελληνικό, και η αυτοκρατορία απέκτησε σιγά σιγά ελληνικό χαρακτήρα. Στηρίχτηκε σε τρία στοιχεία: τη ρωμαϊκή πολιτική παράδοση, τη χριστιανική πίστη και την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Ο οριστικός χωρισμός (395)
Ο Μέγας Θεοδόσιος, πριν πεθάνει, χώρισε άλλη μια φορά την αυτοκρατορία και τη μοίρασε στους γιους του: την Ανατολή στον πρωτότοκο Αρκάδιο, τη Δύση στον Ονώριο. Ο χωρισμός αυτός, το 395, ήταν οριστικός.
- Η Δύση δέχτηκε σε λίγα χρόνια τον κατακλυσμό των βαρβαρικών εισβολών και κατέρρευσε το 476. Εκεί η εισβολή των γερμανικών φύλων έφερε το τέλος του ρωμαϊκού κόσμου.
- Η Ανατολή άντεξε νικηφόρα και συνέχισε. Για ορισμένους ιστορικούς το 395 είναι το συμβατικό όριο έναρξης της βυζαντινής ιστορίας.
Μετά τον θάνατο του Θεοδοσίου υπήρξε για λίγο και στην Ανατολή κίνδυνος εκγερμανισμού του κράτους. Τον απέτρεψε η αντίσταση Ελλήνων λογίων και πολιτικών: η αντιγοτθική κίνηση ήταν τόσο ισχυρή, ώστε γίνεται λόγος για εθνικό κόμμα. Έτσι το ανατολικό τμήμα επέζησε από τις βαρβαρικές εισβολές και πήρε τη βυζαντινή του μορφή, στηριγμένο στον ελληνισμό.
Η ελληνοχριστιανική οικουμένη του Ιουστινιανού
Στην εξωτερική πολιτική ο Ιουστινιανός (6ος αι.) εμπνεύστηκε από το όραμα της παλιάς ρωμαϊκής οικουμένης. Στο εσωτερικό όμως εφάρμοσε καινοτόμες ιδέες, που έδωσαν στο κράτος τη βυζαντινή του φυσιογνωμία. Στόχος του ήταν η συνοχή μιας κοινότητας λαών, με συνδετικά στοιχεία την ελληνική πολιτιστική παράδοση και τη χριστιανική πίστη: η ρωμαϊκή οικουμένη έγινε ελληνοχριστιανική. Τα κύρια σημεία:
- Ισχυροποίηση της απόλυτης μοναρχίας. Αφορμή έδωσε η Στάση του Νίκα (532). Μετά την καταστολή της, ο Ιουστινιανός θεμελίωσε θεωρητικά τη μοναρχία: ο αυτοκράτορας είναι ο εκλεκτός του Θεού, που του έδωσε το προνόμιο να κυβερνά για το καλό των υπηκόων του.
- Μία θρησκεία και ένα δόγμα. Αντιμετώπισε με σκληρότητα τα κατάλοιπα των αρχαίων θρησκειών· έκλεισε τη νεοπλατωνική σχολή των Αθηνών (529) και δήμευσε την περιουσία της. Εξόντωσε τις θρησκευτικές μειονότητες· επιείκεια έδειξε μόνο στους Εβραίους, και γι' αυτό η θρησκεία τους διατηρήθηκε. Οργάνωσε ιεραποστολές στον Καύκασο, στη Νουβία (σημερινό Σουδάν), στη Σαχάρα και στον Δούναβη, και έχτισε την Αγία Σοφία.
- Κωδικοποίηση του δικαίου, η σπουδαιότερη πλευρά της πολιτικής του. Το κύριο μέρος γράφτηκε στα λατινικά· οι νέοι νόμοι εκδόθηκαν στα ελληνικά, για να τους καταλαβαίνει ο λαός. Το σύνολο ονομάστηκε τον 16ο αιώνα Corpus juris civilis και έγινε βάση της νεότερης νομοθεσίας των ευρωπαϊκών κρατών.
- Νέο διοικητικό σύστημα. Με νέα διατάγματα (Νεαρές) έδωσε την πολιτική εξουσία στους στρατιωτικούς διοικητές των περιοχών που κινδύνευαν περισσότερο· ήταν η βάση ενός συστήματος που αργότερα απλώθηκε σε όλη την αυτοκρατορία. Με άλλα διατάγματα χτύπησε τους «δυνατούς», τους μεγαλοκτηματίες. Έτσι περιορίστηκε η μεγάλη γαιοκτησία και αποφεύχθηκε ο εκφεουδαρχισμός που γνώρισε η μεσαιωνική Δύση.
| Νομοθετικό έργο | Χρόνος | Γλώσσα |
|---|---|---|
| Ιουστινιάνειος Κώδικας | 529 και 534 | λατινικά |
| Πανδέκτης | 533 | λατινικά |
| Εισηγήσεις | 533 | λατινικά |
| Νεαρές | μετά το 534 | ελληνικά |
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε για ποιους λόγους ο Μ. Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα στην Ανατολή και ποιες ήταν οι συνέπειες της απόφασής του.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο μέρη, λόγοι και συνέπειες. Οι λόγοι είναι και πολιτικοί στόχοι και πρακτικές ανάγκες· οι συνέπειες αφορούν τον χαρακτήρα της αυτοκρατορίας.
Οι στόχοι. Η ισχυροποίηση της απόλυτης μοναρχίας και ο εκχριστιανισμός. Η παλιά Ρώμη ήταν ταυτισμένη με την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση και τη σύγκλητο· μια νέα πόλη ξεκινούσε χωρίς αυτό το βάρος.
Οι πρακτικές ανάγκες. Διοικητική ανάγκη απέναντι στις βαρβαρικές επιδρομές, που έλκονταν από τη Ρώμη. Η θέση του Βυζαντίου έδινε καλύτερη άμυνα και οικονομική ανάπτυξη, κοντά σε περιοχές με Έλληνες και χριστιανούς.
Οι συνέπειες. Από τις 11 Μαΐου 330 αρχίζει η ιστορία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας της Ανατολής, δεμένη για έντεκα αιώνες με την πρωτεύουσα. Το κέντρο βάρους πέρασε από τον λατινικό στον ελληνικό χώρο, και το κράτος στηρίχτηκε σε τρία στοιχεία: ρωμαϊκή πολιτική παράδοση, χριστιανική πίστη, ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: το Διάταγμα των Μεδιολάνων
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο χριστιανός συγγραφέας Λακτάντιος διασώζει το κείμενο της απόφασης, όπως δημοσιεύτηκε στη Νικομήδεια:
«Όταν εγώ, ο Κωνσταντίνος Αύγουστος, και εγώ, ο Λικίνιος Αύγουστος, συναντηθήκαμε ευτυχώς στο Μιλάνο, […] αποφασίσαμε να δώσουμε και στους χριστιανούς και σε όλους ελεύθερη εξουσία να ακολουθούν τη θρησκεία που ήθελε ο καθένας, ώστε ό,τι θεϊκό υπάρχει στον ουρανό να είναι ευμενές και ίλεο σε εμάς και σε όλους όσοι βρίσκονται κάτω από την εξουσία μας.»
— Λακτάντιος, Για τους θανάτους των διωκτών, 48.2 (απόδοση δική μας)
Ποιος μιλά. Δύο Αύγουστοι μαζί, σε κοινή απόφαση· ο Λικίνιος δεν ήταν χριστιανός. Το κείμενο το διασώζει ένας χριστιανός συγγραφέας της ίδιας εποχής, που έγραψε για να δείξει το τέλος των διωγμών.
Τι λέει. Η ελευθερία δίνεται «και στους χριστιανούς και σε όλους»: όχι προνόμιο σε μία θρησκεία, αλλά ελευθερία για όλες. Γι' αυτό λέγεται Διάταγμα της ανεξιθρησκίας. Και ο λόγος που δίνεται είναι πολιτικός όσο και θρησκευτικός: να είναι ευμενής στο κράτος «ό,τι θεϊκό υπάρχει», χωρίς να ονομάζεται ποιος θεός.
Το συμπέρασμα. Το διάταγμα δεν κάνει τον χριστιανισμό επίσημη θρησκεία· σταματά τη διάκριση ανάμεσα σε χριστιανούς και μη χριστιανούς. Η ασαφής διατύπωση ταιριάζει με όσα συζητούν οι ιστορικοί για τον Κωνσταντίνο: πίστη και πολιτικός υπολογισμός μπορεί να συνυπήρχαν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια αρχαία αποικία χτίστηκε η Νέα Ρώμη του Μεγάλου Κωνσταντίνου;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο Διοκλητιανός απάντησε στην κρίση του 3ου αι. μ.Χ. με την Τετραρχία και τη μετατροπή του Principatus σε Dominatus.
- Να περιγράφεις την πορεία του Μεγάλου Κωνσταντίνου προς τη μονοκρατορία, το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313) και τη στάση του απέναντι στον χριστιανισμό.
- Να αναλύεις τους λόγους και τις συνέπειες της ίδρυσης της Κωνσταντινούπολης (330) και του οριστικού χωρισμού της αυτοκρατορίας (395).
- Να παρουσιάζεις τα κύρια σημεία της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού και να εξηγείς γιατί η ρωμαϊκή οικουμένη έγινε ελληνοχριστιανική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.