Η Συμμαχία της Δήλου, ο Περικλής και ο Πελοποννησιακός πόλεμος
Η αθηναϊκή ηγεμονία, η δημοκρατία του Περικλή, και ο πόλεμος που τη διέλυσε.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε η συμμαχία της Δήλου (478/7 π.Χ.) και πώς έγινε αθηναϊκή ηγεμονία, με τον Κίμωνα, τον Εφιάλτη και τη μεταφορά του ταμείου (454 π.Χ.).
- Να περιγράφεις την εποχή του Περικλή: την ενίσχυση της δημοκρατίας με τους μισθούς και τα θεωρικά, την πολιτική προς τη Δύση και τον Πειραιά.
- Να αναλύεις τα έσοδα του αθηναϊκού κράτους, με το μετοίκιο, την έμμεση φορολογία, τον φόρο των συμμάχων και τις λειτουργίες.
- Να εξηγείς τα αίτια, τις περιόδους και τις συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου (431–404 π.Χ.).
Μια συμμαχία ελεύθερων ή μια αυτοκρατορία;
Το 478 π.Χ. οι πόλεις του Αιγαίου ζήτησαν από την Αθήνα να τις οδηγήσει στον πόλεμο κατά των Περσών. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, το ταμείο τους βρισκόταν στην Ακρόπολη και όποια πόλη ήθελε να αποχωρήσει έβλεπε τον αθηναϊκό στόλο στο λιμάνι της. Με τα ίδια χρήματα η Αθήνα έγινε η πιο δημοκρατική και η πιο λαμπρή πόλη της εποχής της. Η ενότητα ρωτά πώς έγιναν και τα δύο μαζί, και γιατί όλα αυτά κατέληξαν στον πιο σκληρό πόλεμο ανάμεσα σε Έλληνες.
Η εποχή αυτή λέγεται κλασική (480–323 π.Χ.): από το τέλος των περσικών πολέμων ως τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Η συμμαχία της Δήλου και η αθηναϊκή ηγεμονία
Η ίδρυση (478/7 π.Χ.)
Μετά τους περσικούς πολέμους η Αθήνα ανασυγκροτήθηκε και έγινε μεγάλη ναυτική δύναμη. Μπήκε επικεφαλής μεγάλου μέρους των ελληνικών πόλεων και ίδρυσε την Α΄ Αθηναϊκή συμμαχία (478/7 π.Χ.). Η κίνηση ταίριαζε απόλυτα με τα συμφέροντά της: ήθελε να γίνει μεγάλη δύναμη.
- Έδρα ήταν η Δήλος, γι' αυτό και Δηλιακή συμμαχία. Εκεί ήταν το συμμαχικό ταμείο και εκεί μαζεύονταν κάθε χρόνο οι αντιπρόσωποι.
- Τα μέλη είχαν, τουλάχιστον στην αρχή, ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις.
- Ο φόρος οριζόταν σε πλοία ή χρήματα.
Οι Αθηναίοι χρησιμοποίησαν τη συμμαχία ως μέσο επικράτησης απέναντι στους Πέρσες και στους άλλους Έλληνες, και ως μέσο κυριαρχίας πάνω στους ίδιους τους συμμάχους. Οι Έλληνες που έμειναν έξω δεν έβλεπαν με καλό μάτι τη δύναμη της Αθήνας, αλλά δεν το έδειχναν φανερά· ακόμα και οι Σπαρτιάτες ήταν επιφυλακτικοί και προσπαθούσαν, όποτε μπορούσαν, να την αδυνατίσουν με πλάγιο τρόπο.
Κίμων, Εφιάλτης, Περικλής
- Ο Κίμων, εκπρόσωπος της αριστοκρατικής παράταξης, ήθελε συνεργασία με τη Σπάρτη. Ως αρχιστράτηγος της συμμαχίας στερέωσε την αθηναϊκή δύναμη· η σημαντικότερη νίκη του ήταν κατά των Περσών στις εκβολές του Ευρυμέδοντα (περίπου 467 π.Χ.).
- Η φιλολακωνική του πολιτική όμως τον έριξε. Στη διάρκεια μιας εξέγερσης των ειλώτων της Μεσσηνίας (Γ΄ Μεσσηνιακός πόλεμος, 464–455 π.Χ.) η Αθήνα έστειλε στρατό να βοηθήσει, και οι Λακεδαιμόνιοι τον έδιωξαν. Οι φιλικές σχέσεις κόπηκαν.
- Στην Αθήνα επικράτησαν οι δημοκρατικοί με αρχηγό τον Εφιάλτη, που περιόρισε τις δραστηριότητες των αριστοκρατικών. Ο Κίμων εξοστρακίστηκε (461 π.Χ.). Ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε, και αρχηγός των δημοκρατικών έγινε ο Περικλής.
Από συμμαχία σε ηγεμονία
Η Αθήνα επιβλήθηκε δυναμικά και μετέτρεψε τη συμμαχία σε ηγεμονία:
- τυπικά, με τη μεταφορά του συμμαχικού ταμείου από τη Δήλο στην Ακρόπολη (454 π.Χ.)·
- ουσιαστικά, με ένοπλες επεμβάσεις σε όσες πόλεις έδειχναν ότι θέλουν να αποχωρήσουν.
Ειρήνη με τους Πέρσες, ειρήνη με τη Σπάρτη
- Ο Κίμων γύρισε μετά από δέκα χρόνια εξορίας (451 π.Χ.), έκλεισε πενταετή ανακωχή με τη Σπάρτη και στράφηκε κατά των Περσών στην Κύπρο. Πέθανε στην πολιορκία του Κιτίου (450 π.Χ.)· τον επόμενο χρόνο ο αθηναϊκός στόλος νίκησε τον περσικό στη Σαλαμίνα της Κύπρου.
- Λέγεται ότι οι Αθηναίοι έκλεισαν μετά ειρήνη με τους Πέρσες, που αναγνώριζε την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας. Είναι γνωστή ως Καλλίειος, από τον αρχηγό της αθηναϊκής αποστολής στα Σούσα· πολλοί τη λένε Κιμώνειο, γιατί τη χρωστούσε στις νίκες του Κίμωνα.
- Ο Περικλής έκλεισε με τη Σπάρτη τριακονταετή ειρήνη (τριακοντούτεις σπονδαί, 445 π.Χ.).
Η εποχή του Περικλή
Η «τριακονταετής» ειρήνη κράτησε στην πράξη δεκαπέντε χρόνια. Ήταν τα χρόνια της μεγάλης ανάπτυξης της Αθήνας στο εσωτερικό και της απόλυτης κυριαρχίας της στους συμμάχους. Κύριος συντελεστής ήταν ο Περικλής, τόσο που για πολλούς μελετητές όλος ο 5ος αι. π.Χ. είναι για την Αθήνα ο «χρυσούς αιών του Περικλέους».
Ο Περικλής εκλεγόταν στρατηγός κάθε χρόνο, με δημοκρατικές διαδικασίες. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι η πολιτεία ήταν «λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή» (Β 65.9): στα λόγια δημοκρατία, στην πράξη εξουσία του πρώτου πολίτη. Δεν εννοεί τυραννίδα· αλλού λέει ότι ο Περικλής επιβαλλόταν στο πλήθος χωρίς να περιορίζει τις ελευθερίες του.
Η ενίσχυση της δημοκρατίας
- Μισθοί (χρηματική αποζημίωση) για τους κληρωτούς άρχοντες, τους βουλευτές και τους λαϊκούς δικαστές. Σκοπός: να μπορούν να συμμετέχουν στη διοίκηση και οι φτωχοί, που δεν είχαν περιουσία.
- Θεωρικά: το αντίτιμο της εισόδου των πολιτών στο θέατρο, που για τους Αθηναίους ήταν χώρος παιδείας.
Η Δύση και ο Πειραιάς
Με την κυριαρχία στους συμμάχους εξασφαλισμένη, ο Περικλής στράφηκε προς τη Δύση: συμμαχίες με την Εγέστα, τους Λεοντίνους και το Ρήγιο, και η ίδρυση της αποικίας των Θουρίων (444/3 π.Χ.). Ο Πειραιάς, χτισμένος με τα σχέδια του Ιππόδαμου του Μιλήσιου, έγινε το κυριότερο εμπορικό κέντρο όλης της Μεσογείου.
Τα έσοδα του κράτους
| Πηγή | Τι ήταν |
|---|---|
| Μεταλλεία | το κράτος τα νοίκιαζε σε ιδιώτες για ορισμένο διάστημα· δούλευαν κυρίως δούλοι |
| Φορολογία | άμεση φορολογία δεν υπήρχε (ίσως μόνο σε μεγάλες κρίσεις)· οι μέτοικοι πλήρωναν το μετοίκιο, 12 δραχμές τον χρόνο οι άνδρες και 6 οι γυναίκες με εισόδημα· μεγάλο έσοδο ήταν η έμμεση φορολογία στα εισαγόμενα και εξαγόμενα, κυρίως του Πειραιά |
| Φόρος των συμμάχων | απόθεμα 8.000 τάλαντα το 454 π.Χ., 9.700 το 445, 6.000 πριν από τον πόλεμο (431)· και έκτακτοι φόροι, κυρίως ως πολεμικές αποζημιώσεις |
| Λειτουργίες | δαπάνες για στρατιωτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις που αναλάμβαναν οι πλουσιότεροι, υποχρεωτικές και τιμητικές μαζί |
Οι σπουδαιότερες λειτουργίες:
- χορηγία: τα χρήματα για τη διδασκαλία ενός θεατρικού έργου·
- τριηραρχία: η συντήρηση και ο εξοπλισμός μιας τριήρους·
- αρχιθεωρία: τα έξοδα της επίσημης αποστολής (θεωρίας) σε πανελλήνιες γιορτές·
- εστίαση: το δείπνο μιας φυλής σε θρησκευτικές γιορτές·
- γυμνασιαρχία: οι αγώνες λαμπαδηδρομίας στα Παναθήναια.
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος (431–404 π.Χ.)
Οι τοπικές συγκρούσεις της Αθήνας με Σπαρτιάτες, Θηβαίους και Κορινθίους έληξαν με την τριακονταετή ειρήνη του 445 π.Χ., αλλά δεν έλυσαν τις διαφορές. Πίσω από την Αθήνα και τη Σπάρτη στέκονταν δύο μεγάλες συμμαχίες, η Αθηναϊκή και η Πελοποννησιακή, που φούντωναν τον ανταγωνισμό ως την ανοιχτή ρήξη. Η αντιπαράθεση είχε ρίζες και σε άλλους παράγοντες:
- τη φυλετική διαφορά: Αθηναίοι Ίωνες, Σπαρτιάτες Δωριείς·
- το πολίτευμα: δημοκρατική Αθήνα, ολιγαρχική Σπάρτη·
- τις ηγεμονικές τάσεις της Αθήνας.
Πριν ξεσπάσει, σχεδόν όλος ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε δύο στρατόπεδα· έλειπαν μόνο οι αφορμές. Τον πόλεμο τον κατέγραψαν δύο ιστορικοί της αρχαιότητας, ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών. Οι νεότεροι τον χωρίζουν σε τρεις περιόδους:
| Περίοδος | Χρόνια |
|---|---|
| Αρχιδάμειος ή Δεκαετής πόλεμος | 431–421 π.Χ. |
| Σικελική εκστρατεία | 415–413 π.Χ. |
| Δεκελεικός ή Ιωνικός πόλεμος | 413–404 π.Χ. |
Ο πόλεμος ήταν εξοντωτικός για όλες τις πόλεις, και ιδίως για όσες έγιναν πεδία μάχης ή πλήρωσαν την αντιπαράθεση με μία από τις δύο δυνάμεις: οι Πλαταιές, η Μυτιλήνη, η Μήλος.
Οι συνέπειες:
- Υλικές καταστροφές και εξαχρείωση των ανθρώπων.
- Οι Πέρσες βρήκαν τον δρόμο να ανακατευτούν στα εσωτερικά των Ελλήνων.
- Άμεση και φανερή: η ήττα της Αθήνας και η αναγνώριση της σπαρτιατικής ηγεμονίας από τις ελληνικές πόλεις (404 π.Χ.).
- Οι έμμεσες έκριναν την τύχη των πόλεων-κρατών στον επόμενο αιώνα: εκεί αρχίζει η κρίση της πόλης-κράτους, το θέμα της επόμενης ενότητας.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε πώς η συμμαχία της Δήλου μετατράπηκε σε αθηναϊκή ηγεμονία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Η αφετηρία (τι ήταν η συμμαχία), οι στόχοι της Αθήνας από την αρχή, η πολιτική αλλαγή στην Αθήνα, και οι δύο τρόποι της μετατροπής, τυπικός και ουσιαστικός.
Η αφετηρία. Το 478/7 π.Χ. η Αθήνα, μεγάλη πια ναυτική δύναμη, μπαίνει επικεφαλής μεγάλου μέρους των πόλεων. Έδρα και ταμείο η Δήλος, ετήσιες συνελεύσεις αντιπροσώπων, φόρος σε πλοία ή χρήματα, ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις, τουλάχιστον στην αρχή.
Οι προθέσεις και η αλλαγή στην Αθήνα. Η ίδρυση ταίριαζε με τον στόχο της Αθήνας να γίνει μεγάλη δύναμη· από την αρχή χρησιμοποίησε τη συμμαχία και ως μέσο κυριαρχίας στους συμμάχους. Μετά τη ρήξη με τη Σπάρτη (Γ΄ Μεσσηνιακός) και τον εξοστρακισμό του Κίμωνα (461), επικρατούν οι δημοκρατικοί, με τον Εφιάλτη και μετά τον Περικλή.
Η μετατροπή. Τυπικά, με τη μεταφορά του ταμείου από τη Δήλο στην Ακρόπολη (454 π.Χ.)· ουσιαστικά, με ένοπλες επεμβάσεις σε όσες πόλεις ήθελαν να αποχωρήσουν. Το αποτέλεσμα: στην εποχή του Περικλή η Αθήνα έχει «απόλυτη κυριαρχία επί των συμμάχων», και ο φόρος τους γίνεται έσοδο του αθηναϊκού κράτους.
Παράδειγμα 2
Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις τι ξεχωρίζει ο Θουκυδίδης ως «αληθινή αιτία» του Πελοποννησιακού πολέμου, και πώς αυτή συνδέεται με τους άλλους παράγοντες που αναφέρει το βιβλίο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Θουκυδίδης, Ιστορίαι Α 23.5–6, σε δική μας απόδοση:
«Τον άρχισαν οι Αθηναίοι και οι Πελοποννήσιοι, όταν έλυσαν τις τριακονταετείς σπονδές που είχαν κάνει μετά την κατάληψη της Εύβοιας. […] Την αληθινότερη αιτία, αυτήν που λέγεται λιγότερο φανερά, τη βρίσκω στο ότι οι Αθηναίοι, καθώς γίνονταν μεγάλοι και προκαλούσαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, τους ανάγκασαν να πολεμήσουν.»
Η διάκριση. Ο Θουκυδίδης χωρίζει τις αφορμές, τις διαφορές που λέγονταν δημόσια, από την αληθινή αιτία, που δεν την ομολογούσε κανείς: τη δύναμη της Αθήνας και τον φόβο της Σπάρτης. Είναι μια από τις πρώτες φορές που ένας ιστορικός ξεχωρίζει ρητά την αφορμή από την αιτία.
Με τις γνώσεις σου. Η «μεγάλη Αθήνα» της πηγής είναι η Αθήνα της ηγεμονίας: ταμείο στην Ακρόπολη, ένοπλες επεμβάσεις, κυριαρχία στους συμμάχους, Θούριοι και Πειραιάς. Οι άλλοι παράγοντες του βιβλίου, οι δύο συμμαχίες, η διαφορά Ιώνων–Δωριέων και δημοκρατίας–ολιγαρχίας, εξηγούν γιατί ο ελληνικός κόσμος χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα· οι ηγεμονικές τάσεις της Αθήνας εξηγούν γιατί η ρήξη ήταν αναπόφευκτη.
Ποιος γράφει. Ο Θουκυδίδης είναι Αθηναίος, σύγχρονος του πολέμου, και λέει ο ίδιος ότι έγραψε για να μην απορεί κανείς αργότερα για την αιτία. Δεν ρίχνει την ευθύνη μόνο στη Σπάρτη· λέει ότι την ανάγκασε η δύναμη της δικής του πόλης. Αυτό κάνει την κρίση του πιο αξιόπιστη, όχι λιγότερο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν το ποσό που κάλυπτε την είσοδο των Αθηναίων πολιτών στο θέατρο;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε η συμμαχία της Δήλου (478/7 π.Χ.) και πώς έγινε αθηναϊκή ηγεμονία, με τον Κίμωνα, τον Εφιάλτη και τη μεταφορά του ταμείου (454 π.Χ.).
- Να περιγράφεις την εποχή του Περικλή: την ενίσχυση της δημοκρατίας με τους μισθούς και τα θεωρικά, την πολιτική προς τη Δύση και τον Πειραιά.
- Να αναλύεις τα έσοδα του αθηναϊκού κράτους, με το μετοίκιο, την έμμεση φορολογία, τον φόρο των συμμάχων και τις λειτουργίες.
- Να εξηγείς τα αίτια, τις περιόδους και τις συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου (431–404 π.Χ.).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.