Η αρχαϊκή εποχή
Αποικισμός, νομοθέτες, τύραννοι, και ο δρόμος προς τη δημοκρατία.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την πόλη-κράτος με τα συστατικά της στοιχεία και τις τρεις επιδιώξεις των πολιτών: ελευθερία, αυτονομία, αυτάρκεια.
- Να εξηγείς την κρίση του ομηρικού κόσμου και τις λύσεις της, με έμφαση στα αίτια, την οργάνωση και τις συνέπειες του δεύτερου αποικισμού.
- Να περιγράφεις την πορεία των πολιτευμάτων, από τη βασιλεία ως τη δημοκρατία, με τους νομοθέτες, τους τυράννους και τον ρόλο της οπλιτικής φάλαγγας.
- Να παρουσιάζεις τον αρχαϊκό πολιτισμό και τους περσικούς πολέμους, και να εξηγείς γιατί θεωρούνται οι πρώτοι «εθνικοί» πόλεμοι των Ελλήνων.
Από τον οίκο στην πόλη
Στα 750 π.Χ. οι Έλληνες ζουν ακόμα σε οίκους, με βασιλιάδες και ευγενείς. Στα 480 π.Χ. στέκονται απέναντι στη μεγαλύτερη αυτοκρατορία του κόσμου ως πολίτες πόλεων που ψηφίζουν, γράφουν νόμους, κόβουν νόμισμα και έχουν ιδρύσει αποικίες από τη Μασσαλία ως τον Εύξεινο Πόντο. Η αρχαϊκή εποχή (750–480 π.Χ.) είναι το διάστημα ανάμεσα σε αυτές τις δύο εικόνες. Οι ερευνητές την ονομάζουν έτσι επειδή ήταν η εποχή της προετοιμασίας και των απαρχών της οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής εξέλιξης του ελληνικού κόσμου. Το ερώτημα: πώς μια κρίση γέννησε την πόλη-κράτος, και τι έκανε αυτή η πόλη με την κρίση της.
Η γένεση της πόλης-κράτους
Οι ιστορικοί λένε πόλη-κράτος για να δηλώσουν μαζί έναν χώρο και μια οργανωμένη κοινότητα ανθρώπων κάτω από μια εξουσία. Η οργάνωση προϋποθέτει κυριαρχία σε ορισμένο χώρο, μια πόλη ή μια ευρύτερη περιοχή μαζί με την πόλη, και εξουσία που λύνει τα κοινά προβλήματα.
Τα συστατικά στοιχεία της:
- Γεωγραφικά: ένα κέντρο εξουσίας, συνήθως τειχισμένο, η πόλις ή το άστυ, και γύρω του η καλλιεργήσιμη ύπαιθρος χώρα, με μικρότερους διάσπαρτους οικισμούς, τις κώμες.
- Οργανωτικά: οι κάτοικοι, δηλαδή οι πολίτες, συμμετείχαν στη διαχείριση των κοινών, άλλοι λιγότερο κι άλλοι περισσότερο. Ο τρόπος άσκησης της εξουσίας και η συμμετοχή ή όχι των πολιτών σε αυτήν είναι το πολίτευμα.
Όποιο κι αν ήταν το πολίτευμα, οι πολίτες είχαν τρεις επιδιώξεις, που ήταν και προϋποθέσεις για να υπάρχει η πόλη:
| Επιδίωξη | Τι έκαναν γι' αυτήν οι πολίτες |
|---|---|
| Ελευθερία | υπερασπίζονταν την ανεξαρτησία της πόλης |
| Αυτονομία | κυβερνούσαν με νόμους που είχαν θεσπίσει οι ίδιοι |
| Αυτάρκεια | δούλευαν στην παραγωγή για να καλύπτει η πόλη τις ανάγκες της |
Το πώς ακριβώς σχηματίστηκαν οι πόλεις (με συνοικισμό ή αλλιώς), και τι σήμαιναν για την ενότητα των Ελλήνων, είναι κομμάτια του βιβλίου έξω από την ύλη.
Η κρίση του ομηρικού κόσμου
Προς τα τέλη του 9ου αι. π.Χ. ο πληθυσμός των ομηρικών κοινοτήτων μεγάλωνε. Η αύξηση έφερε οικονομική κρίση, γιατί:
- η καλλιεργήσιμη γη ήταν λίγη και τα μέσα εκμετάλλευσης περιορισμένα·
- η γη είχε συγκεντρωθεί σε λίγους·
- δεν υπήρχε ειδίκευση ούτε άλλοι πόροι πέρα από τη γη.
Την ίδια ώρα η βασιλική εξουσία περιοριζόταν και οι ευγενείς δυνάμωναν. Ίσως η έλλειψη οργανωμένου στρατού τούς επέτρεψε να αμφισβητήσουν τον βασιλιά. Η δύναμή τους ήταν η γη. Τους έλεγαν αγαθούς, άριστους, ευπατρίδες, εσθλούς, ονόματα που δήλωναν την καταγωγή και τη θέση τους. Αφιέρωναν τον χρόνο τους στη σωματική άσκηση και στην καλλιέργεια του πνεύματος, έτρεφαν άλογα και ήταν πάντα έτοιμοι για πόλεμο· γι' αυτό λέγονταν και ιππείς.
Πολίτες όμως δεν ήταν μόνο οι ευγενείς. Ήταν και πολλοί μικροί ή μεσαίοι καλλιεργητές, και ακτήμονες: το πλήθος, ο όχλος, οι κακοί. Πολλοί από αυτούς στράφηκαν στη βιοτεχνία, το εμπόριο και τη ναυτιλία και πλούτισαν, χωρίς όμως να εξισωθούν πολιτικά με τους ευγενείς.
Με τις πρώτες πόλεις αναπτύχθηκε και η δουλεία, δεμένη με την ιδέα ότι ο πολίτης πρέπει να είναι ελεύθερος από τις δουλειές για να ασχολείται με τα κοινά. Οι δούλοι πλήθαιναν για διαφορετικούς λόγους: στην Αθήνα, ως τις αρχές του 6ου αι. π.Χ., από τα χρέη προς τους ευγενείς· στη Σπάρτη από τους κατακτητικούς πολέμους.
Η αντιμετώπιση της κρίσης
Η κλειστή αγροτική οικονομία δεν μπορούσε να λύσει την κρίση. Οι λύσεις ήταν τρεις, και κάθε πόλη διάλεξε μία ή τις συνδύασε:
- ανάπτυξη της βιοτεχνίας και του εμπορίου·
- κατακτητικοί πόλεμοι και εδαφική επέκταση·
- ίδρυση αποικιών.
Ο δεύτερος αποικισμός (8ος–6ος αι. π.Χ.)
Η λέξη έρχεται από το αποικίζω: στέλνω μακριά από τον οίκο, από την πατρίδα. Δηλώνει αναγκαστική μετακίνηση, εγκατάσταση σε άλλη περιοχή και ίδρυση νέας πόλης. Διαφέρει από την εξάπλωση των φύλων στα μικρασιατικά παράλια (11ος–9ος αι. π.Χ.): η αποικία της αρχαϊκής εποχής ήταν επιχείρηση οργανωμένη ολόκληρη από τη μητέρα-πόλη (μητρόπολη). Οι αποικίες όμως ήταν νέες πόλεις-κράτη, αυτόνομες και αυτάρκεις. Οι δεσμοί με τη μητρόπολη ήταν χαλαροί, κάποτε ανύπαρκτοι, και σπάνια εχθρικοί.
Τα αίτια:
- η στενοχωρία, όπως τη λένε οι αρχαίοι: πολύς πληθυσμός, λίγη καλλιεργήσιμη γη·
- η έλλειψη πρώτων υλών, ιδίως μετάλλων·
- η αναζήτηση νέων αγορών για αγορά και πώληση αγαθών·
- οι εσωτερικές πολιτικές κρίσεις, που απομόνωναν μια ομάδα κατοίκων·
- οι γνώσεις για τους θαλάσσιους δρόμους και τις περιοχές εγκατάστασης·
- ο ριψοκίνδυνος χαρακτήρας των Ελλήνων της εποχής, όπως φαίνεται στην Οδύσσεια.
Από τα μέσα του 8ου ως τα μέσα του 6ου αι. π.Χ. οι Έλληνες απλώθηκαν στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο, ως τα όρια του γνωστού κόσμου, περιορίζοντας άλλους λαούς, ιδίως τους Φοίνικες.
Οι συνέπειες:
- Πολιτιστικές. Οι Έλληνες μετέφεραν στις νέες πατρίδες θρησκεία, πολιτικές πρακτικές, αισθητική, τρόπο ζωής. Οι αποικίες έγιναν χώροι πειραματισμού για τον Ελληνισμό· με τους ντόπιους έδωσαν και πήραν. Το καλύτερο παράδειγμα: το χαλκιδικό αλφάβητο πέρασε από τους Χαλκιδείς αποίκους στους ιταλικούς λαούς και έγινε το πρότυπο του λατινικού.
- Οικονομικές. Η κρίση λύθηκε έξω από τα όρια των πόλεων, με την ανάπτυξη του δευτερογενούς και του τριτογενούς τομέα. Το εμπόριο έγινε εμπορευματοχρηματικό: με την κοπή του νομίσματος (τα αρχαιότερα, γύρω στο 600 π.Χ., της Αίγινας και της Εφέσου), που έγινε το κύριο μέσο συναλλαγής.
- Κοινωνικές. Όσοι πλούτισαν, μια νέα κατηγορία πολιτών, ζήτησαν μερίδιο στην εξουσία, και η αριστοκρατική κοινωνία μπήκε σε κρίση. Η δουλεία μεγάλωσε, γιατί χρειάζονταν περισσότερα και φθηνότερα χέρια: για πρώτη φορά οι αργυρώνητοι (αγορασμένοι) δούλοι έγιναν παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης.
Τα πολιτεύματα
Μέσα στην πόλη-κράτος έγιναν οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί και ασκήθηκε η εξουσία από όποια τάξη ήταν κάθε φορά ισχυρή. Κάθε πόλη είχε τη δική της πορεία· το θεωρητικό σχήμα είναι:
βασιλεία → αριστοκρατία → ολιγαρχία → τυραννίδα → δημοκρατία
- Βασιλεία. Η πόλη-κράτος γεννήθηκε μαζί με την πτώση της. Η βασιλεία έμεινε μόνο όπου κρατήθηκε η φυλετική οργάνωση και δεν έγιναν πόλεις, όπως στην Ήπειρο και τη Μακεδονία.
- Αριστοκρατία. Η εξουσία στους άριστους, όσους είχαν καταγωγή και γη.
- Η κρίση της. Ο αποικισμός, το εμπόριο και η βιοτεχνία ανέδειξαν νέες κοινωνικές ομάδες: βιοτέχνες, εμπόρους, ναυτικούς, τεχνίτες, που ζήτησαν με συγκρούσεις μερίδιο στην εξουσία. Και ένας στρατιωτικός παράγοντας: η οπλιτική φάλαγγα, όπου ανήκαν όσοι πολίτες μπορούσαν να εξοπλιστούν με δικά τους έξοδα. Στη φάλαγγα, ώμο με ώμο, γεννήθηκε η ιδέα της ισότητας, ακόμα και στην εξουσία.
- Νομοθέτες. Στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 6ου αι. π.Χ. η σύγκρουση ευγενών και πλουσίων-πλήθους έγινε πολύ σκληρή. Πολλές πόλεις απάντησαν με την καταγραφή του άγραφου, εθιμικού δικαίου, από πρόσωπα κοινής αποδοχής, συνήθως ευγενείς: τους νομοθέτες ή αισυμνήτες. Ζάλευκος και Χαρώνδας στις αποικίες της Δύσης, Πιττακός στη Μυτιλήνη, Λυκούργος στη Σπάρτη, Δράκων και Σόλων στην Αθήνα.
- Ολιγαρχία ή τιμοκρατία. Με τους γραπτούς νόμους η πολιτική βάση διευρύνθηκε: η συμμετοχή ορίστηκε από την οικονομική κατάσταση, όπως με τη νομοθεσία του Σόλωνα. Το πολίτευμα έγινε ολιγαρχικό ή τιμοκρατικό (ἡ ἐκ τιμημάτων πολιτεία), γιατί κριτήριο ήταν τα «τιμήματα», το εισόδημα.
- Τυραννίδα. Η εξουσία των λίγων δεν έλυσε τα προβλήματα του πλήθους. Κάποιοι ευγενείς έγιναν ηγέτες των κατώτερων ομάδων και, με τη στήριξή τους, πήραν την εξουσία: αυτή η προσωπική εξουσία είναι η τυραννίδα. Η λέξη «τύραννος» είναι μάλλον λυδική. Κάποιοι τύραννοι ήταν καλοί ηγέτες που ανέπτυξαν την πόλη τους: ο Πολυκράτης στη Σάμο, ο Περίανδρος στην Κόρινθο, ο Θεαγένης στα Μέγαρα, ο Πεισίστρατος στην Αθήνα. Οι περισσότεροι όμως είχαν βίαιο τέλος, και οι απόπειρες εναντίον τους δείχνουν τι ένιωθαν οι πολίτες.
- Δημοκρατία. Όταν έπεσαν οι τύραννοι, στα τέλη του 6ου αι. π.Χ., οι περισσότερες πόλεις ξαναγύρισαν σε ολιγαρχίες. Στην Αθήνα όμως οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη άνοιξαν τον δρόμο προς τη δημοκρατία. Κυρίαρχο όργανο έγινε η εκκλησία του δήμου, η συνέλευση όλων των ενήλικων με πολιτικά δικαιώματα. Κάθε πολίτης μπορούσε να μιλά και να λέει ελεύθερα τη γνώμη του (ισηγορία) και να συμμετέχει στη διαμόρφωση και την ψήφιση των νόμων (ισονομία).
Δύο πόλεις δείχνουν τα δύο άκρα. Η Σπάρτη διαμόρφωσε τον 7ο αι. π.Χ. ένα ολιγαρχικό πολίτευμα και το κράτησε ως τη ρωμαϊκή κατάκτηση (2ος αι. π.Χ.). Η Αθήνα πέρασε όλο το φάσμα: από την αριστοκρατία του 7ου αι. π.Χ. ως τη θεμελίωση της δημοκρατίας στα τέλη του 6ου.
Ο πολιτισμός
- Λόγος. Η ποίηση αποκτά προσωπικό ύφος και εκφράζει βιώματα και συναισθήματα (λυρική ποίηση). Ο πεζός λόγος, με τους πρώτους φυσικούς φιλοσόφους, εξηγεί τη δημιουργία του κόσμου και αφηγείται ήθη λαών: είναι τα πρώτα δείγματα ιστοριογραφίας.
- Τέχνη. Στην αρχή με ανατολικά πρότυπα (ανατολίζουσα φάση), ύστερα με ελληνική αισθητική. Γεννιούνται οι δύο ρυθμοί, δωρικός και ιωνικός, τα πρώτα μεγάλα αγάλματα, οι κούροι και οι κόρες, και η κεραμική φτάνει ψηλά με τον μελανόμορφο και τον ερυθρόμορφο ρυθμό.
- Ιωνία. Εκεί πρωτοεμφανίζονται οι πνευματικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις και γεννιέται η φιλοσοφία· γρήγορα απλώνονται σε όλο τον ελληνικό κόσμο.
- Θρησκεία. Οι δοξασίες και η λατρεία έχουν πια αποκρυσταλλωθεί· η μορφή κάθε θεού είναι κοινή σε όλους. Κάποια ιερά γίνονται πανελλήνια, με φήμη και πέρα από τον ελληνικό κόσμο: Δελφοί, Ολυμπία, Δήλος.
Οι περσικοί πόλεμοι
Στην πρώτη εικοσαετία του 5ου αι. π.Χ. οι Έλληνες βρέθηκαν απέναντι στην επεκτατικότητα των Περσών βασιλέων.
- Αφορμή: η ιωνική επανάσταση (499–494 π.Χ.), η αποτυχημένη εξέγερση των Ελλήνων της Ιωνίας, υπηκόων της περσικής αυτοκρατορίας.
- 492 π.Χ.: η πρώτη απόπειρα. Ο περσικός στόλος καταστρέφεται από θαλασσοταραχή στον Άθω, ο στρατός όμως υποτάσσει τους Έλληνες της Θράκης και της Μακεδονίας.
- 490 π.Χ.: η πρώτη οργανωμένη εκστρατεία, ναυτική, για να τιμωρηθούν οι Ερετριείς και οι Αθηναίοι που είχαν βοηθήσει τους Ίωνες. Τελειώνει στον Μαραθώνα, με νίκη των Αθηναίων και των Πλαταιέων· καθοριστικός ο Μιλτιάδης.
- 481 π.Χ.: μπροστά στη δεύτερη εκστρατεία, του Ξέρξη, που ήθελε όλη την Ελλάδα, οι πόλεις συγκαλούν συνέδριο στην Κόρινθο και φτιάχνουν αμυντική συμμαχία.
- 480–479 π.Χ.: Θερμοπύλες (Λεωνίδας), Αρτεμίσιο, Σαλαμίνα (Θεμιστοκλής), Πλαταιές (Παυσανίας), Μυκάλη. Οι Πέρσες φεύγουν από τον ελλαδικό χώρο.
- 480 π.Χ., στη Δύση: οι Έλληνες της Σικελίας νικούν τους Καρχηδονίους στην Ιμέρα.
Η νίκη δεν έδειξε μόνο τη δύναμη της πόλης-κράτους. Έδειξε ότι ο αγώνας ήταν κοινό έργο των Ελλήνων. Δεν συγκρούστηκαν απλώς δύο δυνάμεις για χώρο και επιβίωση· συγκρούστηκαν δύο τρόποι ζωής, δύο συστήματα αξιών, δύο πολιτισμοί. Τα Μηδικά έφτιαξαν κοινή ιστορική μνήμη: ήταν οι πρώτοι «εθνικοί» πόλεμοι των Ελλήνων, και η πρώτη συνειδητή έκφραση πανελλήνιου πνεύματος.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε ποιοι παράγοντες έφεραν σε κρίση τα αριστοκρατικά πολιτεύματα της αρχαϊκής εποχής και ποιες λύσεις δοκιμάστηκαν.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Ξεκίνα από το τι ήταν η αριστοκρατία, μετά οι δύο παράγοντες της κρίσης (οικονομικός, στρατιωτικός), μετά οι λύσεις με τη σειρά. Μην πεις όλη την ιστορία της Αθήνας· δώσε παραδείγματα.
Η αφετηρία. Η πόλη-κράτος ξεκίνησε με αριστοκρατικά πολιτεύματα: εξουσία στους άριστους, με κριτήριο την καταγωγή και τη γη.
Οι παράγοντες. (α) Οικονομικός: ο αποικισμός, το εμπόριο και η βιοτεχνία ανέδειξαν νέες ομάδες, βιοτέχνες, εμπόρους, ναυτικούς, τεχνίτες, που πλούτισαν και ζήτησαν μερίδιο στην εξουσία· το νόμισμα έκανε τον πλούτο κινητό. (β) Στρατιωτικός: στην οπλιτική φάλαγγα πολεμούσε όποιος μπορούσε να εξοπλιστεί με δικά του έξοδα, όχι μόνο ο ευγενής ιππέας· έτσι γεννήθηκε η ιδέα της ισότητας.
Οι λύσεις. Στα τέλη του 7ου – αρχές του 6ου αι. π.Χ.: καταγραφή των νόμων από νομοθέτες (Δράκων, Σόλων, Λυκούργος, Πιττακός, Ζάλευκος, Χαρώνδας) και τιμοκρατία, όπου μετρά το εισόδημα και όχι η καταγωγή. Όπου αυτό δεν έφτασε, τυραννίδα: Πεισίστρατος, Πολυκράτης, Περίανδρος, Θεαγένης. Μετά την πτώση των τυράννων, ολιγαρχία στις περισσότερες πόλεις, δημοκρατία στην Αθήνα με τον Κλεισθένη.
Παράδειγμα 2
Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί οι περσικοί πόλεμοι θεωρούνται οι πρώτοι «εθνικοί» πόλεμοι των Ελλήνων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Το 479 π.Χ. οι Σπαρτιάτες φοβούνται ότι η Αθήνα θα συμβιβαστεί με τον Πέρση. Οι Αθηναίοι απαντούν (Ηρόδοτος, Ιστορίαι Η 144.2, σε δική μας απόδοση):
«Ακόμα κι αν το θέλαμε, πολλά και μεγάλα μάς εμποδίζουν. Πρώτο και μεγαλύτερο, τα αγάλματα και οι ναοί των θεών που κάηκαν και γκρεμίστηκαν· γι' αυτά πρέπει να πάρουμε εκδίκηση όσο μπορούμε, όχι να συμφωνήσουμε με αυτόν που τα έκανε. Έπειτα, το ελληνικό: είμαστε ένα αίμα και μία γλώσσα, έχουμε κοινά ιερά των θεών και θυσίες και ίδια ήθη· δεν θα ήταν σωστό να γίνουν οι Αθηναίοι προδότες τους.»
Τι ορίζει ως «ελληνικό». Τέσσερα κοινά: καταγωγή («αίμα»), γλώσσα, θρησκεία (ιερά και θυσίες), ήθη. Δεν λέει τίποτα για κοινό κράτος. Η ενότητα είναι πολιτιστική· πολιτικά οι Έλληνες είναι πόλεις-κράτη, που η καθεμιά υπερασπίζεται τη δική της ελευθερία.
Με τις γνώσεις σου. Το 481 π.Χ. οι πόλεις έφτιαξαν κοινή αμυντική συμμαχία στην Κόρινθο, και πολέμησαν μαζί σε Θερμοπύλες, Σαλαμίνα, Πλαταιές, Μυκάλη. Ο αγώνας ήταν κοινό έργο και η σύγκρουση ήταν ανάμεσα σε δύο τρόπους ζωής και δύο συστήματα αξιών. Έτσι γεννήθηκε κοινή ιστορική μνήμη.
Ποιος μιλά. Ο Ηρόδοτος γράφει δεκαετίες μετά και βάζει τα λόγια στο στόμα των Αθηναίων· είναι και επιχείρημα για το πόσο αξίζει η Αθήνα. Η εικόνα όμως του «ελληνικού» που δίνει είναι ακριβώς η ιδέα του πανελλήνιου πνεύματος που οι πόλεμοι έκαναν, για πρώτη φορά, συνειδητή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν στο δημοκρατικό πολίτευμα το δικαίωμα κάθε πολίτη να παίρνει τον λόγο και να λέει ελεύθερα τη γνώμη του;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την πόλη-κράτος με τα συστατικά της στοιχεία και τις τρεις επιδιώξεις των πολιτών: ελευθερία, αυτονομία, αυτάρκεια.
- Να εξηγείς την κρίση του ομηρικού κόσμου και τις λύσεις της, με έμφαση στα αίτια, την οργάνωση και τις συνέπειες του δεύτερου αποικισμού.
- Να περιγράφεις την πορεία των πολιτευμάτων, από τη βασιλεία ως τη δημοκρατία, με τους νομοθέτες, τους τυράννους και τον ρόλο της οπλιτικής φάλαγγας.
- Να παρουσιάζεις τον αρχαϊκό πολιτισμό και τους περσικούς πολέμους, και να εξηγείς γιατί θεωρούνται οι πρώτοι «εθνικοί» πόλεμοι των Ελλήνων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.